There must be a reason why financiers paid that much. Well, there is. Although many of their pays are baseless.
The fundamental reasoning is that Financial Markets act as irreplaceable systematic mechanism for "distribution of Wealth/Resource/Knowledge".
The idea of existence of a pure, perfect government has always been falling apart for millenia. It is very similar to an idea of living-forever, pure, perfect, never-mistake-producing CEO of a corporate. In ancient times philosophers took a step beyond the imaginations (unnamed philosophers that are the greatest) and laid foundations for a complete system (not for a single body) that promotes an environment for a just/true/pure society.
I applaud to these greatest philosophers of all times.
A never detachable part of that complete system is Financial Markets. As a system on its own it intends to be pure and perfect and as I just mentioned helps to create and distribute wealth/resource.
As it can be few hundred pages, today I will only emphasize the role of Capital Markets, and specifically the role of Investment Funds.
Well today, many government regulators and market practitioners do seem to think that public needs to be educated by some supreme authority (day dream) and invest in stocks for themselves. Investing in stocks is a part of a National Saving procedure. Conventional Macro economic consensus holds that a country with more national saving tend to have more robust economy and more stability during volatile times.
Investing in stocks is very similar to Saving in Bank deposits from fundamental micro economics sense. But from macro economics perspective it is rather different in a way that investing in stocks is a better leverage for creation/distribution of wealth/resources. So one could just think it is a bit of a more leverage.
"""Leverage"""
Leverage is (gearing - british say) a major economic invention (I would rather say a phenomenon - I assume early philosophers themselves haven't imagined) that is like a double edged sword.
If the economy is dipping more leverage is bad. Because you are more hurt. So in such case, from micro economics perspective, a family/individual shall certainly favor Bank Deposits.
If the economy is garnering upwards momentum like in the case of current Mongolia, the government hopes that families are more leveraged e.g. have more money in stocks rather than savings.
Let us hold on for a while before starting to check the risks of stock investing.
If I were given 3 days, I can produce you a very close number (in few hundred to few billion dollars) that how much foreign investors made on "Mongolia Momentum".
Mongolia Momentum is good. Foreign investment is desired. But if all money is made for experienced foreign investors and not for Mongolian families - then Mongolian Government is deemed "inefficient".
Well, if we ever condemn foreign investors for our stupidity, it will sound exactly the same as senior international agency economist calling Derivative a dangerous tool for Mongolia and using derivative could be seen as gambling.
The question from such economist, who is putting the name of his organization (the greatest organization-invention of mankind) to swamps, is "How many people a knife has killed since its invention during the last few thousand years?"
True knowledge stems from True intention. I am never against people who studied at very good schools. I myself dreamed to study in Harvard. But I always try to express that I have seen enough people who put the names of their schools, organizations, even their country to swamps. It is not the race, school or organization that makes you smart. It is your true intention and belief in your true knowledge that makes you better.
Okay, let us get back to the topic.
So now we know that we should promote public to invest in stocks because it offers more leverage from Mongolia Momentum. And let me not forget to mention you about all the companies that will list on the MSE and let investors lose money. Yes, there will be plenty of such companies.
I started this essay about the wrong folded intention of main street to educate all public on stock investing. This is obviously obsolete. I know this from my 8 years of experience educating professionals on financial markets topics.
But there is very smart and natural infrastructure of capital markets - it is the Investment Fund. I expressed my idea to distribute TT stocks through Mongolian Investment Funds, so that population will have a representation in the company and inefficient privatization of 90's will not repeat itself.
Why inefficient privatization? Am I against few families getting all wealth?
Well I could have been, but no. I am more concerned about our competitiveness. Even if few families got most of the wealth, we could have global companies like Samsung, Hyundai if the privatization were rightly done.
Did Harvard economist who were advising CIS governments knew hot to privatize? No...
This is called new paradigm shift in macro economics. We must stop basing our macro economics decisions on models that are based on Biblical centered, western markets.
Investment funds can play a significant role in educating population, helping them to smartly leverage, help capital markets to create/distribute wealth.
Hey we are in a globalized markets and global capital markets does not wait someone who is lagging. Its inherent systematic design is to wipe out inefficient players and dump them in the back yards of the markets. Mongolia, we, do not want to be the trash.
But we can even use this systematic infrastructure for our sake and become one of the premier nations and set the global policy.
Shall a young, new Mongolian depend on an inefficient Government handing out 100$ a month?
No, we have a better destiny to make each of our citizens millionaires, make them scientists not miners, doctors not herders!!!
Showing posts with label Economics. Show all posts
Showing posts with label Economics. Show all posts
Wednesday, March 7, 2012
Saturday, January 14, 2012
Монгол Голланд өвчин тусахгүй
Монгол Голланд өвчин тусахгүй
Сүүлийн үед бүүр төр засгийн хэмжээнд тусахгүй өвчнөөс сэргийлэх тухай ярьж эхэлсэн тул өөрийн бодлоо сийрүүлэв.
Голланд өвчин гэдгийн тодорхойлолт нь “Байгалийн баялагийн экспортоос эдийн засагт их хэмжээний гадаад валют орж ирсэнээр үндэсний валютын ханш өсч, улмаар экспортын бүтээгдэхүүн гадаадын зах зээл дээр илүү үнэтэй болж өрсөлдөх чадвар нь муудах, цаашлаад байгалын баялагаас бусад экспортын салбар уналтанд орох явдал” гэж ерөнхийд нь томъёолсон байх юм.
Сүүлийн үед Монгол Голланд өвчин тусах нь ойлгомжтой гэсэн үзэл газар авч, тэрхүү зайлшгүй өвчнөөс хамгаалах аян хүртэл өрнөөд байгаа нь үнэн хэрэгтээ шаардлагагүй зүйл юм.
Голландад суралцсан хүний хувьд би мэдэх юм. Голланд улс бол маш том экспортлогч жижиг дунд үйлдвэрлэлийн орон. 1959 онд байгалийн хий нээж, экспортлож эхэлснээс хойш тэрхүү салбар нь уналтанд орсон. Учир нь Голландын жижиг дунд үйлдвэрүүдэд Герман, Белги, Франц, Англид маш олон ижил төстэй өрсөлдөгч нар байв. Голландын валют чангарахтай зэрэгцээд эдгээр жижиг дунд экспортлогч нарын доллараар олсон орлого нь улам бага үндэстний валюттай тэнцэж, өрсөлдөх чадвар муудах нь ойлгомжтой. Гэтэл Монголын эдийн засгийн бүтэц нь тухайн үеийн Голландтай төстэй билүү.
Тухайн үед Голландын экспортын 60 гаруй хувийг байгалийн баялагаас бусад экспорт бүрдүүлж байв. Харин 2011 оны 11-р сарын байдлаар Монголын экспортын ердөө 10 хувийг байгалийн баялагаас бусад сектор бүрдүүлж байх юм. Цаашид энэ хувь өсөхгүй. Манайд мануфакторингийн салбар хөгжөөгүй тул Голланд өвчин тусахгүй. Ер нь Голланд өвчинд эцсийн бүтээгдэхүүн, нэмэгдсэн өртөг үйлдвэрлэгч улсууд илүү мэдрэг. Манайх шиг таваар голдуу үйлдвэрлэдэг улсад мэдрэгдэх нь бага.
Гэхдээ үндэстний валют чангарахтай зэрэгцээд тодорхой бэрхшээлийг мэдэрч болзошгүй сектор бол ноолуурын экспортийн сектор юм. Хугацааны туршид ноолуурын дотоод эрэлт тун боломжийн хэмжээнд өсч ирсэн. Нөгөө талаас Монголын ноолуур олон улсын зах зээлд өрсөлдөх чадвар нь төгрөгийн ханшийн чангаралтаас бус харин нэгдсэн маркетингийн бодлого, брэндинг, олон улсын түгээлтийн суваг ашиглах зэрэг асуудлаас шууд хамааралтай. Учир нь ноолуур бол тансаг хэрэглээний бүтээгдэхүүн мөн. Манай ард иргэдийн тодорхой хувь нь ноолуурын циклд хамрагдаж амжиргаагаа залгуулдаг. Холбогдох тооцооллыг хийж үзэхэд дотоод эрэлт хүчтэй, гадаад идвэхжүүлэлтийн бодлого сайн байгаа нөхцөлд төгрөгийн ханш чангарах нь энэ циклийн оролцогчидод мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй байхаар харагдаж байгаа юм.
Голланд өвчин замын дунд буюу уул уурхай ид идвэхижих үед гарч ирнэ. Одоо бол дөнгөж л эхэлж байна. Тэр үед манай бусад салбарууд хаахна байх вэ.
Одоогийн парадигмаас (тодорхой эдийн засгийн олон улсад өрсөлдөх стратеги, төлөвлөлт байхгүй ) харахад уул уурхайн баялаг дуусах хүртэл бидэнд ердөө уул уурхай, дэд бүтэц, барилга гэсэн үндсэн хэдхэн л салбар байна. Уул уурхайн салбараас эдийн засгийн хүндийн төвийг холдуулж олон тулгуурт эдийн засгийг хөгжүүлэх тухай хаа нэгтээ хэн нэгэн эрдэмтэн дурсахаас бус төрийн болон ард түмний сэтгэл санааг огтхон ч зовоохгүй байгаа нь заримдаа гайхалтай санагдана.
Уул уурхайн баялаг шавхагдах үе буюу 2040-2050 онд дэлхийд өрсөлдөх нарийн технологийн үйлдвэрлэлтэй байхын тулд бид өнөөдөр эхлэхээс өөр зам үгүй. Үүнийг олон улсын туршлагаас тодорхой харж болно.
Бид олон улсын тавцанд өргөн хэрэглээний бараагаар өрсөлдөнө гэдэг боломжгүй зүйл. Харин ахисан төвшний, бусад улс орнууд яг одоогийн бидэнтэй адилхан шалтгаанаас (залхуурал?) болж хангалттай төвшинд барьж аваагүй байгаа секторуудад хөрөнгө оруулалт хийх ёстой. Энэтхэгийг 1980 онд IT салбарт хүч хаяж эхлэхэд хүн бүр дооглож инээж байсан. Өнөөдөр Энэтхэг IT-н хувьд ямар том зах зээл болов.
Монгол Голланд өвчин тусахгүй. Нэгэнт Монголд уул уурхай ба түүнийг дагасан хэдэн салбараас өөр зүйлгүй байх тийм ирээдүй ирж байгаа юм бол Монголын ард түмэнд төгрөгийн ханш чанга байх нь харин ч ашигтай. Авдаг цалин улам бүр л худалдан авах чадвар сайтай болно.
Нэгэнт өвчин ярьж эхэлсэнийх, манайх Голланд биш, Африк биш, Араб ч биш харин Монгол өвчин тусч харин магадгүй харагдаж байгаа.
Төрийн үүрэг бол аливаа иргэн шудрага замаар өөрийнхөө хоолыг олж идэх боломжыг нь тэгш бүрдүүлэх явдал болохоос биш харин хүн бүрийн аманд нь амин дэмийн шаардлага хангахгүй хоёрын хооронд бантан хутгаж өгөх явдал биш юм. Амин дэмийн шаардлага хангахгүй хоол зөвхөн гэдэс дүүргэх зорилгоор удаан идсэн хүн урт наслалгүй зүрхний шигдээсээр нас бардаг.
Сүүлийн үед бүүр төр засгийн хэмжээнд тусахгүй өвчнөөс сэргийлэх тухай ярьж эхэлсэн тул өөрийн бодлоо сийрүүлэв.
Голланд өвчин гэдгийн тодорхойлолт нь “Байгалийн баялагийн экспортоос эдийн засагт их хэмжээний гадаад валют орж ирсэнээр үндэсний валютын ханш өсч, улмаар экспортын бүтээгдэхүүн гадаадын зах зээл дээр илүү үнэтэй болж өрсөлдөх чадвар нь муудах, цаашлаад байгалын баялагаас бусад экспортын салбар уналтанд орох явдал” гэж ерөнхийд нь томъёолсон байх юм.
Сүүлийн үед Монгол Голланд өвчин тусах нь ойлгомжтой гэсэн үзэл газар авч, тэрхүү зайлшгүй өвчнөөс хамгаалах аян хүртэл өрнөөд байгаа нь үнэн хэрэгтээ шаардлагагүй зүйл юм.
Голландад суралцсан хүний хувьд би мэдэх юм. Голланд улс бол маш том экспортлогч жижиг дунд үйлдвэрлэлийн орон. 1959 онд байгалийн хий нээж, экспортлож эхэлснээс хойш тэрхүү салбар нь уналтанд орсон. Учир нь Голландын жижиг дунд үйлдвэрүүдэд Герман, Белги, Франц, Англид маш олон ижил төстэй өрсөлдөгч нар байв. Голландын валют чангарахтай зэрэгцээд эдгээр жижиг дунд экспортлогч нарын доллараар олсон орлого нь улам бага үндэстний валюттай тэнцэж, өрсөлдөх чадвар муудах нь ойлгомжтой. Гэтэл Монголын эдийн засгийн бүтэц нь тухайн үеийн Голландтай төстэй билүү.
Тухайн үед Голландын экспортын 60 гаруй хувийг байгалийн баялагаас бусад экспорт бүрдүүлж байв. Харин 2011 оны 11-р сарын байдлаар Монголын экспортын ердөө 10 хувийг байгалийн баялагаас бусад сектор бүрдүүлж байх юм. Цаашид энэ хувь өсөхгүй. Манайд мануфакторингийн салбар хөгжөөгүй тул Голланд өвчин тусахгүй. Ер нь Голланд өвчинд эцсийн бүтээгдэхүүн, нэмэгдсэн өртөг үйлдвэрлэгч улсууд илүү мэдрэг. Манайх шиг таваар голдуу үйлдвэрлэдэг улсад мэдрэгдэх нь бага.
Гэхдээ үндэстний валют чангарахтай зэрэгцээд тодорхой бэрхшээлийг мэдэрч болзошгүй сектор бол ноолуурын экспортийн сектор юм. Хугацааны туршид ноолуурын дотоод эрэлт тун боломжийн хэмжээнд өсч ирсэн. Нөгөө талаас Монголын ноолуур олон улсын зах зээлд өрсөлдөх чадвар нь төгрөгийн ханшийн чангаралтаас бус харин нэгдсэн маркетингийн бодлого, брэндинг, олон улсын түгээлтийн суваг ашиглах зэрэг асуудлаас шууд хамааралтай. Учир нь ноолуур бол тансаг хэрэглээний бүтээгдэхүүн мөн. Манай ард иргэдийн тодорхой хувь нь ноолуурын циклд хамрагдаж амжиргаагаа залгуулдаг. Холбогдох тооцооллыг хийж үзэхэд дотоод эрэлт хүчтэй, гадаад идвэхжүүлэлтийн бодлого сайн байгаа нөхцөлд төгрөгийн ханш чангарах нь энэ циклийн оролцогчидод мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй байхаар харагдаж байгаа юм.
Голланд өвчин замын дунд буюу уул уурхай ид идвэхижих үед гарч ирнэ. Одоо бол дөнгөж л эхэлж байна. Тэр үед манай бусад салбарууд хаахна байх вэ.
Одоогийн парадигмаас (тодорхой эдийн засгийн олон улсад өрсөлдөх стратеги, төлөвлөлт байхгүй ) харахад уул уурхайн баялаг дуусах хүртэл бидэнд ердөө уул уурхай, дэд бүтэц, барилга гэсэн үндсэн хэдхэн л салбар байна. Уул уурхайн салбараас эдийн засгийн хүндийн төвийг холдуулж олон тулгуурт эдийн засгийг хөгжүүлэх тухай хаа нэгтээ хэн нэгэн эрдэмтэн дурсахаас бус төрийн болон ард түмний сэтгэл санааг огтхон ч зовоохгүй байгаа нь заримдаа гайхалтай санагдана.
Уул уурхайн баялаг шавхагдах үе буюу 2040-2050 онд дэлхийд өрсөлдөх нарийн технологийн үйлдвэрлэлтэй байхын тулд бид өнөөдөр эхлэхээс өөр зам үгүй. Үүнийг олон улсын туршлагаас тодорхой харж болно.
Бид олон улсын тавцанд өргөн хэрэглээний бараагаар өрсөлдөнө гэдэг боломжгүй зүйл. Харин ахисан төвшний, бусад улс орнууд яг одоогийн бидэнтэй адилхан шалтгаанаас (залхуурал?) болж хангалттай төвшинд барьж аваагүй байгаа секторуудад хөрөнгө оруулалт хийх ёстой. Энэтхэгийг 1980 онд IT салбарт хүч хаяж эхлэхэд хүн бүр дооглож инээж байсан. Өнөөдөр Энэтхэг IT-н хувьд ямар том зах зээл болов.
Монгол Голланд өвчин тусахгүй. Нэгэнт Монголд уул уурхай ба түүнийг дагасан хэдэн салбараас өөр зүйлгүй байх тийм ирээдүй ирж байгаа юм бол Монголын ард түмэнд төгрөгийн ханш чанга байх нь харин ч ашигтай. Авдаг цалин улам бүр л худалдан авах чадвар сайтай болно.
Нэгэнт өвчин ярьж эхэлсэнийх, манайх Голланд биш, Африк биш, Араб ч биш харин Монгол өвчин тусч харин магадгүй харагдаж байгаа.
Төрийн үүрэг бол аливаа иргэн шудрага замаар өөрийнхөө хоолыг олж идэх боломжыг нь тэгш бүрдүүлэх явдал болохоос биш харин хүн бүрийн аманд нь амин дэмийн шаардлага хангахгүй хоёрын хооронд бантан хутгаж өгөх явдал биш юм. Амин дэмийн шаардлага хангахгүй хоол зөвхөн гэдэс дүүргэх зорилгоор удаан идсэн хүн урт наслалгүй зүрхний шигдээсээр нас бардаг.
Tuesday, December 6, 2011
Keeping things cheap
Collateral damage гэж ойлголт байх. Хийсэн үйлдэлээс нь болж огт хаа хамаагүй хөндлөнгийн хохирол үүсэхийг хэлдэг. Тухайлбал автомашины онцгой татвар бол тэр юм.
5000 мотортой цоо шинэ машинд 7,000 доллар буюу 10 сая төгрөгний, өөрөөр хэлбэл нэг машины татвар төлөх нь. Одоо УИХ-н гишүүд хэрхэн өөрсдийн унадаг том мотортой машинуудаа бүгдийг нь сольж Эксель авч унахыг нь харах л үлдлээ. Яагаад гэвэл энэ татвар нь тэдэнд зориулсан шиг логикийн хувьд сонсогдоод байгаа.
Эсвэл дээхнэ нэг баян бацаан "бензиний үнэ хэдэн мянга болоосой, хотоор ганцаараа явахгүй юу" гэсэнтэй адил зүйл болох уу. Энэ бол collateral damage юм.
"Том мотортой машин илүү бензин иддэг, тэгээд жирийн иргэд том мотортой машин унаж "хэзээ" ч чадахгүй болчихвол агаарын бохирдол ихсэхгүй" гэж хэлвэл энэ хамгийн том монгол тэнэглэл болно. Ингэж хэлж байгаа хүнд хэлэх үг ч олдохгүй. Захын нэг албан тушаалтан зүгээр л ажлын байрны тодорхойлолтондоо заасан ажлуудын 60 хувийг хийхэд л Монголын бүх хүн ам 4500-аас дээш мотортой машин унах хэмжээний агаарын бохирдлыг хааж бууруулчихаар боломж хэдэн зуугаараа байна.
Саяхан нэг компани 20 сая төгрөгөөр нэгэн дүүрэгт мод тарьсан боловч олигтой ургаагүй гэнэ, бүүр АТГ-д очиж шорон орондоо тулсан юм байх. 20 сая төгрөгнөөс хэдэн ч төгрөгний авлига өгөх вэ. Гэтэл үнэн хэрэгтээ өвөл зам дээр цацсан давсаа бүгдийг нь хамж шүүрдээд ногоон зурвас дээрээ овоолчихоор тэнэг хүний ч ухамсарт нөгөө хэдэн мод нь үхнэ гэж буухгүй юу. Иймэрхүү ядарч ядаж яваа шудрага иргэддээ бол хаан заан. Гудамжаа ч яаж цэвэрлэх ухаанаа мэдэхгүй. Ногоон зурвас нь давсан зурвас болчихоод, хотын төвд нь шарилж ургаж байхад дэлхий дээрх хамгийн бага цалинтай ядарсан муу ард түмэндээ дандаа "үнэтэй" бэлэг барьж байх юм.
Тэр 4500СС мотор монголд хэрэггүй, харин тэрний салон нь мод, арьс, хөгжим нь Bose, суудал нь өвлийн хүйтэнд халдаг. Тэнэг сонсогдож байгаа байх. Гэхдээ би Монголчуудыгаа аятайхан юм хэрэглэж эдлэх эрхтэй гэж гүн бат итгэж байна.
Өнөөдөр дэлхийн үнэтэй хотуудын нэгэнд тооцогдох Бээжингийн хамгийн үнэтэй дүүрэгт, сайхан ресторанд, инээмэглэсэн үйлчилгээ аваад дүүрэн махтай, чанартай хоол аваад идэхэд 5-6 мянган төгрөг л болж байна. Дэлхийн хамгийн үнэтэй хот Нью Йоркод хувцас Монголоос хэд дахин хямдхан. Лондонгоос та хүссэн машинаа Монголоос дор хаяж 2 дахин хямдхан авна, энэ онцгой татварын дараа бол 3 дахин болж таарлаа.
Ер нь төр засгийн үүрэг юу юм бэ гэдэг нь дэлхийгээр тойроод идэж, уугаад, өмсч зүүгээд, байр сууцны үнийг нь сонирхоод явж байхад л их ойлгомжтой. Америк, Хятадад яагаад амьдрал боломжийн хямдхан байдаг юм бэ гэвэл тэнд тэгшитгэлийн нөгөө тал буюу нийлүүлэлт тал дээр нь ажилладаг юм. Манайх шиг нийлүүлэлт талынхаа үнийг нь байнга нэмээд, эрэлт тал дээр нь бүхэл бүтэн 4 жилийн турш ердөө 1 сая, 1.5 сая төгрөг өгмөр аядаж гийгүүлдэггүй юм. Эдийн засгийг ингэж удирддаггүй юм. Ядаж 10 жилийн хүүхдүүдэд заадаг анхан шатны 3 хуудастай тайлбар хэвлэмэл олж уншаасай.
Төр засаг ард түмэндээ хямдхан үнээр чанартай амьдрах боломж бололцоог хангаад өгчихөж байвал болох юм. Хэн ч төрөөс мөнгө гуйгаагүй. Багш нар цалингаа нэмүүлье гэж хэлээгүй - зүгээр л авдаг цалин амьдралд нь хүрдэг байя л гэж байгаа. Монголоос хувцас авна гэдэг бол амиа хорлохтой адил, байр сууцны үнэ удахгүй дэлхийд дээгүүр цохино, машин унах аргагүй болох нь, хоолны талаар ярилт ч үгүй. Монгол шиг нэг хүнд нь 20 гаруй толгой мал ногдчихоод махны үнэ нь олон улсын жишигт дөхөж очсон тийм утгагүй эдийн засагтай улс дэлхийн хаана байна.
Дандаа эерэг байхыг хичээж байна. Гэхдээ бодит байдлыг ойлгуулахын тулд негатив юм ярихаас өөр аргагүйд хүрч байна. Негатив байгаа энэ байдал нь өөрөө үнэндээ юу ч биш. Монгол шиг ийм эдийн засгийн парадигмтай улсыг хөгжүүлэхэд ямар амархан бэ. Гэтэл бодит байдал дээр албан тушаалтнууд, зарим хүмүүсийн ухамсар дорой, ийм хөгийн арчаагүй байдлыг харахаар ямар хэцүү вэ.
5000 мотортой цоо шинэ машинд 7,000 доллар буюу 10 сая төгрөгний, өөрөөр хэлбэл нэг машины татвар төлөх нь. Одоо УИХ-н гишүүд хэрхэн өөрсдийн унадаг том мотортой машинуудаа бүгдийг нь сольж Эксель авч унахыг нь харах л үлдлээ. Яагаад гэвэл энэ татвар нь тэдэнд зориулсан шиг логикийн хувьд сонсогдоод байгаа.
Эсвэл дээхнэ нэг баян бацаан "бензиний үнэ хэдэн мянга болоосой, хотоор ганцаараа явахгүй юу" гэсэнтэй адил зүйл болох уу. Энэ бол collateral damage юм.
"Том мотортой машин илүү бензин иддэг, тэгээд жирийн иргэд том мотортой машин унаж "хэзээ" ч чадахгүй болчихвол агаарын бохирдол ихсэхгүй" гэж хэлвэл энэ хамгийн том монгол тэнэглэл болно. Ингэж хэлж байгаа хүнд хэлэх үг ч олдохгүй. Захын нэг албан тушаалтан зүгээр л ажлын байрны тодорхойлолтондоо заасан ажлуудын 60 хувийг хийхэд л Монголын бүх хүн ам 4500-аас дээш мотортой машин унах хэмжээний агаарын бохирдлыг хааж бууруулчихаар боломж хэдэн зуугаараа байна.
Саяхан нэг компани 20 сая төгрөгөөр нэгэн дүүрэгт мод тарьсан боловч олигтой ургаагүй гэнэ, бүүр АТГ-д очиж шорон орондоо тулсан юм байх. 20 сая төгрөгнөөс хэдэн ч төгрөгний авлига өгөх вэ. Гэтэл үнэн хэрэгтээ өвөл зам дээр цацсан давсаа бүгдийг нь хамж шүүрдээд ногоон зурвас дээрээ овоолчихоор тэнэг хүний ч ухамсарт нөгөө хэдэн мод нь үхнэ гэж буухгүй юу. Иймэрхүү ядарч ядаж яваа шудрага иргэддээ бол хаан заан. Гудамжаа ч яаж цэвэрлэх ухаанаа мэдэхгүй. Ногоон зурвас нь давсан зурвас болчихоод, хотын төвд нь шарилж ургаж байхад дэлхий дээрх хамгийн бага цалинтай ядарсан муу ард түмэндээ дандаа "үнэтэй" бэлэг барьж байх юм.
Тэр 4500СС мотор монголд хэрэггүй, харин тэрний салон нь мод, арьс, хөгжим нь Bose, суудал нь өвлийн хүйтэнд халдаг. Тэнэг сонсогдож байгаа байх. Гэхдээ би Монголчуудыгаа аятайхан юм хэрэглэж эдлэх эрхтэй гэж гүн бат итгэж байна.
Өнөөдөр дэлхийн үнэтэй хотуудын нэгэнд тооцогдох Бээжингийн хамгийн үнэтэй дүүрэгт, сайхан ресторанд, инээмэглэсэн үйлчилгээ аваад дүүрэн махтай, чанартай хоол аваад идэхэд 5-6 мянган төгрөг л болж байна. Дэлхийн хамгийн үнэтэй хот Нью Йоркод хувцас Монголоос хэд дахин хямдхан. Лондонгоос та хүссэн машинаа Монголоос дор хаяж 2 дахин хямдхан авна, энэ онцгой татварын дараа бол 3 дахин болж таарлаа.
Ер нь төр засгийн үүрэг юу юм бэ гэдэг нь дэлхийгээр тойроод идэж, уугаад, өмсч зүүгээд, байр сууцны үнийг нь сонирхоод явж байхад л их ойлгомжтой. Америк, Хятадад яагаад амьдрал боломжийн хямдхан байдаг юм бэ гэвэл тэнд тэгшитгэлийн нөгөө тал буюу нийлүүлэлт тал дээр нь ажилладаг юм. Манайх шиг нийлүүлэлт талынхаа үнийг нь байнга нэмээд, эрэлт тал дээр нь бүхэл бүтэн 4 жилийн турш ердөө 1 сая, 1.5 сая төгрөг өгмөр аядаж гийгүүлдэггүй юм. Эдийн засгийг ингэж удирддаггүй юм. Ядаж 10 жилийн хүүхдүүдэд заадаг анхан шатны 3 хуудастай тайлбар хэвлэмэл олж уншаасай.
Төр засаг ард түмэндээ хямдхан үнээр чанартай амьдрах боломж бололцоог хангаад өгчихөж байвал болох юм. Хэн ч төрөөс мөнгө гуйгаагүй. Багш нар цалингаа нэмүүлье гэж хэлээгүй - зүгээр л авдаг цалин амьдралд нь хүрдэг байя л гэж байгаа. Монголоос хувцас авна гэдэг бол амиа хорлохтой адил, байр сууцны үнэ удахгүй дэлхийд дээгүүр цохино, машин унах аргагүй болох нь, хоолны талаар ярилт ч үгүй. Монгол шиг нэг хүнд нь 20 гаруй толгой мал ногдчихоод махны үнэ нь олон улсын жишигт дөхөж очсон тийм утгагүй эдийн засагтай улс дэлхийн хаана байна.
Дандаа эерэг байхыг хичээж байна. Гэхдээ бодит байдлыг ойлгуулахын тулд негатив юм ярихаас өөр аргагүйд хүрч байна. Негатив байгаа энэ байдал нь өөрөө үнэндээ юу ч биш. Монгол шиг ийм эдийн засгийн парадигмтай улсыг хөгжүүлэхэд ямар амархан бэ. Гэтэл бодит байдал дээр албан тушаалтнууд, зарим хүмүүсийн ухамсар дорой, ийм хөгийн арчаагүй байдлыг харахаар ямар хэцүү вэ.
Thursday, November 24, 2011
Хэрэглээ
Олон жил ажиглахад хэрэглэж үзээгүй хүн төсөөлөхөд хэцүү байдаг.
Нью Йоркийн банкиртай харьцаж, дугтралцаж, дэгээдэлцэж үзээгүй хүн Нью Йоркийн банкиртай өрсөлдөхөд ямархуу байх талаар төсөөлөхөд бэрх. Яг л чанартай хувцас мэдэхгүй хүн чанаргүй хувцсыг ялгахгүйтэй адил.
Тийм учраас би Монголчуудыг бүгдийг нь хэрэглүүлэх, бүүр тансаг хэрэглээг мэдрүүлэхийн төлөө байр суурьтай байдаг. Ядаж л талхны мөнгөнд худалдагдахгүй. Тийм ч учраас Монголбанк мөнгөний хатуу бодлого явуулж эхлэхэд нь би эсрэг байр суурьтай байдаг. Яадаг юм хэрэглэцгээж л байг. Харин нийлүүлэлтийг нь нэмээд өгвөл инфляци өсөхгүй байж болно.
Тийм учраас машины, тэр тусмаа том мотортой машины татварыг нэмж болохгүй. Том мотортой машин гэдэг бол тансаг машин. Ухаан нь монгол хүн тансаг машин унаж болохгүй гээд байгаа юм уу. Огцом баяжигч, шинэ цагийн монгол бол тэр татвар нь хэд ч байсан аваад унана. Би харин тэгэж чадахгүй, шудрага иргэдийг нь яриад байна. Тэд нар бас савхин салонтой, 4500 мотортой спорт машин унаж болохгүй юу.
Үгүй юм бол метрогоо шийдээд өгчих. Ахисан төвшний нийгэмд угаасаа машин хог. Тэгвэл метрогоо шийдчих, дараа нь татвараа ярилцацгаая. Жаахан дэс дараатай, логиктой, фундаментал, про-шудрага иргэн байцгаамаар байна.
Нью Йоркийн банкиртай харьцаж, дугтралцаж, дэгээдэлцэж үзээгүй хүн Нью Йоркийн банкиртай өрсөлдөхөд ямархуу байх талаар төсөөлөхөд бэрх. Яг л чанартай хувцас мэдэхгүй хүн чанаргүй хувцсыг ялгахгүйтэй адил.
Тийм учраас би Монголчуудыг бүгдийг нь хэрэглүүлэх, бүүр тансаг хэрэглээг мэдрүүлэхийн төлөө байр суурьтай байдаг. Ядаж л талхны мөнгөнд худалдагдахгүй. Тийм ч учраас Монголбанк мөнгөний хатуу бодлого явуулж эхлэхэд нь би эсрэг байр суурьтай байдаг. Яадаг юм хэрэглэцгээж л байг. Харин нийлүүлэлтийг нь нэмээд өгвөл инфляци өсөхгүй байж болно.
Тийм учраас машины, тэр тусмаа том мотортой машины татварыг нэмж болохгүй. Том мотортой машин гэдэг бол тансаг машин. Ухаан нь монгол хүн тансаг машин унаж болохгүй гээд байгаа юм уу. Огцом баяжигч, шинэ цагийн монгол бол тэр татвар нь хэд ч байсан аваад унана. Би харин тэгэж чадахгүй, шудрага иргэдийг нь яриад байна. Тэд нар бас савхин салонтой, 4500 мотортой спорт машин унаж болохгүй юу.
Үгүй юм бол метрогоо шийдээд өгчих. Ахисан төвшний нийгэмд угаасаа машин хог. Тэгвэл метрогоо шийдчих, дараа нь татвараа ярилцацгаая. Жаахан дэс дараатай, логиктой, фундаментал, про-шудрага иргэн байцгаамаар байна.
Tuesday, November 15, 2011
Төв банкны орлого үр дүнд ханшийн тэгшитгэл суух ёстой юу
Төв банкны нөөц ба ханшийн тэгшитгэл
Саяхан сонин дээрх өгүүлбэрүүд анхаарал татав. Утгачлан сийрүүлбэл “...Монголбанк 2010 онд 145 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай ажиллажээ. Ингэхдээ төгрөгийн ханшийн өөрчлөлтөөс 183 тэрбум төгрөгний алдагдал хүлээж. Үүнийг 2011 онд олсон ашгаараа нөхсөн ч 145 тэрбум төгрөгийн алдагдал хуримтлагдан үлдсэн байна... Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдааны явцад УИХ-н гишүүд алдагдалтай ажилласан төв банкинд хариуцлага хүлээлгэх ёстой, хэрэв арилжааны банк байсан бол Монголбанк аль хэдийнэ дампуурлаа зарлах болсон байна гэцгээж, Төв банкны тухай хуульд өөрчлөлт оруулах нь зүйтэй гэж үзэв... “
Төв банкны нөөц – доллар ба бусад валют график
Ханшийн тэгшитгэл
Монгол улсын компани санхүүгийн тайлангаа төгрөгөөр илэрхийлж гаргадаг. Хэрэв энэ компанийн кассанд 1,000 доллар байгаа, мөн бусдад доллараар төлөх өр төлбөр үгүй бол үүнийг “долларын урт позицтой” гэж нэрлэдэг. Олон улсын нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын дагуу энэхүү 1,000 долларыг санхүүгийн тайланд тусгахдаа өдөр бүр mark-to-market буюу ханшийн тэгшитгэл хийж төгрөгөөр илэрхийлэгдэх дүнгээр нь бүртгэж явах ёстой.
Төв банкны нөөц
Гэхдээ би Төв банкны гадаад валютын нөөцөнд ханшийн тэгшитгэл хийх учиргүй гэж эртнээс үзсээр ирсэн. Өөрөөр хэлбэл орлого үр дүнгийн тайландаа нөөцийн дахин үнэлгээний өөрчлөлтийг тусгах учиргүй. Дэлхийн олон том банкууд баланс дээрээ ханшийн тэгшитгэл хийдэггүй. Мэдээж балансаас гадуурх ханшийн тэгшитгэлийг өдөр тутам хийх нь зөв. Хэдийгээр Төвбанк ханшийн тэгшитгэл хийх нь зүйтэй гэж үздэг зарим томоохон эдийн засагч нар байдаг ч, тэдний гаргаж ирдэг аргумент нь надад хангалттай санагддаггүй.
Төв банк бол ашгийн төлөө бус, мөнгө хэвлэх эрхтэй, зах зээл дээрх мөнгөний эрэлт нийлүүлэлтийг зохицуулах үүрэгтэй, ард түмэн, хүн ардын сайн сайхны төлөөх эрхэмсэг оршихуй бүхий онцгой статустай байгууллага. УИХ буюу ямар ч статустай байгууллага энэ байгууллагын үйл ажиллагааны зардал талыг хэлэлцэхээс биш орлого талыг, тэр тусмаа гадаад валютын нөөцөн дэх ханшийн тэгшитгэлийн ашиг, алдагдлыг хэлэлцэх ёсгүй. Бүр түүгээр нь дарамт шахалт үзүүлж ч болохгүй.
Учир нь бид ардчилсан дэглэмтэй, чөлөөт зах зээлт орон. Ийм зах зээлд валютын ханш нь эрэлт нийлүүлэлт болон макро эдийн засгийн суурь хүчин зүйлийн зарчмаар тогтоогдох ёстой. Төв банк нь ханшийн огцом савлагааг бууруулах, макро хүчин зүйлсийн тогтвортой байдлыг хангах л байдлаар оролцохоос биш зах зээлийн хандлагыг тогтоохгүй юм. Хэрэв төгрөгийн ханш макро шалтгааны улмаас чангарах ёстой бол чангарах л учиртай. Эсрэг тохиолдолд мөн үнэн.
Хэрэв та анзаарсан бол төгрөгийн ханш бусад гадаад валютын эсрэг чангарах тусам Монголбанк ханшийн тэгшитгэлийн маш их алдагдал хүлээхээр харагдаж байна. Яагаад гэвэл Монголбанкны нөөцөд байгаа нөгөө 1,000 доллар чинь өмнө нь орлого үр дүнгийн тайлангаас харахад 1,300 төгрөгтэй тэнцэж байснаа харин одоо 1,200 төгрөг болоод ирж байна. 100 төгрөгийн алдагдал хүлээж байна. Эсрэгээр төгрөгийн ханш суларсанаар Монголбанкны орлого үр дүнгийн тайлан ашигтай гарна. Гэтэл Монголбанк суурь зарчмаараа ашгийн төлөө бус байгууллага, эдийн засгийн онцгой субъект байдаг. Хэрэв Монголбанк ашгийн хойноос хөөцөлдөж, жил бүрийн эцэст төгрөгийн ханшийг зохиомлоор сулруулах сэдэлтэй болвол энэ нь макро эдийн засаг, бизнес, цаашлаад ард иргэдэд маш хортой зүйл болох болно. Энэ бол зарчмын асуудал. Энэ бол сонирхлын зөрчлийн тухай асуудал.
Саяхан сонин дээрх өгүүлбэрүүд анхаарал татав. Утгачлан сийрүүлбэл “...Монголбанк 2010 онд 145 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай ажиллажээ. Ингэхдээ төгрөгийн ханшийн өөрчлөлтөөс 183 тэрбум төгрөгний алдагдал хүлээж. Үүнийг 2011 онд олсон ашгаараа нөхсөн ч 145 тэрбум төгрөгийн алдагдал хуримтлагдан үлдсэн байна... Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдааны явцад УИХ-н гишүүд алдагдалтай ажилласан төв банкинд хариуцлага хүлээлгэх ёстой, хэрэв арилжааны банк байсан бол Монголбанк аль хэдийнэ дампуурлаа зарлах болсон байна гэцгээж, Төв банкны тухай хуульд өөрчлөлт оруулах нь зүйтэй гэж үзэв... “
Төв банкны нөөц – доллар ба бусад валют график
Ханшийн тэгшитгэл
Монгол улсын компани санхүүгийн тайлангаа төгрөгөөр илэрхийлж гаргадаг. Хэрэв энэ компанийн кассанд 1,000 доллар байгаа, мөн бусдад доллараар төлөх өр төлбөр үгүй бол үүнийг “долларын урт позицтой” гэж нэрлэдэг. Олон улсын нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын дагуу энэхүү 1,000 долларыг санхүүгийн тайланд тусгахдаа өдөр бүр mark-to-market буюу ханшийн тэгшитгэл хийж төгрөгөөр илэрхийлэгдэх дүнгээр нь бүртгэж явах ёстой.
Төв банкны нөөц
Гэхдээ би Төв банкны гадаад валютын нөөцөнд ханшийн тэгшитгэл хийх учиргүй гэж эртнээс үзсээр ирсэн. Өөрөөр хэлбэл орлого үр дүнгийн тайландаа нөөцийн дахин үнэлгээний өөрчлөлтийг тусгах учиргүй. Дэлхийн олон том банкууд баланс дээрээ ханшийн тэгшитгэл хийдэггүй. Мэдээж балансаас гадуурх ханшийн тэгшитгэлийг өдөр тутам хийх нь зөв. Хэдийгээр Төвбанк ханшийн тэгшитгэл хийх нь зүйтэй гэж үздэг зарим томоохон эдийн засагч нар байдаг ч, тэдний гаргаж ирдэг аргумент нь надад хангалттай санагддаггүй.
Төв банк бол ашгийн төлөө бус, мөнгө хэвлэх эрхтэй, зах зээл дээрх мөнгөний эрэлт нийлүүлэлтийг зохицуулах үүрэгтэй, ард түмэн, хүн ардын сайн сайхны төлөөх эрхэмсэг оршихуй бүхий онцгой статустай байгууллага. УИХ буюу ямар ч статустай байгууллага энэ байгууллагын үйл ажиллагааны зардал талыг хэлэлцэхээс биш орлого талыг, тэр тусмаа гадаад валютын нөөцөн дэх ханшийн тэгшитгэлийн ашиг, алдагдлыг хэлэлцэх ёсгүй. Бүр түүгээр нь дарамт шахалт үзүүлж ч болохгүй.
Учир нь бид ардчилсан дэглэмтэй, чөлөөт зах зээлт орон. Ийм зах зээлд валютын ханш нь эрэлт нийлүүлэлт болон макро эдийн засгийн суурь хүчин зүйлийн зарчмаар тогтоогдох ёстой. Төв банк нь ханшийн огцом савлагааг бууруулах, макро хүчин зүйлсийн тогтвортой байдлыг хангах л байдлаар оролцохоос биш зах зээлийн хандлагыг тогтоохгүй юм. Хэрэв төгрөгийн ханш макро шалтгааны улмаас чангарах ёстой бол чангарах л учиртай. Эсрэг тохиолдолд мөн үнэн.
Хэрэв та анзаарсан бол төгрөгийн ханш бусад гадаад валютын эсрэг чангарах тусам Монголбанк ханшийн тэгшитгэлийн маш их алдагдал хүлээхээр харагдаж байна. Яагаад гэвэл Монголбанкны нөөцөд байгаа нөгөө 1,000 доллар чинь өмнө нь орлого үр дүнгийн тайлангаас харахад 1,300 төгрөгтэй тэнцэж байснаа харин одоо 1,200 төгрөг болоод ирж байна. 100 төгрөгийн алдагдал хүлээж байна. Эсрэгээр төгрөгийн ханш суларсанаар Монголбанкны орлого үр дүнгийн тайлан ашигтай гарна. Гэтэл Монголбанк суурь зарчмаараа ашгийн төлөө бус байгууллага, эдийн засгийн онцгой субъект байдаг. Хэрэв Монголбанк ашгийн хойноос хөөцөлдөж, жил бүрийн эцэст төгрөгийн ханшийг зохиомлоор сулруулах сэдэлтэй болвол энэ нь макро эдийн засаг, бизнес, цаашлаад ард иргэдэд маш хортой зүйл болох болно. Энэ бол зарчмын асуудал. Энэ бол сонирхлын зөрчлийн тухай асуудал.
Saturday, October 22, 2011
Strategy
Улс орны өрсөлдөх чадвар гэх мэт асуудлыг их ярьдаг болж. Бичдэг, хэлэлцдэг болж. Яг үнэндээ бодитой асуудал хөндөж чадахгүй байна.
Улс төрчид, засаг барьж байгаа хүмүүс сонин, телевизээр ярьж байнаа. "Эдийн засгийг уул уурхайд дан ганц суурилсан биш өөр олон секторт тулгуурласан эдийн засаг болгох талаар бодлого гарган ажиллаж байна, жишээ нь боловсруулах үйлдвэр, хөнгөн үйлдвэр, жижиг дунд үйлдвэр..." гээд л нөгөө юмаа улиглах нь үнэхээр enough болж байна.
Хийж байгаа, хийх гэж байгаа юмаа ойлгохгүй байгаа хүн л нэг иймэрхүү юм бурна даа. Эрх биш хэдэн ном ноороглох аядаж, гадна дотно явж хүн амьтны ярьсан зүйлсийг халтар бултар ойлгохчоон болсон юм чинь нэг хэдэн хоосон өгүүлбэр нийлүүлээд хэлэх байлгүй дээ.
Өөрийнхөө очсон албан тушаал, ард түмний сонголтыг нуруун дээрээ үүрээд, Монголын 2.8 сая ард түмний хувь заяаны өмнө ямар хариуцлага хүлээснээ ухамсарлаж чадахгүй байгаа, чадах үе нь өнгөрсөн энэ generation өнөөдөр Монголын ард түмний ирээдүйг баллаж байна.
Өнөөдөр дөнгөж ертөнцөд мэндэлж буй Монголын иргэнийг 20 жилийн дараа ямар ирээдүй хүлээж байна вэ. Тэр ирээдүйг хэн өнөөдөр бэлдэх ёстой юм бэ?
Ардчилал гэж юу юм бэ, чөлөөт зах зээл гэж юу юм бэ.
Хүүхэд бүр нийгмийн тэгш эрхт гишүүн. Тэд аюулгүй, эрүүл орчинд бойжиж, дэлхийд тэргүүлэх боловсролыг олж авах ёстой. Би Улаанбаатарын утаа, 10 жилийн боловсролыг ярьж байна. Ингэж байж бид, энэ үеэ золиослон (золиослогдсон нь ойлгомжтой болсон) үр хүүхэддээ сайн сайхан нийгмийг бэлтгэж өгнө. Тэднийг өөрсөд шигээ муу биш харин дэлхийд өрсөлдөх сайн лидерүүд болгоно.
Хүүхэд бүрт тэгш боломж олгогддог байх ёстой. Монгол үндэстний ирээдүй, хувь заяа, Монгол улс 50 жил, 100, 500 жилийн дараа хаана байх вэ гэдэг нь бидний өнөөдрийн үйл ажиллагаа, алхам, шийдвэр, ухамсараас шууд хамаарна.
Уул уурхайн баялаг дуусахад тэр боловсруулах болоод хөнгөн үйлдвэрүүд чинь нэг шөнийн дотор хэрэггүй сэг болон хувирна. Уул уурхайгаас холдох нь байтугай харин ч улам илүү их хамааралтай болж байгаагаа ухамсарлаж ч чадахгүй ингэж хариуцлагагүй, судлагаагүй, бодлогогүй ярьж болно гэж үү дээ.
Бид дэлхийн хамгийн том жижиг дунд үйлдвэрийн зах зээлийн хажууд оршдог. Энэ зах зээл жижиг дунд үйлдвэр дээр тулгуурлаж хөгжихөөс өөр зам үгүй. Энэ зах зээл сүүлийн 10,000 жилийн турш жижиг дунд үйлдвэр дээр суурилан хөгжиж ирлээ. Бид өнөөдөр энэ зах зээлтэй өрсөлдөх тухай асуудал ярихад эртэднэ.
Импортыг орлуулах үйлдвэрлэлд анхаарлаа хандуулах шаардлага өнөөдөр алга. Олон улсын чөлөөт худалдаа, глобалчилал, харьцангуй давуу талын онол хаачиваа. Эсвэл тэд энэ талаар огт мэдэхгүй, "хар ухаанаараа" ярьдаг юм болов уу зайлуул.
Бид дэлхийн ард түмнүүдийн хямд, сайн чанартай хийж буй зүйлийг нь худалдаж авах хэрэгтэй. Хариуд нь харин зөвхөн бид л хийж чаддаг тийм бүтээгдэхүүнийг барих ёстой юм. Өнөөдөр бидэнд нүүрс байна. Харин маргааш нүүрс үгүй болоход бидэнд юу байх ёстой вэ.
Хэдэн эсгий бойтог үйлдвэрлэдэг жижиг дунд үйлдвэр, нүүрс угаадаг боловсруулах үйлдвэр байх уу.
Бид 1.Биотехнологийн ахисан төвшний үйлдвэрлэл 2.Нанотехнологийн ахисан төвшний материал үйлдвэрлэгч болох ажлыг өнөөдрөөс эхлэх ёстой. Яг Энэтхэг 1985 онд, Орос 1990 онд мэдээллийн технологийн салбарт стратегиа чиглүүлж өнөөдөр амжилт гаргаж байгаатай адил.
Биотехнологи, нанотехнологийн хууль эрх зүйн чөлөөт орчин, боловсролын тогтолцоо, хөрөнгө оруулалтын механизм, судлагааны чиглэлийг маш түргэн гаргах хэрэгтэй. Яагаад гэвэл эдгээр нь дэлхийд шинэ салбарууд. Бидэнд одоохондоо боломж байна.
Социализмийн үед нүүдэлчин ардыг иргэншүүлэх гэж маш их зүтгэсэн. Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгүүд олон улсын төвшинд хүртэл ажиллаж сайн үүлдрийн мал бий болгох (биотехнологи- их сүү, сайн мах, чанартай ноос) тал дээр маш их дэвшилт гарган ажиллаж байлаа. Баг бүрт малын эмч нар эдгээр хүрээлэнгүүдийн төлөөлөл болж малын гарцыг хянаж, нэгдсэн систем болон ажиллаж байв. Гэтэл 1990 он гармагц малыг иргэдэд тараан өгснөөр ганцхан шөнийн дотор бид 1921 ондоо буцаад оччихсон юм. Бидний өвөө, эмээ нарын хийсэн хайран хөдөлмөр зөвхөн энэ талбар дээр биш, өөр аймшигтай олон талбарт ийнхүү үнэгүйдэж хийссэн.
20 жилийн турш бид энийгээ засах тал дээр ямар ч алхам хийсэнгүй. Өнөөдөр Монголтой адилхан социалист байгаад шилжсэн улс орнууд, худлаа хэлсэн хүнд бүгдээрээ Монголоос илүү хөгжилтэй явж байна. Бид 1921 оноос 1990 он хүртэл хэр ахив. 1990 оноос хойш хэр унав гэдгээ харах цаг болсон.
Өнөөдөр их дээд сургуулийн багш оюутнууддаа цээж бичлэг хийлгэж байна. Бидэнд компьютер дээр хурдан бичдэг, хүний ярьсныг ойлгодог, харилцан ярилцдаг, асуулт, шүүмж хэлж чаддаг дээд боловсролтонгууд хэрэгтэй болохоос биш товчилсон хэлээр гараараа цээж бичдэг тийм хүн огт хэрэггүй.
Лекц бол багш өөрийн мэдлэг туршлагыг оюутнуудад уран илтгэлийн аргаар дамжуулах, оюутан сонсож ойлгон, шаардлагатай бол тэмдэглэл хийх, асуулт хариулт - харилцан ярианы хэлбэрээр мэдлэг шилжих гайхамшигтай сургалтын арга. Гэтэл их дээд сургуулиас бодсон сансанаа хүнд хэлэх нь байтугай боссынхоо юу ярьж байгааг ойлгох чадваргүй хүмүүс ихээр гарч ирж байна.
Хувийн ч бай, улсын ч бай дарга болгон хэлж байгаа. "Чадвартай боловсон хүчин алгаа - цалинг нь хангалттай өгье гээд ч алга" гэж. Монгол хүн өнөөдөр олон улсад гарч өрсөлдөхөд бэлэн биш байхад бид яагаад зүгээр суугаад байна вэ. Монгол хүн байтугай монгол мал ч өнөөдөр өрсөлдөх чадваргүй болсон. Нэг малын сүү, мах, ноос ноолуурын гарцаар, чанараар бүх үзүүлэлтээр бид сүүл барьж явж байгаа. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн бүтээмжийн хувьд бид адагт байна. Ийм байж өрсөлдөх асуудал ярихгүй.
Тэгчихээд телевизороор УИХ-д 20 жил суусан эрхэм "Уламжлалт мал аж ахуйгаа хадгалах нь зөв" гэхчилэн ороо бусга юм ярьж болохгүй.
Энэ залуу үед ч халдварлаж буй. Нийгмийн прототип нь хийрхэлтэй, ухаантай биш байж ухаантай харагдах гэж худал дүр эсгэсэн, нэг шуудай хог түүх мэтхэнээр улс орондоо оруулах хувь нэмрээ үнэлдэг, 50-хан грамм архины пян даахгүй цэс нь цухуйдаг залуучууд болж ирж байгаа.
Ийм байхад бид өрсөлдөх чадварын талаар худлаа цэцэрхэх хэрэггүй...
Улс төрчид, засаг барьж байгаа хүмүүс сонин, телевизээр ярьж байнаа. "Эдийн засгийг уул уурхайд дан ганц суурилсан биш өөр олон секторт тулгуурласан эдийн засаг болгох талаар бодлого гарган ажиллаж байна, жишээ нь боловсруулах үйлдвэр, хөнгөн үйлдвэр, жижиг дунд үйлдвэр..." гээд л нөгөө юмаа улиглах нь үнэхээр enough болж байна.
Хийж байгаа, хийх гэж байгаа юмаа ойлгохгүй байгаа хүн л нэг иймэрхүү юм бурна даа. Эрх биш хэдэн ном ноороглох аядаж, гадна дотно явж хүн амьтны ярьсан зүйлсийг халтар бултар ойлгохчоон болсон юм чинь нэг хэдэн хоосон өгүүлбэр нийлүүлээд хэлэх байлгүй дээ.
Өөрийнхөө очсон албан тушаал, ард түмний сонголтыг нуруун дээрээ үүрээд, Монголын 2.8 сая ард түмний хувь заяаны өмнө ямар хариуцлага хүлээснээ ухамсарлаж чадахгүй байгаа, чадах үе нь өнгөрсөн энэ generation өнөөдөр Монголын ард түмний ирээдүйг баллаж байна.
Өнөөдөр дөнгөж ертөнцөд мэндэлж буй Монголын иргэнийг 20 жилийн дараа ямар ирээдүй хүлээж байна вэ. Тэр ирээдүйг хэн өнөөдөр бэлдэх ёстой юм бэ?
Ардчилал гэж юу юм бэ, чөлөөт зах зээл гэж юу юм бэ.
Хүүхэд бүр нийгмийн тэгш эрхт гишүүн. Тэд аюулгүй, эрүүл орчинд бойжиж, дэлхийд тэргүүлэх боловсролыг олж авах ёстой. Би Улаанбаатарын утаа, 10 жилийн боловсролыг ярьж байна. Ингэж байж бид, энэ үеэ золиослон (золиослогдсон нь ойлгомжтой болсон) үр хүүхэддээ сайн сайхан нийгмийг бэлтгэж өгнө. Тэднийг өөрсөд шигээ муу биш харин дэлхийд өрсөлдөх сайн лидерүүд болгоно.
Хүүхэд бүрт тэгш боломж олгогддог байх ёстой. Монгол үндэстний ирээдүй, хувь заяа, Монгол улс 50 жил, 100, 500 жилийн дараа хаана байх вэ гэдэг нь бидний өнөөдрийн үйл ажиллагаа, алхам, шийдвэр, ухамсараас шууд хамаарна.
Уул уурхайн баялаг дуусахад тэр боловсруулах болоод хөнгөн үйлдвэрүүд чинь нэг шөнийн дотор хэрэггүй сэг болон хувирна. Уул уурхайгаас холдох нь байтугай харин ч улам илүү их хамааралтай болж байгаагаа ухамсарлаж ч чадахгүй ингэж хариуцлагагүй, судлагаагүй, бодлогогүй ярьж болно гэж үү дээ.
Бид дэлхийн хамгийн том жижиг дунд үйлдвэрийн зах зээлийн хажууд оршдог. Энэ зах зээл жижиг дунд үйлдвэр дээр тулгуурлаж хөгжихөөс өөр зам үгүй. Энэ зах зээл сүүлийн 10,000 жилийн турш жижиг дунд үйлдвэр дээр суурилан хөгжиж ирлээ. Бид өнөөдөр энэ зах зээлтэй өрсөлдөх тухай асуудал ярихад эртэднэ.
Импортыг орлуулах үйлдвэрлэлд анхаарлаа хандуулах шаардлага өнөөдөр алга. Олон улсын чөлөөт худалдаа, глобалчилал, харьцангуй давуу талын онол хаачиваа. Эсвэл тэд энэ талаар огт мэдэхгүй, "хар ухаанаараа" ярьдаг юм болов уу зайлуул.
Бид дэлхийн ард түмнүүдийн хямд, сайн чанартай хийж буй зүйлийг нь худалдаж авах хэрэгтэй. Хариуд нь харин зөвхөн бид л хийж чаддаг тийм бүтээгдэхүүнийг барих ёстой юм. Өнөөдөр бидэнд нүүрс байна. Харин маргааш нүүрс үгүй болоход бидэнд юу байх ёстой вэ.
Хэдэн эсгий бойтог үйлдвэрлэдэг жижиг дунд үйлдвэр, нүүрс угаадаг боловсруулах үйлдвэр байх уу.
Бид 1.Биотехнологийн ахисан төвшний үйлдвэрлэл 2.Нанотехнологийн ахисан төвшний материал үйлдвэрлэгч болох ажлыг өнөөдрөөс эхлэх ёстой. Яг Энэтхэг 1985 онд, Орос 1990 онд мэдээллийн технологийн салбарт стратегиа чиглүүлж өнөөдөр амжилт гаргаж байгаатай адил.
Биотехнологи, нанотехнологийн хууль эрх зүйн чөлөөт орчин, боловсролын тогтолцоо, хөрөнгө оруулалтын механизм, судлагааны чиглэлийг маш түргэн гаргах хэрэгтэй. Яагаад гэвэл эдгээр нь дэлхийд шинэ салбарууд. Бидэнд одоохондоо боломж байна.
Социализмийн үед нүүдэлчин ардыг иргэншүүлэх гэж маш их зүтгэсэн. Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгүүд олон улсын төвшинд хүртэл ажиллаж сайн үүлдрийн мал бий болгох (биотехнологи- их сүү, сайн мах, чанартай ноос) тал дээр маш их дэвшилт гарган ажиллаж байлаа. Баг бүрт малын эмч нар эдгээр хүрээлэнгүүдийн төлөөлөл болж малын гарцыг хянаж, нэгдсэн систем болон ажиллаж байв. Гэтэл 1990 он гармагц малыг иргэдэд тараан өгснөөр ганцхан шөнийн дотор бид 1921 ондоо буцаад оччихсон юм. Бидний өвөө, эмээ нарын хийсэн хайран хөдөлмөр зөвхөн энэ талбар дээр биш, өөр аймшигтай олон талбарт ийнхүү үнэгүйдэж хийссэн.
20 жилийн турш бид энийгээ засах тал дээр ямар ч алхам хийсэнгүй. Өнөөдөр Монголтой адилхан социалист байгаад шилжсэн улс орнууд, худлаа хэлсэн хүнд бүгдээрээ Монголоос илүү хөгжилтэй явж байна. Бид 1921 оноос 1990 он хүртэл хэр ахив. 1990 оноос хойш хэр унав гэдгээ харах цаг болсон.
Өнөөдөр их дээд сургуулийн багш оюутнууддаа цээж бичлэг хийлгэж байна. Бидэнд компьютер дээр хурдан бичдэг, хүний ярьсныг ойлгодог, харилцан ярилцдаг, асуулт, шүүмж хэлж чаддаг дээд боловсролтонгууд хэрэгтэй болохоос биш товчилсон хэлээр гараараа цээж бичдэг тийм хүн огт хэрэггүй.
Лекц бол багш өөрийн мэдлэг туршлагыг оюутнуудад уран илтгэлийн аргаар дамжуулах, оюутан сонсож ойлгон, шаардлагатай бол тэмдэглэл хийх, асуулт хариулт - харилцан ярианы хэлбэрээр мэдлэг шилжих гайхамшигтай сургалтын арга. Гэтэл их дээд сургуулиас бодсон сансанаа хүнд хэлэх нь байтугай боссынхоо юу ярьж байгааг ойлгох чадваргүй хүмүүс ихээр гарч ирж байна.
Хувийн ч бай, улсын ч бай дарга болгон хэлж байгаа. "Чадвартай боловсон хүчин алгаа - цалинг нь хангалттай өгье гээд ч алга" гэж. Монгол хүн өнөөдөр олон улсад гарч өрсөлдөхөд бэлэн биш байхад бид яагаад зүгээр суугаад байна вэ. Монгол хүн байтугай монгол мал ч өнөөдөр өрсөлдөх чадваргүй болсон. Нэг малын сүү, мах, ноос ноолуурын гарцаар, чанараар бүх үзүүлэлтээр бид сүүл барьж явж байгаа. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн бүтээмжийн хувьд бид адагт байна. Ийм байж өрсөлдөх асуудал ярихгүй.
Тэгчихээд телевизороор УИХ-д 20 жил суусан эрхэм "Уламжлалт мал аж ахуйгаа хадгалах нь зөв" гэхчилэн ороо бусга юм ярьж болохгүй.
Энэ залуу үед ч халдварлаж буй. Нийгмийн прототип нь хийрхэлтэй, ухаантай биш байж ухаантай харагдах гэж худал дүр эсгэсэн, нэг шуудай хог түүх мэтхэнээр улс орондоо оруулах хувь нэмрээ үнэлдэг, 50-хан грамм архины пян даахгүй цэс нь цухуйдаг залуучууд болж ирж байгаа.
Ийм байхад бид өрсөлдөх чадварын талаар худлаа цэцэрхэх хэрэггүй...
Tuesday, October 11, 2011
Change what?
We will change!!! гэж хэн ч хэллээ дээ. Юугаа, яаж өөрчлөх гээд байгаа нь анхнаасаа л ойлгомжгүй байсан.
Be the change, you want to see in the world! гэж гайхамшигтай үгийг Ганди (андуураагүй байгаа) хэлсэн. Ямар утга төгс, учир дүүрэн үг вэ. Би жаахан өөрчлөөд Be the change, Be responsible for it... гэсэн.
Гэнэт арай өөр бодол төрөв.
Юуг, яаж өөрчлөх гээд байгаа билээ. Мэдээж бид маш их өөрчлөлтийг хийнэ. Гэхдээ фундаментал төвшинд авч үзвэл шинж чанарын төвшинд л өөрчлөлт хийж байж.
Одоо дэлхий даяараа цаашид глобалчилагдсан, супер интегралчилагдсан олон улсын эдийн засгийг хэрхэх тухай толгойгоо гашилгаж байна. Дэлхийн хамгийн том эдийн засаг болох еврозон бол хүн төрлөхтөний гайхамшиг. 4000 жилийн өмнө бид пирамид бүтээсэн бол 1990 оноос бид 25 орон яаж нэг эдийн засгийн бодлоготой явж болох вэ гэдгийг туршиж байгаа. Энэ ололтоосоо бид ухарч болохгүй.
Ирээдүйд дэлхий нэг л мөнгөн тэмдэгттэй, нэгдсэн эдийн засаг болохоос өөр гарц үгүй. Тэр дэлхийд хүн гэж амьтаны тухай л ярих болохоос хар, шар, хятад, орос гэсэн асуудал огтоос сонин биш болно.
Америкийн эдийн засаг сууриасаа өмхөрсөн мод шиг болсон байхад гадна талыг нь яаж ч гоёор будаад нэмэргүй. Хятад гэдэг шинэ Америк гарч ирэх төлөв нь тодорхой болсон. Олон хүмүүс Хятадын тогтвортой байдалд эргэлздэг ч би тэдэнд "тэгвэл сарын өмнө Лондонгийн төв гудамжинд юу болов?, хэдэн жилийн өмнө Францад нэг шөнө 500 машин шатааж байсан ш дээ" гэж хэлнэ. Миний бодлоор Хятад тогтвортой байх нь дэлхийд ашигтай, ямартай ч одоохондоо хамгийн тогтвортой том гүрэн.
Ухамсарын тал дээр Европ маш их дэвшилт хийчихээд хаана нь алдаа гаргасан нь ойлгомжгүй байна. Ер нь бол нэг сагсанд том жижиг олон янзын өндөг хийснээс болов.
Үндсэн асуудалдаа орцгооё.
Бид өөрчилнө, өөрчилнө гэж их ярьцгаадаг болж. Би харин өөр зүйл хэлмээр байгаа.
Зүгээр л хийж байсан зүйлээ үргэлжлүүлцгээе.
Сүүлийн 100,000 жилийн турш хийсэн зүйлээ үргэлжлүүлэхэд л амжилттай урагшилна. 20-р зууны Эдийн засгийн онол бишээ - бидэнд шинж чанар хэрэггүй - бид харин цоо шинэ мөн чанарт суурилсан Эдийн засгийн залуур зүйн ухааныг гаргаж ирэх хэрэгтэй.
Бид хамгийн анх нохойг сургаж хүний анд болгосон тэр агуу философич, гал гаргахыг бусаддаа заасан тэр философич, пирамидыг барьсан барилгын инженер, амьдралынхаа 40 жилийг бусдын ухамсарыг дээшлүүлэхэд зориулсан философич Будда нарын хийж ирсэн зүйлийг л үргэлжлүүлэх хэрэгтэй байна.
Бид хүмүүст илүү амьдрах орчин нөхцлийг бий болгож, мөн чанараа ухамсарлахад нь туслахын тулд хийх ёстой, бидний өвөг дээдэс үеийн үед хийж ирсэн тэр л зүйлийг хийх ёстой.
Бид тоо биш, мөнгө биш, материал биш харин сэтгэлгээний хувьсгал хийх хэрэгтэй байна. Тэгэхгүй бол 7 тэрбум хүн энэ дэлхийд ахдаж байна. Бид хүн төрлөхтөний ухамсарыг үргэлжлүүлэн дээшлүүлэх ёстой.
Зөвхөн ингэж байж л энэ хямралуудаас гарна.
Be the change, you want to see in the world! гэж гайхамшигтай үгийг Ганди (андуураагүй байгаа) хэлсэн. Ямар утга төгс, учир дүүрэн үг вэ. Би жаахан өөрчлөөд Be the change, Be responsible for it... гэсэн.
Гэнэт арай өөр бодол төрөв.
Юуг, яаж өөрчлөх гээд байгаа билээ. Мэдээж бид маш их өөрчлөлтийг хийнэ. Гэхдээ фундаментал төвшинд авч үзвэл шинж чанарын төвшинд л өөрчлөлт хийж байж.
Одоо дэлхий даяараа цаашид глобалчилагдсан, супер интегралчилагдсан олон улсын эдийн засгийг хэрхэх тухай толгойгоо гашилгаж байна. Дэлхийн хамгийн том эдийн засаг болох еврозон бол хүн төрлөхтөний гайхамшиг. 4000 жилийн өмнө бид пирамид бүтээсэн бол 1990 оноос бид 25 орон яаж нэг эдийн засгийн бодлоготой явж болох вэ гэдгийг туршиж байгаа. Энэ ололтоосоо бид ухарч болохгүй.
Ирээдүйд дэлхий нэг л мөнгөн тэмдэгттэй, нэгдсэн эдийн засаг болохоос өөр гарц үгүй. Тэр дэлхийд хүн гэж амьтаны тухай л ярих болохоос хар, шар, хятад, орос гэсэн асуудал огтоос сонин биш болно.
Америкийн эдийн засаг сууриасаа өмхөрсөн мод шиг болсон байхад гадна талыг нь яаж ч гоёор будаад нэмэргүй. Хятад гэдэг шинэ Америк гарч ирэх төлөв нь тодорхой болсон. Олон хүмүүс Хятадын тогтвортой байдалд эргэлздэг ч би тэдэнд "тэгвэл сарын өмнө Лондонгийн төв гудамжинд юу болов?, хэдэн жилийн өмнө Францад нэг шөнө 500 машин шатааж байсан ш дээ" гэж хэлнэ. Миний бодлоор Хятад тогтвортой байх нь дэлхийд ашигтай, ямартай ч одоохондоо хамгийн тогтвортой том гүрэн.
Ухамсарын тал дээр Европ маш их дэвшилт хийчихээд хаана нь алдаа гаргасан нь ойлгомжгүй байна. Ер нь бол нэг сагсанд том жижиг олон янзын өндөг хийснээс болов.
Үндсэн асуудалдаа орцгооё.
Бид өөрчилнө, өөрчилнө гэж их ярьцгаадаг болж. Би харин өөр зүйл хэлмээр байгаа.
Зүгээр л хийж байсан зүйлээ үргэлжлүүлцгээе.
Сүүлийн 100,000 жилийн турш хийсэн зүйлээ үргэлжлүүлэхэд л амжилттай урагшилна. 20-р зууны Эдийн засгийн онол бишээ - бидэнд шинж чанар хэрэггүй - бид харин цоо шинэ мөн чанарт суурилсан Эдийн засгийн залуур зүйн ухааныг гаргаж ирэх хэрэгтэй.
Бид хамгийн анх нохойг сургаж хүний анд болгосон тэр агуу философич, гал гаргахыг бусаддаа заасан тэр философич, пирамидыг барьсан барилгын инженер, амьдралынхаа 40 жилийг бусдын ухамсарыг дээшлүүлэхэд зориулсан философич Будда нарын хийж ирсэн зүйлийг л үргэлжлүүлэх хэрэгтэй байна.
Бид хүмүүст илүү амьдрах орчин нөхцлийг бий болгож, мөн чанараа ухамсарлахад нь туслахын тулд хийх ёстой, бидний өвөг дээдэс үеийн үед хийж ирсэн тэр л зүйлийг хийх ёстой.
Бид тоо биш, мөнгө биш, материал биш харин сэтгэлгээний хувьсгал хийх хэрэгтэй байна. Тэгэхгүй бол 7 тэрбум хүн энэ дэлхийд ахдаж байна. Бид хүн төрлөхтөний ухамсарыг үргэлжлүүлэн дээшлүүлэх ёстой.
Зөвхөн ингэж байж л энэ хямралуудаас гарна.
Friday, September 30, 2011
Global crisis
Олон улсын эдийн засгийн хямрал болж түүнээс гарч амжаагүй байтал дараагийн давалгаа цунами болон орж ирлээ.
Эртээд Монголбанкны Золжаргал ерөнхийлөгчтэй уулзаж байхад мань эр хэлсэн "Эдийн засагчид - хямрал хэзээ болох, болоод эхэлсэн хойно хэдий үргэлжлэх, дуусч байгаа үед нь үнэхээр дууссан эсэхийг - хэлж чадахгүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрцгөөлөө" гэж.
Би 2008 онд хямрал нүүрлэж байхад Засгийн газрын ажлын хэсгийн гишүүн болж хэдэн удаа хуралд сууж байв. Монголын банк санхүүгийн системд ноцтой нөлөөлөл үзүүлэх болно гэж таньдаг мэддэг засаг барьж буй бүх хүмүүст хэлж анхааруулж байв. Мэдээж тэд ч гэсэн өөр өөрсдийн сувгаар мэдээлэлтэй байсан.
Хямрал бол үнэндээ "хямрал" өөрөө биш харин хямралд бэлтгэлгүй байдал мөн.
2008 онд бид зэсийн ханшийн уналтаас хамгаалах дериватив хэлцэл хийгээгүй байсан учраас улсын төсөв 300 гаруй тэрбум төгрөгний алдагдалд орсон болохоос биш олон улсад хямрал болоод бид тийм алдагдал хүлээсэн гэж би боддогүй. Энэ нь үнэндээ 100 ажилтантай барилгын компанийн захирал ажилчидаа каскгүй барилгын талбайд ажиллуулсантай адил. Тоосго унаад хүний толгой хагалсан нь байгалийн хүчин зүйлээс болсон биш харин каск өмсгөөгүй захирлын буруу гэсэн санаа. Ер нь бол тоосго унах нь хэвийн үзэгдэл. Касктай толгой дээр унагах нь менежментийн хариуцлага. Цаашлаад хагарсан толгойг эмчлүүлэх мөнгөгүй компани өөрийнх нь хохь гэж хэлж байгаатай адил. Зүй нь бол бүх ажилчид касктай, бас даатгалын компанид даатгуулсан байх учиртай. Ийм юмаа хийсэн хүний хувьд хямрал гэж бараг л боломжгүй зүйл болон хувирна даа.
Улс орны макро эдийн засгийн хувьд яг ижил.
Өнөөдөр зэсийн ханш 9000 доллараас унаад 7000 доллар болсон цохиж явна. Олон улсын хямрал double dip буюу хоёролсон уналт хэлбэрээр явагдаж байгаа ч юм болов уу энэ тэр гэсэн шиг юм эдийн засагчид ярьж байгаа. Зэсийн ханш 5000 доллар хүрэхэд энүүхэнд байна гэж би үзэж байна. 2008 онд каскгүй сууж байсан, одоо яав. Хандлага нь бол "үгүй эртээд толгой дээр тоосго унаад, толгой нэлээн өвдсөн, одоо бол нүд бүрэлзээд л байгаа гэхдээ дахиад нэг цохиулахад үхэхгүй биз, ер нь би хийморьтой монгол хүн юм чинь дахиад цохиулахгүй байлгүй дээ, эртээд барцад нь гарчихсан ш дээ" мэтийн сэтгэлгээ бололтой юм даг. УИХ гишүүд тийм л их хэл амтай юм бол Сангийн сайдыг яг иймэрхүү асуудлаар чихийг нь халууцуулж баймаар юм шиг ээ. Ямаанд мөнгө, гишүүн бүрт тэрбум өгөх болохоороо хэл ам нь дийлддэггүй гэж ойлгогдсон.
Global imbalance
Өмнө нь би олон газар ярьж бичсэн. Энэ хямрал бол ужгирсан хямрал болноо гэж. Тэр нь ч биелэлээ олж байх шиг байна. Учир нь бид (олон улс) хямралаас яаж анх хямралд орсон тэр аргаараа гарах гэж үзээд байна.
Байрны үнийн өсөлт энээ тэрээ бол зүгээр л нэг ханиалга. Гэтэл яг уушгинд ямар бактери орчихоод өвчлүүлээд байгааг нь бид өнгийж үзэх ёстой. Ханиалга дарах шингэн уугаад л яваад байж таарахгүй. Олон улсын эдийн засаг гээч юм бий болсон цагаасаа л ингэж явж ирлээ.
Хямралын шалтгаан - бактеритай тэмцэх дархлааны систем - бол ухамсарын асуудал. Хүн төрлөхтөний ухамсарлахуйг дээшлүүлж байж бид үүнээс гарна.
Эртээд Монголбанкны Золжаргал ерөнхийлөгчтэй уулзаж байхад мань эр хэлсэн "Эдийн засагчид - хямрал хэзээ болох, болоод эхэлсэн хойно хэдий үргэлжлэх, дуусч байгаа үед нь үнэхээр дууссан эсэхийг - хэлж чадахгүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрцгөөлөө" гэж.
Би 2008 онд хямрал нүүрлэж байхад Засгийн газрын ажлын хэсгийн гишүүн болж хэдэн удаа хуралд сууж байв. Монголын банк санхүүгийн системд ноцтой нөлөөлөл үзүүлэх болно гэж таньдаг мэддэг засаг барьж буй бүх хүмүүст хэлж анхааруулж байв. Мэдээж тэд ч гэсэн өөр өөрсдийн сувгаар мэдээлэлтэй байсан.
Хямрал бол үнэндээ "хямрал" өөрөө биш харин хямралд бэлтгэлгүй байдал мөн.
2008 онд бид зэсийн ханшийн уналтаас хамгаалах дериватив хэлцэл хийгээгүй байсан учраас улсын төсөв 300 гаруй тэрбум төгрөгний алдагдалд орсон болохоос биш олон улсад хямрал болоод бид тийм алдагдал хүлээсэн гэж би боддогүй. Энэ нь үнэндээ 100 ажилтантай барилгын компанийн захирал ажилчидаа каскгүй барилгын талбайд ажиллуулсантай адил. Тоосго унаад хүний толгой хагалсан нь байгалийн хүчин зүйлээс болсон биш харин каск өмсгөөгүй захирлын буруу гэсэн санаа. Ер нь бол тоосго унах нь хэвийн үзэгдэл. Касктай толгой дээр унагах нь менежментийн хариуцлага. Цаашлаад хагарсан толгойг эмчлүүлэх мөнгөгүй компани өөрийнх нь хохь гэж хэлж байгаатай адил. Зүй нь бол бүх ажилчид касктай, бас даатгалын компанид даатгуулсан байх учиртай. Ийм юмаа хийсэн хүний хувьд хямрал гэж бараг л боломжгүй зүйл болон хувирна даа.
Улс орны макро эдийн засгийн хувьд яг ижил.
Өнөөдөр зэсийн ханш 9000 доллараас унаад 7000 доллар болсон цохиж явна. Олон улсын хямрал double dip буюу хоёролсон уналт хэлбэрээр явагдаж байгаа ч юм болов уу энэ тэр гэсэн шиг юм эдийн засагчид ярьж байгаа. Зэсийн ханш 5000 доллар хүрэхэд энүүхэнд байна гэж би үзэж байна. 2008 онд каскгүй сууж байсан, одоо яав. Хандлага нь бол "үгүй эртээд толгой дээр тоосго унаад, толгой нэлээн өвдсөн, одоо бол нүд бүрэлзээд л байгаа гэхдээ дахиад нэг цохиулахад үхэхгүй биз, ер нь би хийморьтой монгол хүн юм чинь дахиад цохиулахгүй байлгүй дээ, эртээд барцад нь гарчихсан ш дээ" мэтийн сэтгэлгээ бололтой юм даг. УИХ гишүүд тийм л их хэл амтай юм бол Сангийн сайдыг яг иймэрхүү асуудлаар чихийг нь халууцуулж баймаар юм шиг ээ. Ямаанд мөнгө, гишүүн бүрт тэрбум өгөх болохоороо хэл ам нь дийлддэггүй гэж ойлгогдсон.
Global imbalance
Өмнө нь би олон газар ярьж бичсэн. Энэ хямрал бол ужгирсан хямрал болноо гэж. Тэр нь ч биелэлээ олж байх шиг байна. Учир нь бид (олон улс) хямралаас яаж анх хямралд орсон тэр аргаараа гарах гэж үзээд байна.
Байрны үнийн өсөлт энээ тэрээ бол зүгээр л нэг ханиалга. Гэтэл яг уушгинд ямар бактери орчихоод өвчлүүлээд байгааг нь бид өнгийж үзэх ёстой. Ханиалга дарах шингэн уугаад л яваад байж таарахгүй. Олон улсын эдийн засаг гээч юм бий болсон цагаасаа л ингэж явж ирлээ.
Хямралын шалтгаан - бактеритай тэмцэх дархлааны систем - бол ухамсарын асуудал. Хүн төрлөхтөний ухамсарлахуйг дээшлүүлж байж бид үүнээс гарна.
Sunday, July 17, 2011
Chaotic probability of LUCK
Азын тухай бичнэ гэж амалсан. Сугалаанд хожих нь аз мөн үү гэж нэг нь асуусан. Азаар амьдарвал ямар утга байгаа юм бэ гэж би бас өмнө нь бичсэн.
CHAOTIC PROBABILITIES OF LUCK
What is Probability?
What is Risk?
What is Chaos?
What is Luck?
Probability (Магадлал)
Хүн төрлөхтөн эрт үеэс эхлэн ирээдүйн нууцыг тайлахаар оролдож эхэлсэн. Энэ хооронд юу эсийг үзэх вэ. Ирээдүйг зөгнөдөг шидтэнээс эхлээд бурхан, савдаг, чөтгөр гэх мэт элементүүдийг хүн төрлөхтөн ургуулан боджээ. Мэдээж ирээдүй гэрэлтэж эхэлмэгц "сайн тал" буюу бурхан, харин муугаар эргэж тариа ногоогоо мөндөрт цохиулах юм бол "муу тал" буюу чөтгөр, савдагийн хийсэн ажил болж таарч байв. Мэдээж үүнтэй холбоотойгоор бизнес цэцэглэж мууг зайлуулж, сайныг дууддаг ер бусын хүмүүс гарч ирэн мөнгө хийж эхэлсэн.
Ойролцоогоор 4000 орчим жилийн өмнөөс дээрх системийн бүтэлгүйтлийг хүмүүс анзаарч эхэлсэн байх юм. Ингээд дундаа мөнгөн сан бий болгож эхэлсэн. Хэн нэгний гэр галд шатвал түүнд тэр сангаасаа өгдөг байв. Бизнес глобалчилагдаж эхлэхэд буюу 1300 оны үед хүмүүс даатгалын бизнесийг жинхэнэ утгаар нь цэцэглүүлэв. Дэлхий дээрх хамгийн "ариун дагшин" бизнес бол магадгүй даатгалын бизнес болой. Хамгийн анхны бизнес ийнхүү олон хүний сайн сайхны төлөө байгуулагдсан нь тэр.
Мөнгөө өгдөггүй муусайн даатгалын компаниуд гэж эхнэртээ хандан бичсэн худалдаачны захидал 1400 орчим онд хамааралтай. Маш их луйвар гардаг тул мөнгөө өгөхдөө сайтар судлах нь тэдний натур. Аягүй бол тэр худалдаачин мөнгөө авчихаад өөр зүйлд зарцуулчихсан ч байж мэднэ.
Ирээдүйд цаг агаар хүйтрэх, гал гарах, ургац муудах, хүүхэд өвдөх, үнэ ханш унах эсвэл өсөх зэрэг маш олон тодорхойгүй зүйлс хүний амьдралд бий. Гэхдээ энэ бүгд бурханаас хамаарахгүй, "бурхан шоо шиддэггүй" гэж Эйнштэйн хэлж байв. Жаахан философидоод, логикийг нь хөөгөөд үзвэл бурхан шоо шиддэггүй болохыг амархан мэдэж болно.
1600-1700 оны үед Зоосыг дээш нь шидэхэд сүлдээрээ эсвэл тоогоороо буух "магадлал" (ирээдүй нь) нь 50/50 буюу 0.5 эсвэл 50% юм байна гэдгийг тооцлоо.
Энэ бол ирээдүйд гарч болох үр дүнгийн магадлал юм. Хэрэв энэхүү магадлал алдагдал дагуулж байгаа бол түүнийг эрсдэл гэж нэрлэж эхэлжээ.
Хэрэв та зоос сүлдээрээ буухад 100 төгрөг алдахаар мөрийцэж зоосыг шидсэн бол -
- Зоос сүлдээрээ буух магадлал нь 0.5
- Таны ирээдүйн болзошгүй алдагдал 50% магадлалтайгаар 100 төгрөг буюу
- Энэ тоглоомны эрсдэл нь 50 төгрөг билээ. (100x0.5=50)
1800 оны үед даатгалын бизнес жинхэнэ утгаараа хөгжиж амьдралын хүснэгт (life table) зохиож өнгөрсөн ажиглалт дээр тулгуурлан ирээдүйд юу болж болох бүх магадлалуудыг тооцоолж эхэллээ. Ирэх өвөл зуд болох магадлал хэд вэ? Ирэх өвөл зуд болох эрсдэлийн хэмжээ хэд вэ? Дорж хэд наслах вэ? Доржийн автомашин мөргөлдөх эрсдэлийн хэмжээ хэд вэ? энэ бүгдийг тоо баримт цуглуулан хэмжиж эхэлжээ.
CHAOS
200 гаруй жилийн турш бүх зүйлсийн мэдээ баримтыг цуглуулж ирээдүйн магадлалыг нь тооцоолсоны эцэст эдийн засгуудыг загварчилж, бүүр давраад хүний шийдвэр гаргалтыг хүртэл загварчлах оролдлого хийж эхлэв. Учир нь цаг агаарыг бүрэн тооцоолж дууссан, байгалийн чанартай эрсдлүүдийг хяналтандаа авах тал дээр хүн төрлөхтөн айхтар том алхам хийгээд байлаа. Харин хүмүүс маш олноор нягтарч амьдарч эхэлснээр шинэ төрлийн эрсдлүүд үүссэн бөгөөд энэ нь хүмүүстэй холбоотой эрсдлүүд байлаа. Тухайлбал ирэх онд газрын тосны үнэ өсөх эрсдэл нь маш бодитой ба энэ нь бүхэл бүтэн улс орныг хөлдөөж алж мэдэх том эрсдэл болон хувирав.
"Миний шилдэг менежментийн зарчмууд"-д дээр бий. Хүний үйлдэл, хариу үйлдлийг загварчлах нь философийн хувьд боломжгүй гэж.
Харин эрдэмтэд 1950 оны үеэс шинэ ажиглалт хийв. Шугаман загварчлал дээр ажиллаж байсан нэгэн эрдэмтэн өгөгдлийн утгыг өчүүхэн төдий буюу маш бага оронгийн нарийвчлалаар өөрчлөхөд үр дүн аймшигтай ихээр савлав. Үүнээс болоод эрсдлиийн философийн бүхэл бүтэн шинэ урсгал бий болсон билээ. Үүнийгээ Хаос гэж нэрлэв.
Эрвээхэйн далавчны нөлөө буюу - Хавайд нисч яваа эрвээхэйн далавчнаас үүссэн агаарын өчүүхэн урсгал Хойд Америкт 3 сарын дараа хүчит торнадо үүсгэнэ - гэдэг нь ХАОС онолын хамгийн энгийн тайлбар юм.
Эрсдэл, магадлалыг тооцоолохдоо дандаа өнгөрсөн үеийн ажиглалт дээр үндэслэж байв. Гэтэл хорвоо дэлхий хаос шинж чанартай. (хүн хорвоогийн хэсэг) Өчүүхэн төдий өөрчлөлт өгөхөд үр дүн хаос маягтай савалдаг.
Малын индексжүүлсэн даатгалын хураамжийг тооцолохдоо эхлээд ирээдүйд зуд болох магадлалыг, дараа нь зуд болсон тохиолдолд нийт малын хэдэн хувь нь хоргодохыг тооцов. Гэтэл яг бодит байдал дээрээ Монголын даатгалын компаниуд, төр, дэлхийн банк алдагдал хүлээсэн юм. Учир нь 3 жил дарааллаад зуд болж орхив. Ийнхүү 3 жил дарааллан зуд болох магадлал нь маш бага буюу 100 гаруй жилд нэг л удаа юм. Тийм учраас 3 жил дарааллан зуд болно гэж хэн ч тооцоолоогүй юм.
Энэ бол байгалийн үзэгдэл. Хүмүүсийн хувьд бол ХАОС шинж чанар нь бүүр ч илүү их байхаар харагдаж байгаа. 50 жилийн өмнө хүмүүс компьютер гэж мэддэггүй байсан. Одоо бүгд мэдээллийг маш хурдтай авч бас тарааж байна. Би өмнө нь хэрэв дэлхий дээр өмнө нь conspiracy гэж байсан юм бол одоо байх ямар ч практик боломжгүй гэж бичсэн. Хүн төрлөхтөний өмнө цоо шинэ парадигм гарч ирсэн юм. Энэ нь тэднийг улам таагдашгүй болгож буй.
Luck is something that is the opposite of risk. No one wants the risk materializes, everyone tries to avoid the risk. Every human action contains a risk. Life itself is a risky proposition (someone said). Thus you came to this world means you will be surrounded by all different types of risks.
There is a concept called risk - return relationship. Luck is something that fell on you when you were not "supposed" to get it. Luck is chaotic and probabilistic in nature, so no one should expect luck to change their lives.
CHAOTIC PROBABILITIES OF LUCK
What is Probability?
What is Risk?
What is Chaos?
What is Luck?
Probability (Магадлал)
Хүн төрлөхтөн эрт үеэс эхлэн ирээдүйн нууцыг тайлахаар оролдож эхэлсэн. Энэ хооронд юу эсийг үзэх вэ. Ирээдүйг зөгнөдөг шидтэнээс эхлээд бурхан, савдаг, чөтгөр гэх мэт элементүүдийг хүн төрлөхтөн ургуулан боджээ. Мэдээж ирээдүй гэрэлтэж эхэлмэгц "сайн тал" буюу бурхан, харин муугаар эргэж тариа ногоогоо мөндөрт цохиулах юм бол "муу тал" буюу чөтгөр, савдагийн хийсэн ажил болж таарч байв. Мэдээж үүнтэй холбоотойгоор бизнес цэцэглэж мууг зайлуулж, сайныг дууддаг ер бусын хүмүүс гарч ирэн мөнгө хийж эхэлсэн.
Ойролцоогоор 4000 орчим жилийн өмнөөс дээрх системийн бүтэлгүйтлийг хүмүүс анзаарч эхэлсэн байх юм. Ингээд дундаа мөнгөн сан бий болгож эхэлсэн. Хэн нэгний гэр галд шатвал түүнд тэр сангаасаа өгдөг байв. Бизнес глобалчилагдаж эхлэхэд буюу 1300 оны үед хүмүүс даатгалын бизнесийг жинхэнэ утгаар нь цэцэглүүлэв. Дэлхий дээрх хамгийн "ариун дагшин" бизнес бол магадгүй даатгалын бизнес болой. Хамгийн анхны бизнес ийнхүү олон хүний сайн сайхны төлөө байгуулагдсан нь тэр.
Мөнгөө өгдөггүй муусайн даатгалын компаниуд гэж эхнэртээ хандан бичсэн худалдаачны захидал 1400 орчим онд хамааралтай. Маш их луйвар гардаг тул мөнгөө өгөхдөө сайтар судлах нь тэдний натур. Аягүй бол тэр худалдаачин мөнгөө авчихаад өөр зүйлд зарцуулчихсан ч байж мэднэ.
Ирээдүйд цаг агаар хүйтрэх, гал гарах, ургац муудах, хүүхэд өвдөх, үнэ ханш унах эсвэл өсөх зэрэг маш олон тодорхойгүй зүйлс хүний амьдралд бий. Гэхдээ энэ бүгд бурханаас хамаарахгүй, "бурхан шоо шиддэггүй" гэж Эйнштэйн хэлж байв. Жаахан философидоод, логикийг нь хөөгөөд үзвэл бурхан шоо шиддэггүй болохыг амархан мэдэж болно.
1600-1700 оны үед Зоосыг дээш нь шидэхэд сүлдээрээ эсвэл тоогоороо буух "магадлал" (ирээдүй нь) нь 50/50 буюу 0.5 эсвэл 50% юм байна гэдгийг тооцлоо.
Энэ бол ирээдүйд гарч болох үр дүнгийн магадлал юм. Хэрэв энэхүү магадлал алдагдал дагуулж байгаа бол түүнийг эрсдэл гэж нэрлэж эхэлжээ.
Хэрэв та зоос сүлдээрээ буухад 100 төгрөг алдахаар мөрийцэж зоосыг шидсэн бол -
- Зоос сүлдээрээ буух магадлал нь 0.5
- Таны ирээдүйн болзошгүй алдагдал 50% магадлалтайгаар 100 төгрөг буюу
- Энэ тоглоомны эрсдэл нь 50 төгрөг билээ. (100x0.5=50)
1800 оны үед даатгалын бизнес жинхэнэ утгаараа хөгжиж амьдралын хүснэгт (life table) зохиож өнгөрсөн ажиглалт дээр тулгуурлан ирээдүйд юу болж болох бүх магадлалуудыг тооцоолж эхэллээ. Ирэх өвөл зуд болох магадлал хэд вэ? Ирэх өвөл зуд болох эрсдэлийн хэмжээ хэд вэ? Дорж хэд наслах вэ? Доржийн автомашин мөргөлдөх эрсдэлийн хэмжээ хэд вэ? энэ бүгдийг тоо баримт цуглуулан хэмжиж эхэлжээ.
CHAOS
200 гаруй жилийн турш бүх зүйлсийн мэдээ баримтыг цуглуулж ирээдүйн магадлалыг нь тооцоолсоны эцэст эдийн засгуудыг загварчилж, бүүр давраад хүний шийдвэр гаргалтыг хүртэл загварчлах оролдлого хийж эхлэв. Учир нь цаг агаарыг бүрэн тооцоолж дууссан, байгалийн чанартай эрсдлүүдийг хяналтандаа авах тал дээр хүн төрлөхтөн айхтар том алхам хийгээд байлаа. Харин хүмүүс маш олноор нягтарч амьдарч эхэлснээр шинэ төрлийн эрсдлүүд үүссэн бөгөөд энэ нь хүмүүстэй холбоотой эрсдлүүд байлаа. Тухайлбал ирэх онд газрын тосны үнэ өсөх эрсдэл нь маш бодитой ба энэ нь бүхэл бүтэн улс орныг хөлдөөж алж мэдэх том эрсдэл болон хувирав.
"Миний шилдэг менежментийн зарчмууд"-д дээр бий. Хүний үйлдэл, хариу үйлдлийг загварчлах нь философийн хувьд боломжгүй гэж.
Харин эрдэмтэд 1950 оны үеэс шинэ ажиглалт хийв. Шугаман загварчлал дээр ажиллаж байсан нэгэн эрдэмтэн өгөгдлийн утгыг өчүүхэн төдий буюу маш бага оронгийн нарийвчлалаар өөрчлөхөд үр дүн аймшигтай ихээр савлав. Үүнээс болоод эрсдлиийн философийн бүхэл бүтэн шинэ урсгал бий болсон билээ. Үүнийгээ Хаос гэж нэрлэв.
Эрвээхэйн далавчны нөлөө буюу - Хавайд нисч яваа эрвээхэйн далавчнаас үүссэн агаарын өчүүхэн урсгал Хойд Америкт 3 сарын дараа хүчит торнадо үүсгэнэ - гэдэг нь ХАОС онолын хамгийн энгийн тайлбар юм.
Эрсдэл, магадлалыг тооцоолохдоо дандаа өнгөрсөн үеийн ажиглалт дээр үндэслэж байв. Гэтэл хорвоо дэлхий хаос шинж чанартай. (хүн хорвоогийн хэсэг) Өчүүхэн төдий өөрчлөлт өгөхөд үр дүн хаос маягтай савалдаг.
Малын индексжүүлсэн даатгалын хураамжийг тооцолохдоо эхлээд ирээдүйд зуд болох магадлалыг, дараа нь зуд болсон тохиолдолд нийт малын хэдэн хувь нь хоргодохыг тооцов. Гэтэл яг бодит байдал дээрээ Монголын даатгалын компаниуд, төр, дэлхийн банк алдагдал хүлээсэн юм. Учир нь 3 жил дарааллаад зуд болж орхив. Ийнхүү 3 жил дарааллан зуд болох магадлал нь маш бага буюу 100 гаруй жилд нэг л удаа юм. Тийм учраас 3 жил дарааллан зуд болно гэж хэн ч тооцоолоогүй юм.
Энэ бол байгалийн үзэгдэл. Хүмүүсийн хувьд бол ХАОС шинж чанар нь бүүр ч илүү их байхаар харагдаж байгаа. 50 жилийн өмнө хүмүүс компьютер гэж мэддэггүй байсан. Одоо бүгд мэдээллийг маш хурдтай авч бас тарааж байна. Би өмнө нь хэрэв дэлхий дээр өмнө нь conspiracy гэж байсан юм бол одоо байх ямар ч практик боломжгүй гэж бичсэн. Хүн төрлөхтөний өмнө цоо шинэ парадигм гарч ирсэн юм. Энэ нь тэднийг улам таагдашгүй болгож буй.
Luck is something that is the opposite of risk. No one wants the risk materializes, everyone tries to avoid the risk. Every human action contains a risk. Life itself is a risky proposition (someone said). Thus you came to this world means you will be surrounded by all different types of risks.
There is a concept called risk - return relationship. Luck is something that fell on you when you were not "supposed" to get it. Luck is chaotic and probabilistic in nature, so no one should expect luck to change their lives.
Wednesday, May 11, 2011
SME and Microfinance
Би өмнө нь яагаад Жижиг дунд үйлдвэрлэл Монголын хөгжлийн гарц биш вэ гэдгийг логикийн үүднээс тайлбарлаж бичсэн. Тэгэхээр ер нь жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих хэрэгтэй юм уу үгүй юу гэдэг асуудал гарч ирнэ.
Бичил санхүү бол ядуурлыг бууруулдаг гээд conventional wisdom байдаг. Тэгснээ "бичил санхүү ядуурлыг бууруулдаггүй юм байна шүү дээ, эврика" гээд дэлхий даяараа бөөн юм болж байгаа. Зарим насаараа бичил санхүүгээр кариер хийсэн банкирууд "хайран нас" гэж халаглаж байна гэсэн.
Фундаментал байдлаар сэтгэж чадаагүй учраас ийм ойлгомжгүй байдал үүсч байгаа юм.
Тэгээд УИХуралч мэргэжилтэй нөхөр ТВ-ээр жижиг дунд үйлдвэрийг л хөгжүүлчихвэл Монгол улс хөгжинө шүү дээ маягийн юм яриад сууж байгаа.
Шувуу нисэхэд өд хэрэгтэй юм бол Бичил санхүү, ЖДҮ хоёр түүний хумс. Хэн шувуунд хумс хэрэггүй гэж хэлсэн юм.
Бичил санхүү ядуурлыг нэлэнхүйд нь бууруулаагүй л болохоос биш цөөн тооны хэдэн хүнд боломж олгосон. Жижиг дунд үйлдвэр анхнаасаа л улс орныг хөгжүүлэх, өрсөлдөх чадварыг өндөрт өргөх зорилгогүй. Харин тэгш боломж олгох л зориулалттай эд.
Баахан 2 хүнтэй гутлын цех, 5 хүнтэй гурилын цех, 1 лангуутай худалдаачин, 6 хүнтэй мужааны урлантай улсад өрсөлдөх чадварын байтугай амьд үлдэх стратегийн асуудал ч яригдахгүй.
Гэхдээ ЖДҮ-г заавал дэмжих ёстой. Түүнийг дэмждэг үндсэн механизмын нэг нь бичил санхүү. Ижил боломж олгохын л тулд.
Нийгэм өндөрлөгт хүрэх боломжийг тэгш олгож чадаж л байвал тэр илүү аятайхан нийгэм. Ухамсарын ахисан төвшний нийгэм буюу коммунист хэлбэртэй, материаллаг бус цэвэр оюуны таашаалд суурилсан нийгэмд хүрэх хүртэл (хэдэн мянган жилийн дараа) баян ядуугийн ялгаа, тэгш бус эрх орших нь гарцаагүй. Ядуу айлд төрсөн, эцэг эхгүй төрсөн хүүхэд Улсын ерөнхийлөгч, үгүйдээ л хамгийн том корпорацийн эзэн болох боломжоор тэгш хангагдсан байх учиртай юм.
Энэ боломжуудын нэг нь ЖДҮ мөн. Түүнийг хийх боломж олгодог механизм нь бичил санхүү.
Гэхдээ эд бол хөгжлийн далавч биш.
Бичил санхүү бол ядуурлыг бууруулдаг гээд conventional wisdom байдаг. Тэгснээ "бичил санхүү ядуурлыг бууруулдаггүй юм байна шүү дээ, эврика" гээд дэлхий даяараа бөөн юм болж байгаа. Зарим насаараа бичил санхүүгээр кариер хийсэн банкирууд "хайран нас" гэж халаглаж байна гэсэн.
Фундаментал байдлаар сэтгэж чадаагүй учраас ийм ойлгомжгүй байдал үүсч байгаа юм.
Тэгээд УИХуралч мэргэжилтэй нөхөр ТВ-ээр жижиг дунд үйлдвэрийг л хөгжүүлчихвэл Монгол улс хөгжинө шүү дээ маягийн юм яриад сууж байгаа.
Шувуу нисэхэд өд хэрэгтэй юм бол Бичил санхүү, ЖДҮ хоёр түүний хумс. Хэн шувуунд хумс хэрэггүй гэж хэлсэн юм.
Бичил санхүү ядуурлыг нэлэнхүйд нь бууруулаагүй л болохоос биш цөөн тооны хэдэн хүнд боломж олгосон. Жижиг дунд үйлдвэр анхнаасаа л улс орныг хөгжүүлэх, өрсөлдөх чадварыг өндөрт өргөх зорилгогүй. Харин тэгш боломж олгох л зориулалттай эд.
Баахан 2 хүнтэй гутлын цех, 5 хүнтэй гурилын цех, 1 лангуутай худалдаачин, 6 хүнтэй мужааны урлантай улсад өрсөлдөх чадварын байтугай амьд үлдэх стратегийн асуудал ч яригдахгүй.
Гэхдээ ЖДҮ-г заавал дэмжих ёстой. Түүнийг дэмждэг үндсэн механизмын нэг нь бичил санхүү. Ижил боломж олгохын л тулд.
Нийгэм өндөрлөгт хүрэх боломжийг тэгш олгож чадаж л байвал тэр илүү аятайхан нийгэм. Ухамсарын ахисан төвшний нийгэм буюу коммунист хэлбэртэй, материаллаг бус цэвэр оюуны таашаалд суурилсан нийгэмд хүрэх хүртэл (хэдэн мянган жилийн дараа) баян ядуугийн ялгаа, тэгш бус эрх орших нь гарцаагүй. Ядуу айлд төрсөн, эцэг эхгүй төрсөн хүүхэд Улсын ерөнхийлөгч, үгүйдээ л хамгийн том корпорацийн эзэн болох боломжоор тэгш хангагдсан байх учиртай юм.
Энэ боломжуудын нэг нь ЖДҮ мөн. Түүнийг хийх боломж олгодог механизм нь бичил санхүү.
Гэхдээ эд бол хөгжлийн далавч биш.
Sunday, April 10, 2011
Some economics
Би дээхнэ хэд хэдэн эдийн засгийн нийтлэл бичээд тэрэн дээр маш сайхан комментууд ирсэн байсныг сая эргэж хараад ихэд баяртай байна. Яагаад ч юм би сайн уншигчдыг мартаж орхисон байна.
Кейнс ба Классик онолын хувьд гэвэл яг үнэндээ, сая бодож байтал...
...бүх зүйл сайхан байхад бизнесүүд төрийг лоббидож төрийн оролцоог бараг үгүй болгодог.
Энэ хооронд бизнесийн луйварчид гарч ирнэ. Анхны бизнесийн үнэт зүйлсээ мартаж эхэлнэ. Зах зээл богино хугацаат, үнэт зүйлгүй тоглогчидоор дүүрч хэт хаос маягтай болно. Үүнд нь хөшүүрэг нэмэгдэж орж ирснээр ганцхан судас тасархад эдийн засгийн хямрал болно.
Төр гэнэт сэрэн зах зээлд орж ирж бүгдийг нь байранд нь тавина.
Яагаад төр үргэлж зохицуулж болохгүй вэ?
Орчин үеийн төрийн дизайн нь өөрөө creative, innovative байх боломжийг хаадаг. Хөгжихийн тулд бид харин тийм байх ёстой. Бизнесийн байгууллагууд өөрсдөө нийгмийг хөгжүүлдэг болохоос төр хөгжүүлдэггүй тийм зүй тогтолтой.
Төр өөрөө меритокраси биш болоод ирэхээр олон ургальч үзэл, хөгжилийн асуудал утгаа алдах бололтой юм. Төр ер нь өөрөө одоогийн хүн төрлөхтөний ийм ухамсарын дорой төвшинд меритокраси байх боломжгүй шиг харагдах юм.
Тэгэхээр саяны дурьдсан гинжин урвал байнга давтагдах юм байна л даа.
Төр зохицуулна, бизнесүүд инноваци хийхийн тулд төрийг зах зээлээс шахан зайлуулна, хямрал тохиолдоно, төр орж ирж дахин зохицуулна ... гэх мэтчилэн.
Тэрнээс биш асуудал классик онол, кейнсийн онол аль нь зөв болох тухай ч биш юм байна.
Луйварчид бий болох нь гарцаагүй. Тэд нарыг арилгадаг хоёр том системийг хүн төрлөхтөн бодож олсон. Нэг нь Олон нийтийн мэргэжлийн байгууллага - холбоо, нөгөө нь төр.
Даан ч төр асар авилгач. Холбоо өөрөө зах зээлийн төлөөлөл. Гэтэл ихэнх оролцогчид луйварчин сэтгэхүйтэй байхад холбооны эрхийг хэн барих вэ. Ганц сонгууль явуулаад луйварчид өөрсдөө авчихна.
Луйварчид өөрсдөө олон ургальч тул төр, холбоо хоёрыг тойрч гарах аргыг байнга олно. Тэгээд хямрал гарцаагүй.
Энд би луйварчид гэж шууд утгаар нь хэрэглээгүйг анзаараарай. Луйварчид гэж үнэт зүйлгүй бизнесүүдийг л хэлж байгаа юм.
Хачирхалтай нь төр хямралыг зохицуулахдаа дандаа зах зээлийн бий болгосон хөшүүргийг өөр дээрээ шилжүүлж аваад байх юм. Ингээд төрийн өр өсөөд, инфляци гарцаагүй болж байна.
Мөнгө нэмээд л хэвлээд байдаг. Саяны хямрал хангалттай төвшинд явж зах зээлийн идээ бээрийг бүрэн шахаж (хөшүүрэгдсэн хөөсийг хагалж) чадсангүй дээ...
Кейнс ба Классик онолын хувьд гэвэл яг үнэндээ, сая бодож байтал...
...бүх зүйл сайхан байхад бизнесүүд төрийг лоббидож төрийн оролцоог бараг үгүй болгодог.
Энэ хооронд бизнесийн луйварчид гарч ирнэ. Анхны бизнесийн үнэт зүйлсээ мартаж эхэлнэ. Зах зээл богино хугацаат, үнэт зүйлгүй тоглогчидоор дүүрч хэт хаос маягтай болно. Үүнд нь хөшүүрэг нэмэгдэж орж ирснээр ганцхан судас тасархад эдийн засгийн хямрал болно.
Төр гэнэт сэрэн зах зээлд орж ирж бүгдийг нь байранд нь тавина.
Яагаад төр үргэлж зохицуулж болохгүй вэ?
Орчин үеийн төрийн дизайн нь өөрөө creative, innovative байх боломжийг хаадаг. Хөгжихийн тулд бид харин тийм байх ёстой. Бизнесийн байгууллагууд өөрсдөө нийгмийг хөгжүүлдэг болохоос төр хөгжүүлдэггүй тийм зүй тогтолтой.
Төр өөрөө меритокраси биш болоод ирэхээр олон ургальч үзэл, хөгжилийн асуудал утгаа алдах бололтой юм. Төр ер нь өөрөө одоогийн хүн төрлөхтөний ийм ухамсарын дорой төвшинд меритокраси байх боломжгүй шиг харагдах юм.
Тэгэхээр саяны дурьдсан гинжин урвал байнга давтагдах юм байна л даа.
Төр зохицуулна, бизнесүүд инноваци хийхийн тулд төрийг зах зээлээс шахан зайлуулна, хямрал тохиолдоно, төр орж ирж дахин зохицуулна ... гэх мэтчилэн.
Тэрнээс биш асуудал классик онол, кейнсийн онол аль нь зөв болох тухай ч биш юм байна.
Луйварчид бий болох нь гарцаагүй. Тэд нарыг арилгадаг хоёр том системийг хүн төрлөхтөн бодож олсон. Нэг нь Олон нийтийн мэргэжлийн байгууллага - холбоо, нөгөө нь төр.
Даан ч төр асар авилгач. Холбоо өөрөө зах зээлийн төлөөлөл. Гэтэл ихэнх оролцогчид луйварчин сэтгэхүйтэй байхад холбооны эрхийг хэн барих вэ. Ганц сонгууль явуулаад луйварчид өөрсдөө авчихна.
Луйварчид өөрсдөө олон ургальч тул төр, холбоо хоёрыг тойрч гарах аргыг байнга олно. Тэгээд хямрал гарцаагүй.
Энд би луйварчид гэж шууд утгаар нь хэрэглээгүйг анзаараарай. Луйварчид гэж үнэт зүйлгүй бизнесүүдийг л хэлж байгаа юм.
Хачирхалтай нь төр хямралыг зохицуулахдаа дандаа зах зээлийн бий болгосон хөшүүргийг өөр дээрээ шилжүүлж аваад байх юм. Ингээд төрийн өр өсөөд, инфляци гарцаагүй болж байна.
Мөнгө нэмээд л хэвлээд байдаг. Саяны хямрал хангалттай төвшинд явж зах зээлийн идээ бээрийг бүрэн шахаж (хөшүүрэгдсэн хөөсийг хагалж) чадсангүй дээ...
Saturday, April 9, 2011
US punkd
Америкийн засгийн газрын өр 14.5 триллион доллар = 14.5 триллион доллар ДНБ. Нийт Америкийн өр 100 триллион доллар илүү.
Америкийн төсвийн алдагдлын бараг тал хувь нь цэрэг армийн зардал. 400 орчим тэрбум доллар.
Обама "We will change" гэсэн.
Би итгээгүй. Юуг, яаж өөрчлөх гээд байгаа нь ойлгомжгүй байсан. Хүмүүс бүгд баяртай хүлээж авсан.
Одоо харин хүмүүс бүгд Обамад дургүй болчихлоо гэх юм. Обама шиг муу ерөнхийлөгч байхгүй юм байхаа.
Буш 3 газарт байлдаж байсан, Обама "бид өөрчилнө" гээд 5-6 газар байлдаад унав гээд хүмүүс дургүй байгаа юм уу даа.
Обама гэхдээ үнэхээр өөрчлөхийг хүссэн ч юм билүү. Гэтэл ялзарсан систем боломж олгоогүй байж мэднэ. Гэхдээ Обама яг юуг, яаж өөрчлөх гээд байгаагаа илүү тодорхой болговол дээр байх.
Яг үнэндээ Америкаас илүү системтэй газар байхгүй. Хэдэн муу Америкчуудаа хайрлаж дэмжиж явбал дэлхийд хэрэгтэй л байх. Тэгээд бас сайны хажуугаар саар гэж муу Америкчууд нь Америк үнэт зүйлийн нэрийг барьж мөнгө хийж явах юм даа.
Хэдэн эдийн засагчид нь дэлхийн эдийн засгийн дилеммаг яаж шийдхээ мэдэхээ болиод (глобал төвшинд утгаа алдсан шүү дээ) телевизээр гарахаараа утга учир багатай зүйлс ярьж байгаа энэ үе бол манай Монголчууд шиг улсуудын хувьд алтан боломж гэж санагдах юм.
Саяны ойрхи дорнодын давалгаа их сонин юм харуулж байна. Энэний учрыг бүрэн төгс (бүрэн төгс шүү) ойлгож чадсан хүн шинэ гаргалгаа гаргахад нэлээн ойртож очих болов уу.
Америкийн төсвийн алдагдлын бараг тал хувь нь цэрэг армийн зардал. 400 орчим тэрбум доллар.
Обама "We will change" гэсэн.
Би итгээгүй. Юуг, яаж өөрчлөх гээд байгаа нь ойлгомжгүй байсан. Хүмүүс бүгд баяртай хүлээж авсан.
Одоо харин хүмүүс бүгд Обамад дургүй болчихлоо гэх юм. Обама шиг муу ерөнхийлөгч байхгүй юм байхаа.
Буш 3 газарт байлдаж байсан, Обама "бид өөрчилнө" гээд 5-6 газар байлдаад унав гээд хүмүүс дургүй байгаа юм уу даа.
Обама гэхдээ үнэхээр өөрчлөхийг хүссэн ч юм билүү. Гэтэл ялзарсан систем боломж олгоогүй байж мэднэ. Гэхдээ Обама яг юуг, яаж өөрчлөх гээд байгаагаа илүү тодорхой болговол дээр байх.
Яг үнэндээ Америкаас илүү системтэй газар байхгүй. Хэдэн муу Америкчуудаа хайрлаж дэмжиж явбал дэлхийд хэрэгтэй л байх. Тэгээд бас сайны хажуугаар саар гэж муу Америкчууд нь Америк үнэт зүйлийн нэрийг барьж мөнгө хийж явах юм даа.
Хэдэн эдийн засагчид нь дэлхийн эдийн засгийн дилеммаг яаж шийдхээ мэдэхээ болиод (глобал төвшинд утгаа алдсан шүү дээ) телевизээр гарахаараа утга учир багатай зүйлс ярьж байгаа энэ үе бол манай Монголчууд шиг улсуудын хувьд алтан боломж гэж санагдах юм.
Саяны ойрхи дорнодын давалгаа их сонин юм харуулж байна. Энэний учрыг бүрэн төгс (бүрэн төгс шүү) ойлгож чадсан хүн шинэ гаргалгаа гаргахад нэлээн ойртож очих болов уу.
Sunday, April 3, 2011
Эдийн засгийн түгжрэл
Өнөөдөр нэг сэтгүүлч надаас ярилцлага авахдаа хэлэв "Та дандаа Монголбанкны эсрэг байдаг биз дээ, ер нь эдийн засагчид дандаа Монголбанкны эсрэг байдаг ш дээ?"
Би тэгэхээр нь "Үгүй би хэзээ ч Монголбанкны эсрэг байгаагүй, Монголбанк бид хоёр эдийн засгийн зарим асуудал дээр санал бодол зөрөлддөг. Би өөрийн мэргэжлийн дүгнэлтэндээ үнэнч байдаг, тэрнийгээ л илэрхийлдэг" гэлээ.
Яг үнэндээ Монголбанкыгаа ойлгож хайрлах учиртай юм л даа. Би төв банкийг үргэлж бие даасан үйл ажиллагаа явуулж, мэргэжлийн чиг баримжаатай байх ёстой л гэж үздэг.
Монголбанк төрийн байгууллагууд дундаа боловсон хүчин, мэргэжлийн чиг баримжаа зэргээрээ яалт ч үгүй толгой цохино. Инфляци өсөх бүрт "дуудагдаж" хамаг муугаараа цоллуулна. Түүнийг газар дор ортол нь муулаад, шүүмжлээд байж болно л доо. Гэхдээ тэгвэл үнэхээр хариуцлагагүй хэрэг болох байх.
Макро эдийн засгийн удирдлага гэдэг бол тоглоом биш. Энэ бол жинхэнэ professional-уудын (монгол хэлнээ ийм үг байхгүй - юу болохыг нь миний дээр үеийн бичлэгээс харж болно) ажилладаг талбар. Гэхдээ энэ байгууллагад тодорхой хэмжээний нөхцөл байдлыг бүрдүүлж өгсөний эцэст эд нар макро эдийн засгийг тодорхой хэмжээнд залах боломжтой болно. Ер нь энэ дэлхий дээр макро эдийн засгийг удирддаг тийм айхтар мундаг байгууллага байдаггүй. Зүгээр л боломжийнхоо хэрээр эдийн засгийг алив хямралаас урьдчилан сэргийлэх, хямралд орсон нөхцөлд хурдан сэргээх бодлогын арга хэмжээ авах асуудал.
Нөхцөл байдал гэдэг нь - жишээлбэл Засгийн газар нь 4 жилээр сонгогддог юм бол ядаж сонгогдохоосоо өмнө төлөвлөгөөгөө дэвшүүлж тавиад тэрийгээ баталдаг байх хэрэгтэй. Нам гэж байдаг юм бол өөрийн гэсэн чиг баримжаатай байх ёстой. Тэрнээс биш сонгуульд ялдаг мафи байж болохгүй. Яах гээд байгаа юм. Баялагийн хуваарилалтыг яаж хийх гээд байгаа юм гэдэг хувилбар дээрээ нам үүсдэг. УИХ-д орж ирсэн ухаантай юм бол мундаг философич мэдээж байж чадахгүй, за ядаж улс төрч биш юм бол гэхэд professional байх ёстой. УИХ-д хүн сонгож байгаа ухаантай юм бол ядаж 5 жилийн дараах ирээдүйгээ хардаг байх ёстой.
Ийм нөхцөл байдал бүрдэхгүй тохиолдолд Төв банк ажлаа хэвийн хийнэ гэдэг нь бараг л байж болошгүй зүйл.
Арай гэж нэг бодлогын хүүгээ өсгөөд мөнгөний нийлүүлэлтээ хянаад инфляцаа барих гээд байж байтал гэнэт л УИХ-д суугаа малчид нь гараа өргөөд хэдэн зуун тэрбум төгрөг хэнтэй ч ярилгүй, хэнийг ч сонсолгүй зах зээлд тараагаад хаячихдаг.
Төв банкийг Монгол шиг газар Засгийн газрын мэдэлд өгч хэрхэвч болохгүй.
Би тэгэхээр нь "Үгүй би хэзээ ч Монголбанкны эсрэг байгаагүй, Монголбанк бид хоёр эдийн засгийн зарим асуудал дээр санал бодол зөрөлддөг. Би өөрийн мэргэжлийн дүгнэлтэндээ үнэнч байдаг, тэрнийгээ л илэрхийлдэг" гэлээ.
Яг үнэндээ Монголбанкыгаа ойлгож хайрлах учиртай юм л даа. Би төв банкийг үргэлж бие даасан үйл ажиллагаа явуулж, мэргэжлийн чиг баримжаатай байх ёстой л гэж үздэг.
Монголбанк төрийн байгууллагууд дундаа боловсон хүчин, мэргэжлийн чиг баримжаа зэргээрээ яалт ч үгүй толгой цохино. Инфляци өсөх бүрт "дуудагдаж" хамаг муугаараа цоллуулна. Түүнийг газар дор ортол нь муулаад, шүүмжлээд байж болно л доо. Гэхдээ тэгвэл үнэхээр хариуцлагагүй хэрэг болох байх.
Макро эдийн засгийн удирдлага гэдэг бол тоглоом биш. Энэ бол жинхэнэ professional-уудын (монгол хэлнээ ийм үг байхгүй - юу болохыг нь миний дээр үеийн бичлэгээс харж болно) ажилладаг талбар. Гэхдээ энэ байгууллагад тодорхой хэмжээний нөхцөл байдлыг бүрдүүлж өгсөний эцэст эд нар макро эдийн засгийг тодорхой хэмжээнд залах боломжтой болно. Ер нь энэ дэлхий дээр макро эдийн засгийг удирддаг тийм айхтар мундаг байгууллага байдаггүй. Зүгээр л боломжийнхоо хэрээр эдийн засгийг алив хямралаас урьдчилан сэргийлэх, хямралд орсон нөхцөлд хурдан сэргээх бодлогын арга хэмжээ авах асуудал.
Нөхцөл байдал гэдэг нь - жишээлбэл Засгийн газар нь 4 жилээр сонгогддог юм бол ядаж сонгогдохоосоо өмнө төлөвлөгөөгөө дэвшүүлж тавиад тэрийгээ баталдаг байх хэрэгтэй. Нам гэж байдаг юм бол өөрийн гэсэн чиг баримжаатай байх ёстой. Тэрнээс биш сонгуульд ялдаг мафи байж болохгүй. Яах гээд байгаа юм. Баялагийн хуваарилалтыг яаж хийх гээд байгаа юм гэдэг хувилбар дээрээ нам үүсдэг. УИХ-д орж ирсэн ухаантай юм бол мундаг философич мэдээж байж чадахгүй, за ядаж улс төрч биш юм бол гэхэд professional байх ёстой. УИХ-д хүн сонгож байгаа ухаантай юм бол ядаж 5 жилийн дараах ирээдүйгээ хардаг байх ёстой.
Ийм нөхцөл байдал бүрдэхгүй тохиолдолд Төв банк ажлаа хэвийн хийнэ гэдэг нь бараг л байж болошгүй зүйл.
Арай гэж нэг бодлогын хүүгээ өсгөөд мөнгөний нийлүүлэлтээ хянаад инфляцаа барих гээд байж байтал гэнэт л УИХ-д суугаа малчид нь гараа өргөөд хэдэн зуун тэрбум төгрөг хэнтэй ч ярилгүй, хэнийг ч сонсолгүй зах зээлд тараагаад хаячихдаг.
Төв банкийг Монгол шиг газар Засгийн газрын мэдэлд өгч хэрхэвч болохгүй.
Saturday, March 26, 2011
China: A global threat or A global treat?
Recently I attended a conference about East Asian Development. We had senior officials debating over how to promote regional integration as Asia poise for global domination.
Until 2003 barely anything flashed on my Bloomberg screen about Chinese markets. I remember Shanghai stock exchange was globally the worst performing market in 2005. But then it went crazy. Everything became China. China was fifth economy by then, now its second largest economy overtaking Japan as of last December. During the past 5 years it became the largest exporter, the largest consumer of most of the commodities and the second largest economy. It is claiming almost 10pct of the global economy as of today.
The question here is Can China, as a leading Asian nation, spearhead other Asians to claim global governance trophy?
Global governance now
The institute ultimatum is U.N. And its councils, namely the UN Security council. WTO, IMF, Worldbank, you name it. But the problem as raised by Mr.Kishore, the Dean of Lee Kuan Yew School of Public Policy in Singapore, is western world including Europes and Americans are just 12% of world population yet commanding over 60% of voting ballots in aforesaid global governance institutions. Some westerner states were allegedly making policy institutions their puppets in a collusive manner. Weakening governance institutes voices whenever needed and used them in their own good. Nevertheless Asian nations led by China, India and increasingly followed by Japan, Korea and others are winning more and more voices and their says at global governance issues. Everyone is aware of that and that is the fact. But many people were concerned during the conference that although Asians are given more and more influence, it does not match their huge population demography and economic prowess. And it is also true in many extents.
The tale of boats
One of the speakers reminded that we used to live in a world where there were 100 something boats floating, colliding with each other. But now the world is in a new order. It is flattening out and we are living in a single large boat.
Can or can not?
If we debate over Chinese rivalry with U.S., it can be endless conversation. But the long story short - I think the key question lies in a simple fundamental reasoning.
We all know by fact the so called Western values.
I know from my experience that although it is EU and it is borderless, Belgians almost hate Germans (a little exaggeration here). But one thing about Western virtue and value is that if a German says yes to an American it is ultimately meaning "YES". Because their social values are the same. It is a biblical - well to be more precise continued during the last 4-5 thousand years first with Greko-Roman democracy, a little bit tweaked by Jesus Christ later on and then successfully continued thereafter for the past 2000 years. No matter you speak English, German or Dutch - it is the common value system that makes us (including Asians) comfortable with Western leadership over global affairs.
Could it be the same with Chinese? Who are those Chinese and newly emerging Asian power houses? What are their value? Will they care about you or put their interest foremost? Can you turn the Globe boat under their command?
As I contradicted with Mr.Krishna, my comment on his excellent speech to Asian leaders was "Should we hand over the boat to a bigger group of people within the boat with unknown values and virtues or Should we elect a smaller group of sea-men who already seen to quite `successfully` handle the boat?".
Hungry person cant put global affairs before his stomach!
If we look at some numbers, China's GDP per capita is only 1/10 of that of U.S. - meaning China is so wrong poor to claim global leadership. And Worldbank estimates it will take China two decades to become 1/3 of U.S. in terms of GDP per capita. In order to rival U.S. in terms of individual wealth China needs to be 4 times the size of current U.S. economy. That is the ugly truth.
There is no such thing - western values
But hang on! Is there such thing - a western value?
If we be more philosophical and look more fundamentally, why on earth westerners own and claim a supposedly universal values and virtues for humankind? Just Newton discovered the gravity does not really mean Newton possess it. He just uses it.
Virtue and value applies to mankind. It is universal.
So the right question is NOT Does China have same values as Westerners BUT How committed Chinese are to the universal virtues and values? Could they successfully exercise and implement the universal principles?, Can they maintain high morale? Can they be responsible?
Until 2003 barely anything flashed on my Bloomberg screen about Chinese markets. I remember Shanghai stock exchange was globally the worst performing market in 2005. But then it went crazy. Everything became China. China was fifth economy by then, now its second largest economy overtaking Japan as of last December. During the past 5 years it became the largest exporter, the largest consumer of most of the commodities and the second largest economy. It is claiming almost 10pct of the global economy as of today.
The question here is Can China, as a leading Asian nation, spearhead other Asians to claim global governance trophy?
Global governance now
The institute ultimatum is U.N. And its councils, namely the UN Security council. WTO, IMF, Worldbank, you name it. But the problem as raised by Mr.Kishore, the Dean of Lee Kuan Yew School of Public Policy in Singapore, is western world including Europes and Americans are just 12% of world population yet commanding over 60% of voting ballots in aforesaid global governance institutions. Some westerner states were allegedly making policy institutions their puppets in a collusive manner. Weakening governance institutes voices whenever needed and used them in their own good. Nevertheless Asian nations led by China, India and increasingly followed by Japan, Korea and others are winning more and more voices and their says at global governance issues. Everyone is aware of that and that is the fact. But many people were concerned during the conference that although Asians are given more and more influence, it does not match their huge population demography and economic prowess. And it is also true in many extents.
The tale of boats
One of the speakers reminded that we used to live in a world where there were 100 something boats floating, colliding with each other. But now the world is in a new order. It is flattening out and we are living in a single large boat.
Can or can not?
If we debate over Chinese rivalry with U.S., it can be endless conversation. But the long story short - I think the key question lies in a simple fundamental reasoning.
We all know by fact the so called Western values.
I know from my experience that although it is EU and it is borderless, Belgians almost hate Germans (a little exaggeration here). But one thing about Western virtue and value is that if a German says yes to an American it is ultimately meaning "YES". Because their social values are the same. It is a biblical - well to be more precise continued during the last 4-5 thousand years first with Greko-Roman democracy, a little bit tweaked by Jesus Christ later on and then successfully continued thereafter for the past 2000 years. No matter you speak English, German or Dutch - it is the common value system that makes us (including Asians) comfortable with Western leadership over global affairs.
Could it be the same with Chinese? Who are those Chinese and newly emerging Asian power houses? What are their value? Will they care about you or put their interest foremost? Can you turn the Globe boat under their command?
As I contradicted with Mr.Krishna, my comment on his excellent speech to Asian leaders was "Should we hand over the boat to a bigger group of people within the boat with unknown values and virtues or Should we elect a smaller group of sea-men who already seen to quite `successfully` handle the boat?".
Hungry person cant put global affairs before his stomach!
If we look at some numbers, China's GDP per capita is only 1/10 of that of U.S. - meaning China is so wrong poor to claim global leadership. And Worldbank estimates it will take China two decades to become 1/3 of U.S. in terms of GDP per capita. In order to rival U.S. in terms of individual wealth China needs to be 4 times the size of current U.S. economy. That is the ugly truth.
There is no such thing - western values
But hang on! Is there such thing - a western value?
If we be more philosophical and look more fundamentally, why on earth westerners own and claim a supposedly universal values and virtues for humankind? Just Newton discovered the gravity does not really mean Newton possess it. He just uses it.
Virtue and value applies to mankind. It is universal.
So the right question is NOT Does China have same values as Westerners BUT How committed Chinese are to the universal virtues and values? Could they successfully exercise and implement the universal principles?, Can they maintain high morale? Can they be responsible?
Thursday, March 3, 2011
Deadlock
Инфляцийн төвшин албан ёсоор 13, ОУВС-н айж байгаагаар 25 хувь, миний бодлоор 30 хувь дөхөж магадгүй боллоо.
Гадаадын багахан хөрөнгө оруулалт жижиг эдийн засагт гэнэт хүчтэй нөлөөлсөн - долларын нийлүүлэлт маш ихээр нэмэгдсэн. Миний ойлгож байгаагаар ердөө 2010 онд долларын орох урсгал ойролцоогоор 1.5 тэрбум доллар байсан нь ДНБ-ны 30 орчим хувьтай тэнцэнэ гэхээр манай эдийн засгийн хувьд ямар их нийлүүлэлт болох нь ойлгомжтой.
Доллар төгрөг 1000-аас доошоо орох магадлал байсан тул "экспортоо хамгаалах" гэсэн УИХ, ЗГ, Төвбанкны бодлогын хүрээнд валютын зах дээр Монголбанк тасралтгүй интервенц хийж байгаа. Интервенц хийнэ гэдэг нь зах зээл дээр байгаа долларыг худалдан авч хариуд нь хэвлэсэн төгрөг өгнө гэсэн үг. Ингэж их төгрөг хэвлэхээр мөнгөний зах дээрх төгрөгийн нийлүүлэлт ердөө нэг жилийн дотор 70 хувиар буюу бараг нэг нугарч нэмэгдсэн байх юм. Энэ нь би буруу ойлгоогүй бол 2 триллион орчим төгрөг юм уу даа.
Дээрээс нь УИХ-аас шат дарааллан хэдэн зуун тэрбум төгрөг ард түмэнд хуваарилах нэрээр гар дээр нь тараагаад өгсөн. Тэр нь архи, хоол болоод маргааш нь үгүй болов доо. Уул нь байрны зээлийг нь хаах, сургалтын тэтгэлэг (хавтгайрах биш), эрүүл мэндийн үйлчилгээ зэрэг байсан бол зарчмын хувьд өөр байх байлаа. Мөнгөний нийлүүлэлтийг харьцангуй нэмэгдүүлэхгүйгээр шийдэж болох байв.
Зах зээл дээр 3 талх 3 төгрөг байхад 1 талхны үнэ 1 л төгрөг байна. Харин зах зээл дээрх талхны үнэ өөрчлөгдөөгүй байхад нэмээд 3 төгрөг оруулчихвал нэг талхны үнэ шууд нугарч 2 төгрөг болно. Тэгэхээр мөнгөний нийлүүлэлтийг ийнхүү огцом нэмэх нь ямар үр дүнтэй байгааг харж байгаа биз.
Монголбанк инфляцитай тэмцэнэ гээд өөрөө төгрөг хэвлээд мөнгөний нийлүүлэлтээ урьд хожид хэзээ ч байгаагүйгээр нэмээд сууж байдаг.
Дэлхий дээр төв банк нь үнэт цаас гаргаад Сангийн яам нь гараа хумхиад сууж байдаг 2-3 улс байдагийн нэг нь Монгол. Энэхүү мөнгөний бодлогын арга хэрэгсэл нь оновчгүй болох нь олон удаагийн эдийн засгийн шалгуураар нотлогдчихоод байхад одоо болтол үүнтэйгээ зууралдаад суугаад байгаа нь ойлгогддоггүй. Дэлхийн бүх төв банкууд суурь хүү, банк хоорондын захын зорилтот хүү, ЗГ-ын үнэт цаасанд түшиглэсэн арга хэрэгслүүд ашиглаж байхад бид яагаад өөрөөр яваад, тэр нь болохгүй байгаа нь харагдаад байхад үргэлжлээд байдаг юм.
Төгрөгийн ханш чангарснаар манай экспортод муугаар нөлөөлөхгүй ээ. Зөвхөн экспортоос орж ирэх орлогын төгрөгөөр илэрхийлсэн тоо хэмжээнд л сөрөг нөлөөлөл үзүүлнэ. УИХ, ЗГ хоёр уул уурхайн компаниудаас авах татварын орлого нь буурчихна гэж бэмбэгэнэж байгаа юм.
Яг үнэндээ уул уурхайн компаниудаас татвар аваад эргүүлж ард түмэнд өгсөн нэр зүүж баатар болсоноос ард түмний гар дээр байгаа төгрөг инфляци багатай, долларын эсрэг хүчтэй байх нь зүйтэй юм болов уу.
Зүгээр ЗГ-ыг хараад хэвтэж байдаг, юу ч хийж чаддаггүй, Луизианнагийн архичид шиг, Австралын нутгийн индианууд шиг сар бүр улсаас тэтгэмж аваад байж байдаг тийм бүдүүлэг ард түмэнтэй болох гээд байна уу. Үндэсний аюулгүй байдлын асуудал юм биш үү. Хэн нэгний явуулга юм уу. Уул нь ариун хөдөлмөрөөрөө олсон хэдэн бор төгрөг нь худалдан авах чадвар сайтай аль ч улсын валютын өмнө бардам тийм л ард түмэнтэй баймаар санагдаад байх юм.
Долларын ханш сулраад 500 болог л дээ. 100 долларын гар утасс 125 мянга биш 50 мянга болоо л биз. Уул уурхайн компаниудын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл нэмэгдэж болно, ер нь тэд нарын төлөх татварын орлого тэртэй тэргүй 300 хүнтэй суманд зам тавихад зарцуулагдах юм чинь ер нь хэнд хамаатай юм.
Би эсвэл хэт монгол бодоод байна уу?
Гадаадын багахан хөрөнгө оруулалт жижиг эдийн засагт гэнэт хүчтэй нөлөөлсөн - долларын нийлүүлэлт маш ихээр нэмэгдсэн. Миний ойлгож байгаагаар ердөө 2010 онд долларын орох урсгал ойролцоогоор 1.5 тэрбум доллар байсан нь ДНБ-ны 30 орчим хувьтай тэнцэнэ гэхээр манай эдийн засгийн хувьд ямар их нийлүүлэлт болох нь ойлгомжтой.
Доллар төгрөг 1000-аас доошоо орох магадлал байсан тул "экспортоо хамгаалах" гэсэн УИХ, ЗГ, Төвбанкны бодлогын хүрээнд валютын зах дээр Монголбанк тасралтгүй интервенц хийж байгаа. Интервенц хийнэ гэдэг нь зах зээл дээр байгаа долларыг худалдан авч хариуд нь хэвлэсэн төгрөг өгнө гэсэн үг. Ингэж их төгрөг хэвлэхээр мөнгөний зах дээрх төгрөгийн нийлүүлэлт ердөө нэг жилийн дотор 70 хувиар буюу бараг нэг нугарч нэмэгдсэн байх юм. Энэ нь би буруу ойлгоогүй бол 2 триллион орчим төгрөг юм уу даа.
Дээрээс нь УИХ-аас шат дарааллан хэдэн зуун тэрбум төгрөг ард түмэнд хуваарилах нэрээр гар дээр нь тараагаад өгсөн. Тэр нь архи, хоол болоод маргааш нь үгүй болов доо. Уул нь байрны зээлийг нь хаах, сургалтын тэтгэлэг (хавтгайрах биш), эрүүл мэндийн үйлчилгээ зэрэг байсан бол зарчмын хувьд өөр байх байлаа. Мөнгөний нийлүүлэлтийг харьцангуй нэмэгдүүлэхгүйгээр шийдэж болох байв.
Зах зээл дээр 3 талх 3 төгрөг байхад 1 талхны үнэ 1 л төгрөг байна. Харин зах зээл дээрх талхны үнэ өөрчлөгдөөгүй байхад нэмээд 3 төгрөг оруулчихвал нэг талхны үнэ шууд нугарч 2 төгрөг болно. Тэгэхээр мөнгөний нийлүүлэлтийг ийнхүү огцом нэмэх нь ямар үр дүнтэй байгааг харж байгаа биз.
Монголбанк инфляцитай тэмцэнэ гээд өөрөө төгрөг хэвлээд мөнгөний нийлүүлэлтээ урьд хожид хэзээ ч байгаагүйгээр нэмээд сууж байдаг.
Дэлхий дээр төв банк нь үнэт цаас гаргаад Сангийн яам нь гараа хумхиад сууж байдаг 2-3 улс байдагийн нэг нь Монгол. Энэхүү мөнгөний бодлогын арга хэрэгсэл нь оновчгүй болох нь олон удаагийн эдийн засгийн шалгуураар нотлогдчихоод байхад одоо болтол үүнтэйгээ зууралдаад суугаад байгаа нь ойлгогддоггүй. Дэлхийн бүх төв банкууд суурь хүү, банк хоорондын захын зорилтот хүү, ЗГ-ын үнэт цаасанд түшиглэсэн арга хэрэгслүүд ашиглаж байхад бид яагаад өөрөөр яваад, тэр нь болохгүй байгаа нь харагдаад байхад үргэлжлээд байдаг юм.
Төгрөгийн ханш чангарснаар манай экспортод муугаар нөлөөлөхгүй ээ. Зөвхөн экспортоос орж ирэх орлогын төгрөгөөр илэрхийлсэн тоо хэмжээнд л сөрөг нөлөөлөл үзүүлнэ. УИХ, ЗГ хоёр уул уурхайн компаниудаас авах татварын орлого нь буурчихна гэж бэмбэгэнэж байгаа юм.
Яг үнэндээ уул уурхайн компаниудаас татвар аваад эргүүлж ард түмэнд өгсөн нэр зүүж баатар болсоноос ард түмний гар дээр байгаа төгрөг инфляци багатай, долларын эсрэг хүчтэй байх нь зүйтэй юм болов уу.
Зүгээр ЗГ-ыг хараад хэвтэж байдаг, юу ч хийж чаддаггүй, Луизианнагийн архичид шиг, Австралын нутгийн индианууд шиг сар бүр улсаас тэтгэмж аваад байж байдаг тийм бүдүүлэг ард түмэнтэй болох гээд байна уу. Үндэсний аюулгүй байдлын асуудал юм биш үү. Хэн нэгний явуулга юм уу. Уул нь ариун хөдөлмөрөөрөө олсон хэдэн бор төгрөг нь худалдан авах чадвар сайтай аль ч улсын валютын өмнө бардам тийм л ард түмэнтэй баймаар санагдаад байх юм.
Долларын ханш сулраад 500 болог л дээ. 100 долларын гар утасс 125 мянга биш 50 мянга болоо л биз. Уул уурхайн компаниудын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл нэмэгдэж болно, ер нь тэд нарын төлөх татварын орлого тэртэй тэргүй 300 хүнтэй суманд зам тавихад зарцуулагдах юм чинь ер нь хэнд хамаатай юм.
Би эсвэл хэт монгол бодоод байна уу?
Wednesday, January 19, 2011
УИХ-д өргөн барьсан албан бичиг
2010 оныг Засгийн газраас Бизнесийн шинэтгэлийн жил болгон зарласан. Ардчилсан нийгэм дэх баялагийн хуваарилалт, хөдөлмөрийн хуваарилалт, шагнал урамшуулал, шийтгэлийн механизмийг одоогийн байдлаар хамгийн боломжийн төвшинд хангаж байгаа бүтэц нь чөлөөт зах зээлийн тогтолцоо билээ.
Зөв зохион байгуулагдсан чөлөөт зах зээл өөрөө бизнесийг шинэчлэх гол хөшүүрэг болдог.
Зах зээлд байвал зохих бүх оролцогч нарыг татан оролцуулах, тэдгээрийн харилцааг зохицуулсан, ил тод, шудрага зохицуулалтыг бэлтгэх нь төрийн үүрэг. Зах зээлийг хөгжүүлэх нь харин оролцогч нарын хийх ажил билээ.
Хөрөнгийн зах зээл бол улс орны хөгжилд хувь нэмэр оруулагч тэргүүний зах зээл юм. Энэ зах зээлийг яаралтай, зохистой хөгжүүлж чадсанаар улс орны өмнө тулгараад байгаа тоо томшгүй олон асуудал аяндаа шийдэгдэх болно.
Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд онцгой үүрэг гүйцэтгэгч нэгэн төрлийн субъект нь Үндэстний институшионал хөрөнгө оруулагч (institutional investor) болой. Эдгээрт даатгалын байгууллагууд, тэтгэвэрийн сангууд, улсын хөрөнгийн сангууд, хамтын сангууд багтана.
Гэтэл манай хөрөнгийн захад эдгээр оролцогчдоос аль нь ч алга байна. Нийт хөрөнгийн захын зах зээлийн үнэлгээний 70 гаруй хувийг гадаадын институшионал хөрөнгө оруулагч нар эзэмшиж байгаа мэдээ бий. Тэнцвэрт байдал иймэрхүү байдлаар алдагдах нь цаашид үндэстний аюулгүй байдалд сөрөг нөлөө үзүүлж ч болохыг та бүгд магад тунгаана бизээ.
Одоогийн байдлаар дээр дурьдсан хөрөнгө оруулагчдаас зөвхөн даатгалын компаниуд Монгол улсад үйл ажиллагаагаа бодитой хэлбэрээр явуулж байна. Гэтэл Даатгалын тухай хуулиар тус компаниудыг хөрөнгийн захад хөрөнгө оруулалт хийхийг хориглосон байх юм.
Даатгалын байгууллагуудыг хувьцаа, бондонд тодорхой хязгаарлалтын хүрээнд хөрөнгө оруулах боломжоор хангаж өгснөөр тэд өөрсдийн одоогийн нөөц бололцоонд тулгуурлан Монголын анхны хөрөнгө оруулалтын менежерүүдийг бэлтгэх, Монголын анхны институшионал хөрөнгө оруулагч нар болох, цаашлаад үндэстний хөрөнгө оруулалтын сангуудын эхлэлийг тавих, хөрөнгийн зах зээл дээрх тэнцвэрт байдлыг хангах зэрэг маш олон эерэг талыг бий болгох болно.
Тус холбооны зүгээс Даатгалын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах замаар Даатгалын компаниудыг хөрөнгийн захад хөрөнгө оруулалт хийх боломжоор хангах, ингэхдээ тодорхой хязгаарлалтыг Санхүүгийн Зохицуулах Хороо зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан тогтоодог байхаар хуульчлахад та бүгдийг санаачлага гарган дэмжиж өгөхийг хүсч байна. Мөн бидний дээрх асуудалтай холбогдуулан Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хуулийн төсөлд анхаарлаа хандуулна гэж найдаж байна.
Зөв зохион байгуулагдсан чөлөөт зах зээл өөрөө бизнесийг шинэчлэх гол хөшүүрэг болдог.
Зах зээлд байвал зохих бүх оролцогч нарыг татан оролцуулах, тэдгээрийн харилцааг зохицуулсан, ил тод, шудрага зохицуулалтыг бэлтгэх нь төрийн үүрэг. Зах зээлийг хөгжүүлэх нь харин оролцогч нарын хийх ажил билээ.
Хөрөнгийн зах зээл бол улс орны хөгжилд хувь нэмэр оруулагч тэргүүний зах зээл юм. Энэ зах зээлийг яаралтай, зохистой хөгжүүлж чадсанаар улс орны өмнө тулгараад байгаа тоо томшгүй олон асуудал аяндаа шийдэгдэх болно.
Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд онцгой үүрэг гүйцэтгэгч нэгэн төрлийн субъект нь Үндэстний институшионал хөрөнгө оруулагч (institutional investor) болой. Эдгээрт даатгалын байгууллагууд, тэтгэвэрийн сангууд, улсын хөрөнгийн сангууд, хамтын сангууд багтана.
Гэтэл манай хөрөнгийн захад эдгээр оролцогчдоос аль нь ч алга байна. Нийт хөрөнгийн захын зах зээлийн үнэлгээний 70 гаруй хувийг гадаадын институшионал хөрөнгө оруулагч нар эзэмшиж байгаа мэдээ бий. Тэнцвэрт байдал иймэрхүү байдлаар алдагдах нь цаашид үндэстний аюулгүй байдалд сөрөг нөлөө үзүүлж ч болохыг та бүгд магад тунгаана бизээ.
Одоогийн байдлаар дээр дурьдсан хөрөнгө оруулагчдаас зөвхөн даатгалын компаниуд Монгол улсад үйл ажиллагаагаа бодитой хэлбэрээр явуулж байна. Гэтэл Даатгалын тухай хуулиар тус компаниудыг хөрөнгийн захад хөрөнгө оруулалт хийхийг хориглосон байх юм.
Даатгалын байгууллагуудыг хувьцаа, бондонд тодорхой хязгаарлалтын хүрээнд хөрөнгө оруулах боломжоор хангаж өгснөөр тэд өөрсдийн одоогийн нөөц бололцоонд тулгуурлан Монголын анхны хөрөнгө оруулалтын менежерүүдийг бэлтгэх, Монголын анхны институшионал хөрөнгө оруулагч нар болох, цаашлаад үндэстний хөрөнгө оруулалтын сангуудын эхлэлийг тавих, хөрөнгийн зах зээл дээрх тэнцвэрт байдлыг хангах зэрэг маш олон эерэг талыг бий болгох болно.
Тус холбооны зүгээс Даатгалын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах замаар Даатгалын компаниудыг хөрөнгийн захад хөрөнгө оруулалт хийх боломжоор хангах, ингэхдээ тодорхой хязгаарлалтыг Санхүүгийн Зохицуулах Хороо зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан тогтоодог байхаар хуульчлахад та бүгдийг санаачлага гарган дэмжиж өгөхийг хүсч байна. Мөн бидний дээрх асуудалтай холбогдуулан Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хуулийн төсөлд анхаарлаа хандуулна гэж найдаж байна.
Wednesday, January 5, 2011
2011 онд Монгол
Эдийн засгийн хандлагын талаар дорвитой судлагаа хийн нийтлэмээр санагдаж хорхой хүрэвч даан ч амжихгүй юм.
Манай аналистуудын тооцоолсноор 2011 онд ДНБ одоогийн үнээр 10 триллион төгрөгт, 2012 онд 15, 2013 онд 24 триллион төгрөгт тус тус хүрэхээр байна. Энэ өсөлтөд уул уурхай хийгээд түүнийг дагасан эдийн засгийн өсөлтүүд орсон болно.
2011 онд эдийн засгийн холбогдолтой ард түмний амьдралд нөлөө үзүүлэхүйц голлох үйл явдлууд нь:
1. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил шинэ шатанд гарах, Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга батлагдах, Лондонгийн хөрөнгийн бирж Монголын хөрөнгийн биржийг удирдах тал дээр дорвитой ажлууд хийх, Дотоодын боловсон хүчин чадвахжих, ард түмний мэдлэг боловсрол нэмэгдэх зэрэг болно.
2. Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль батлагдсанаар ард иргэд өөрсдийн хөрөнгө мөнгийг мэргэжлийн менежерүүдэд даатгах, санд төвлөрсөн хөрөнгөөр үндэстний компаниудыг дэмжиж шинэ шатанд гаргах боломж бүрдэнэ.
3. Заавал даатгалын тухай хууль батлагдсанаар нийгмийн хариуцлагыг шинэ шатанд гаргах, Даатгалын зах зээл сонгодог утгаараа хөгжих үндэс бүрэлдэнэ гэж найдаж байна.
4. Таван толгойн хувьцааг ард түмэнд хуваарилах ажил цаасан дээр бууж, ард түмэн банкинд барьцаалж болохуйц, үр хүүхэддээ өвлүүлж чадахуйц хөрөнгөтэй болох алхам хийгдэнэ.
5. Монголын төр анх удаа олон улсын зах зээл дээр их наядаар тоологдох бонд гаргаж борлуулсанаар ард иргэдийн амьдралд шийдвэрлэвэл чухал нэн шаардлагатай асуудлуудыг өнөөдөр шийдэх санхүүгийн боломж бүрдэнэ. Шинэ цахилгааны эх үүсвэр, утаа, эрүүл мэнд, боловсролын салбарт шийдвэрлэх шинэчлэлт, 50 жилийн хугацаатай хөрөнгө оруулалт хийх мөнгөн хөрөнгийг төвлөрүүлж чадна. Эргээд энэ нь хөрөнгийн захыг хөгжүүлэх маш том хөшүүрэг болж өгнө.
Манай аналистуудын тооцоолсноор 2011 онд ДНБ одоогийн үнээр 10 триллион төгрөгт, 2012 онд 15, 2013 онд 24 триллион төгрөгт тус тус хүрэхээр байна. Энэ өсөлтөд уул уурхай хийгээд түүнийг дагасан эдийн засгийн өсөлтүүд орсон болно.
2011 онд эдийн засгийн холбогдолтой ард түмний амьдралд нөлөө үзүүлэхүйц голлох үйл явдлууд нь:
1. Хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил шинэ шатанд гарах, Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга батлагдах, Лондонгийн хөрөнгийн бирж Монголын хөрөнгийн биржийг удирдах тал дээр дорвитой ажлууд хийх, Дотоодын боловсон хүчин чадвахжих, ард түмний мэдлэг боловсрол нэмэгдэх зэрэг болно.
2. Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль батлагдсанаар ард иргэд өөрсдийн хөрөнгө мөнгийг мэргэжлийн менежерүүдэд даатгах, санд төвлөрсөн хөрөнгөөр үндэстний компаниудыг дэмжиж шинэ шатанд гаргах боломж бүрдэнэ.
3. Заавал даатгалын тухай хууль батлагдсанаар нийгмийн хариуцлагыг шинэ шатанд гаргах, Даатгалын зах зээл сонгодог утгаараа хөгжих үндэс бүрэлдэнэ гэж найдаж байна.
4. Таван толгойн хувьцааг ард түмэнд хуваарилах ажил цаасан дээр бууж, ард түмэн банкинд барьцаалж болохуйц, үр хүүхэддээ өвлүүлж чадахуйц хөрөнгөтэй болох алхам хийгдэнэ.
5. Монголын төр анх удаа олон улсын зах зээл дээр их наядаар тоологдох бонд гаргаж борлуулсанаар ард иргэдийн амьдралд шийдвэрлэвэл чухал нэн шаардлагатай асуудлуудыг өнөөдөр шийдэх санхүүгийн боломж бүрдэнэ. Шинэ цахилгааны эх үүсвэр, утаа, эрүүл мэнд, боловсролын салбарт шийдвэрлэх шинэчлэлт, 50 жилийн хугацаатай хөрөнгө оруулалт хийх мөнгөн хөрөнгийг төвлөрүүлж чадна. Эргээд энэ нь хөрөнгийн захыг хөгжүүлэх маш том хөшүүрэг болж өгнө.
Sunday, November 21, 2010
The discussions
Улаанбаатарын бөглөрөлийг шийдэх, төсвийн алдагдлыг нөхөх зэргийг хослуулан тээврийн хэрэгслийн татварыг нэмэх оролдлого хийсэн боловч ашгүй бүтэлгүйтэж, буцаж байх шиг байна.
Яг үнэндээ бөглөрөлийг шийдэх тал нь жаахан логик муутай. "Ард түмнээ машин битгий унацгаа" гэж хэлэх ёстой юм уу эсвэл замаа өргөсгөөд, явган хүнийг замаар биш гүүрээр, тунелээр гаргаад, ухаалаг гэрлэн дохионы систем суурилуулах ёстой юу.
Ер нь бол бид машин унадаггүй тийм нийгмийг чиглэн явж байгаа л даа. Гэхдээ арай болоогүй байна.
Миний бодлоор ард түмний хэрэглээг дэмжих хэрэгтэй байна. Та бүгд анзаарсан бол хүний хэрэглээ их хялбархан хангагддаг. Машин, байр, 7 хоног бүр том хүнсний зах орж хүнсээ цуглуулах, жилдээ нэг удаа гадагшаа 7 хоногоор явж амрах гэх мэт. Ер нь л тийм ч үнэтэй биш. Анхан ба ахисан төвшний материаллаг хэрэглээ хангагдаж дуусмагц хүмүүс оюуны хэрэгцээгээ хангах хэрэгтэй болно. Энэ үед хөгжлийн асуудал арай өөр төвшинд яригдах юм.
Буруу жолоотой машинуудыг шийтгэх тухай яриа гарч байна. Үнэндээ бид тодорхой төвшинд хүрмэгц буруу жолоотой машинуудыг бүгдийг нь үгүй хийх болно. Гэхдээ одоо би буруу жолоотой машинд их талархалтай ханддаг. Их боломжийн үнээр чанартай зүйл хэрэглэж үзэж байна. Жишээ нь Тоёота Приус - Монголчууд - 2005 оноос эхлэн унасан байх. Гэтэл Америкт ердөө 2007 онд дебют хийж байх жишээтэй.
Төсвийн алдагдлыг нөхөхийн тулд татвар нэмэх нь одоогийн нийгэмд хэр зохимжтой тал дээр санал зөрөлдөж байна.
Бизнест ирээдүйд ашиг орлого олдог саалийн үнээ бий болгохын тулд өнөөдөр генийн судлагаанд мөнгө хаядаг. Үүнийг R&D (research and then development) гэнэ. Улс яг ижил. Улс ирээдүйд ашиг орлого олж түүнээсээ татвар төлөх бизнесийн, хэрэглээний салбаруудын үрийг өнөөдөр тарьж болно. Тэр бизнес нь үнээ болж өсч бойжих хүртэл нь харин төрийн бонд гаргаад төсвөө аргалаад байж болох л.
Гэтэл манайх Улаанбаатар хотыг анх төлөвлөхдөө л Тосгон байхаар бодож хийгээд, бүх шугам нь газар булаатай, хүн ард нь хэзээ ч машин унах заяагүй тул машин зөрөх боломжгүй замуудтай, одоо хүртэл хэдийн хэмжээнд хүртэл томрох талаар ямар ч ойлголтгүй л явж байна.
Өнөөдөр төсөв алдагдалтай гарахаар төлөвлмөгц татварыг нэмэхээр зорино гэдэг чинь өөрөө үнэхээр инээдтэй. Төсвийг алдагдалтай төлөвлөх зорилго юу вэ? Хөгжил байх гэж найдаж байна... Тэгвэл тэр алдагдлыг хаанаас нөхнө гэнээ? Татвар - татварыг хэн төлдөг вэ? Ард түмэн - энэ бол барууны эдийн засгийн хэллэгээр vicious cycle буюу өөрийгөө устгах механизм болой.
Яг үнэндээ бөглөрөлийг шийдэх тал нь жаахан логик муутай. "Ард түмнээ машин битгий унацгаа" гэж хэлэх ёстой юм уу эсвэл замаа өргөсгөөд, явган хүнийг замаар биш гүүрээр, тунелээр гаргаад, ухаалаг гэрлэн дохионы систем суурилуулах ёстой юу.
Ер нь бол бид машин унадаггүй тийм нийгмийг чиглэн явж байгаа л даа. Гэхдээ арай болоогүй байна.
Миний бодлоор ард түмний хэрэглээг дэмжих хэрэгтэй байна. Та бүгд анзаарсан бол хүний хэрэглээ их хялбархан хангагддаг. Машин, байр, 7 хоног бүр том хүнсний зах орж хүнсээ цуглуулах, жилдээ нэг удаа гадагшаа 7 хоногоор явж амрах гэх мэт. Ер нь л тийм ч үнэтэй биш. Анхан ба ахисан төвшний материаллаг хэрэглээ хангагдаж дуусмагц хүмүүс оюуны хэрэгцээгээ хангах хэрэгтэй болно. Энэ үед хөгжлийн асуудал арай өөр төвшинд яригдах юм.
Буруу жолоотой машинуудыг шийтгэх тухай яриа гарч байна. Үнэндээ бид тодорхой төвшинд хүрмэгц буруу жолоотой машинуудыг бүгдийг нь үгүй хийх болно. Гэхдээ одоо би буруу жолоотой машинд их талархалтай ханддаг. Их боломжийн үнээр чанартай зүйл хэрэглэж үзэж байна. Жишээ нь Тоёота Приус - Монголчууд - 2005 оноос эхлэн унасан байх. Гэтэл Америкт ердөө 2007 онд дебют хийж байх жишээтэй.
Төсвийн алдагдлыг нөхөхийн тулд татвар нэмэх нь одоогийн нийгэмд хэр зохимжтой тал дээр санал зөрөлдөж байна.
Бизнест ирээдүйд ашиг орлого олдог саалийн үнээ бий болгохын тулд өнөөдөр генийн судлагаанд мөнгө хаядаг. Үүнийг R&D (research and then development) гэнэ. Улс яг ижил. Улс ирээдүйд ашиг орлого олж түүнээсээ татвар төлөх бизнесийн, хэрэглээний салбаруудын үрийг өнөөдөр тарьж болно. Тэр бизнес нь үнээ болж өсч бойжих хүртэл нь харин төрийн бонд гаргаад төсвөө аргалаад байж болох л.
Гэтэл манайх Улаанбаатар хотыг анх төлөвлөхдөө л Тосгон байхаар бодож хийгээд, бүх шугам нь газар булаатай, хүн ард нь хэзээ ч машин унах заяагүй тул машин зөрөх боломжгүй замуудтай, одоо хүртэл хэдийн хэмжээнд хүртэл томрох талаар ямар ч ойлголтгүй л явж байна.
Өнөөдөр төсөв алдагдалтай гарахаар төлөвлмөгц татварыг нэмэхээр зорино гэдэг чинь өөрөө үнэхээр инээдтэй. Төсвийг алдагдалтай төлөвлөх зорилго юу вэ? Хөгжил байх гэж найдаж байна... Тэгвэл тэр алдагдлыг хаанаас нөхнө гэнээ? Татвар - татварыг хэн төлдөг вэ? Ард түмэн - энэ бол барууны эдийн засгийн хэллэгээр vicious cycle буюу өөрийгөө устгах механизм болой.
Monday, August 30, 2010
Дилеммаг хэрхэн шийдэх вэ
Монгол улс ядуу гэдгийг бүгд мэддэг. (Монголчууд өөрсдөө хүртэл)
Бурангуй удирдагч нараас боллоо гэж ЛҮҮЗЕРҮҮД шүүмжилдэг. Бүүр өлсгөлөн зарлаж байгаад "бүгдийг" нь авч хаях гэж хэсэг үзсэн дээ. Буруу бишээ. Зарим нь тиймэрхүү байдлаар дарамт үүсгэж, хүмүүсийг хамаагүй луйвар хийхээс сэрэмжилдэг тогтолтой. Гэхдээ аваад хаячихсан хойно хэн төр барих вэ? Ард түмний сонголтоор гарч ирээгүй өлсгөлөн зарлагчид уу?
Гэхдээ энэ нь арга зам биш юм. Бид нэгэнт ардчилсан дэглэмтэй орон тул - хувьсгал хийнэ гэсэн ойлголт байхгүй. Хувьсгалыг зөвхөн дэглэм өөрчлөхийн тулд хийдэг. Яг үнэндээ бол өөрсдөө сонгож гаргасан хүмүүсрүүгээ чулуу шиднэ гэдэг нь болчимгүй зүйл.
Сонголт хийж байгаа "малуудаас" боллоо гэж арай боловсролтой хэсэг нь халаглах нь бий.
Нүүдэлчид болох гээд байгаа юм уу эсвэл иргэнших гээд байгаа юм уу гэдэг дээр асуудалын зангилаа оршиж байх шиг. Зарим хүмүүсийн шүүмжилж байгаагаар нийт хүн амын 50 орчим хувь нь иргэнших маягтай амьдарч байтал үлдэх нүүдэлчидийн сонгосон гишүүд их хурлын дийлэнх сандалыг эзэлж байдаг.
Иргэншил буюу citizenship гээч агуу зүйл одоогоос 8 орчим мянган жилийн өмнө үүсч хүн төрлөхтөн бага багаар нүүдэллэж амьдрахаа больж нийгмийг бий болгосноос хойш бид иргэншилийн олон хувилбарыг бага багаар туршиж үзсээр явна. Нүүдэлчинд иргэншил гэж байдаггүй. Нүүдэлчин соёл гэж байж магадгүй юм. Харин нүүдэлчин иргэн гэж байдаггүй.
Харахад хоорондоо хичнээн дайсагнан мэт байвч хотод нь үер болоход хотын бүх иргэд нэгэн зэрэг хотоо аюулаас аврахаар ухас хийдэг. Ингэснээр зөвхөн нийгмийн нарийн төвөгтэй харилцааны үед л үүсдэг synergy бий болмой. Харин урд ууланд түймэр гарахад нүүдэлчид ердөө нүүгээд л явчихдаг. Synergy ба морал гэдэг үгс нүүдэлчидийн үгсийн санд байдаггүйд гайхах зүйл үгүй. Яагаад гэвэл энэ нь зөвхөн иргэншсэн нийгэмд бий болдог ойлголтууд.
Чингис хаан гайхамшигийг хийсэн. Нүүдэлчидийг нэгтгэж суурин соёл иргэншлийг цэргийн хүчээр эзлэн авав. Гэвч өөрөө "морин дээрээс дэлхийг эзлэх амархан, харин мориноос буугаад дэлхийг захирах хэцүү юм байна" гэж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Яг л ийнхүү хэлж байсных нь дагуу болж Монголын их эзэнт гүрэн ердөө 200 жил (Ром хэдэн жил дэлхийг захирсаныг саная) болсоны дараа задран унасан юм. Энэ бол түүх.
Аристократ хэлбэрээр эзэнт гүрнээ үргэлжлүүлэн удирдахаар оролдсон боловч бусад ихэнх аристократ нийгмийн адил задран унасан. Хэрэв демокрасиг эсвэл меритокрасиг (өөрөө үүнийг зарим байдлаар хийх гэж оролдсон боловч хойч үе нь үл ойшоож таягдан хаясан) бүрэн утгаар нь хэрэгжүүлж амжаад нас нөгчсөн бол хэн мэдлээ, Монгол одоо байгаагаас олон арав дахин хүчтэй улс байж мэдэх л юм.
Нүүдэлчин байдлаар зохион байгуулагдах нь эдийн засгийн хувьд сул талыг үүсгэж Хятад мэтийн иргэншсэн гүрний өмнө хүчин мөхөсдөхөд хүргэж байгааг ойлгож түүнийг өөрчлөхийг оролдож байсныг Мандухай сэцэн хатны түүхээс тодорхой уншиж мэдэж болно.
Социализм байгуулагдсанаас хойш нүүдэлчин аргыг өөрчилж нийгмийн нарийн төвөгтэй байгуулалтад шилжихээр шат дарааллан олон арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн. Нэгдэл, хамтрал байгуулахаас эхлээд малчидын хүүхдийг хүчээр сургуульд сургах хүртэл бүгдийг нь туршиж үзэв. Бүтэлгүйтэх ямар шалтгаанууд байсан талаар хожим тайлбарлахыг хичээх болно.
Хамгийн анхны гүрэн нүүдэллэх амьдралаас татгалзаж иргэншсэн нийгмийг байгуулж эхэлсэнээс хойш даруй 8000 гаруй жил өнгөрчээ. Харин Монгол сүүлийг нь мушгих маягтай явж байтал гэнэтхэн Нүүдэлчин соёлоо (тэр нь хаана байгаа хийгээд юу болохыг өөрсдөө сайн ойлгохгүй байгаа) хамгаалъя, Монгол хүн бол ердөө малаа дагаад амьдрахаар бүтээгдсэн гэх мэтийн харийн явуулга ч юм шиг, дотоодын хатгалга ч юм шиг хачин жигтэй зүйлс сонсогдох юм. Зүй нь малчидын бүгдийг нь оффист суулгаад, сарын цалинг нь 5 мянган доллар болгоод, дэлхийтэй хөл нийлүүлж алхах санал тавибал малчин алийг нь сонгох бол? Гэтэл өөрсдөө оффист компьютерийн ард суучихаад, яриад байгаа огт ойлгодоггүй соёлоороо тархи угаах гэж оролдох нь өрөвдөлтэй.
Үнэндээ бүх л хөгжлийн урсгалыг сөрөх гэсэн иймэрхүү хуучинсаг зүйлс байж л байдаг. Хэзээ ч амжилт олдоггүй нь харин инээдтэй. Тэгэсхийгээд нам дарагддаг. Харин нөгөө нүүдэлчин соёл энэ тэр, Монгол хүн малаа маллаад морио л унаад явж байх ёстой гээд хашгичаад байсан нөхдүүд чинь нэг л өдөр synergy, нийгмийн моралийг хэрхэн сайжруулах вэ гэчихсээн телевизээр яриад сууж байвал битгий гайхаарай. Ийм бэртэгчин этгээдүүд бүх нийгэмд байж, ардчилсан нийгмийн сул талыг ашиглан мөнгө хийдэг юм.
За тэр ч яахав дүүдээ өгөх миний тайлбар.
Яаж тэгээд энэ улсыг чинь хөгжүүлэх юм бэ гэсэн асуулт нээлттэй л байна.
Хэд хэдэн асуудал байна.
1. Сонгогч боловсрол муутай тул сонгогдогчид шахалт тавьж чаддаггүй.
2. Сонгогч ядуу тул алсыг харсан сонголт хийж чаддаггүй.
3. Сонгогдож байгаа хүн сонгогчид ая тал засахын тулд богино хугацаат шийдвэр гаргахаас "өөр аргагүй" болдог.
4. Нийгмийн элит хэсэг үгүй болсон тул түүний орон зайг бэртэгчингүүд эзлэх маягтай болсон. Сүүлдээ бүүр элит хүн гэж мөнгөтэй хүн юм гэсэн маягтайгаар нийгмийн тархи эргэж эхэлж байгаа.
5. Нийгмийн элит байж болох хэсэг нь бүх зүйл болохгүй байгаад шоконд орж, хэт цөөнх болсон, дээрээс нь мөнгөгүй тул өөртөө итгэх итгэлгүй болж зүгээр л гэртээ телевизортой хэрэлдээд сууж байдаг болсон.
Харин идвэхгүй болсон элит, боловсролгүй хийгээд ядуу ард хоёрын дунд бэртэгчингүүд өөр хоорондоо тэмцэлдэж байгаа дүр зургыг бид харж байх шив дээ. Зарим нь төр барьж, зарим нь өлсгөлөн зарлаж сүрдүүлэх замаар бялууг хуваах байдалтай.
Монгол улсын эдийн засгийг удирдана гэвэл саяны миний хэлсэн асуудлыг яаж шийдэх арга замыг тодорхой болгосон байх ёстой.
Хамгийн сонирхолтой нь, эдийн засгийн арга замаар саяны асуудлуудыг шийдэж бас нийгмийн өөрчлөлт хийж болж байна.
Гинжин урвалыг эхлүүлэх хүмүүс нь намууд доторх 45-орчмоос дээш насныхнаас бүрдсэн фракцууд. Энэ үеийнхэнд ядаж моралийн хэлтэрхий байна. Хэдийгээр synergy-г ойлгодоггүй ч гэсэн.
Ард түмэн эхлэхгүй ээ. Чадах ч үгүй. Тэдэнд мөнгө алга.
Гэхдээ төрийг барьж байгаа дээр дурьдсан фракцад нийгмийн элит бүлгийн дэмжлэг хэрэгтэй. Огт ийм дэмжлэг байхгүй нөхцөлд эд аливаа хөдөлгөөн хийхээс айж, төөрөлдөж байна.
Элит байж болох үе нь насаараа хүртэл ялгарсан (энэ тал дээр би сайн мэдэж чадахгүй байна) байх шиг. 30 эргэм насны гадаад дотоодод боловсрол эзэмшсэн өөрсдийгөө нийгмийн "элит" гэдгээ мэддэггүй залуучууд сэрэх хэрэгтэй. Телевизээр амны зоргоор бурдаг бэртэгчингүүд хийгээд солиотой, мэдрэл муутай хүмүүсийн орон зайг эзлэх зориг дутдаг тэр хүмүүсийг би хэлж байна.
Элитүүд өөрсдийн үүрэг хариуцлагыг ухамсарлах хэрэгтэй. Тэд сэрвэл төрд байгаа арай зөв фракцад нь дэмжлэг болж эерэг гинжин урвал эхлэх болно. Тухайн үед нь эдийн засгийн зохих хөшүүргүүдийг зөв газарт нь хийж өгсөнөөр бүх асуудал шийдэгдэх боломжтой байна.
Яагаад телевизээр тас хар царайтай, улаан хацартай, илүүдэл жинтэй, зангиагаа ч зөв зангидаж чаддаггүй этгээд "Хэрхэн бусдад таалагдах вэ" номноос цээжилсэн юмаа бурж байхад элитүүд зүгээр гэртээ хараад телевизортойгоо хэрэлдээд суугаад байна вэ?
Бурангуй удирдагч нараас боллоо гэж ЛҮҮЗЕРҮҮД шүүмжилдэг. Бүүр өлсгөлөн зарлаж байгаад "бүгдийг" нь авч хаях гэж хэсэг үзсэн дээ. Буруу бишээ. Зарим нь тиймэрхүү байдлаар дарамт үүсгэж, хүмүүсийг хамаагүй луйвар хийхээс сэрэмжилдэг тогтолтой. Гэхдээ аваад хаячихсан хойно хэн төр барих вэ? Ард түмний сонголтоор гарч ирээгүй өлсгөлөн зарлагчид уу?
Гэхдээ энэ нь арга зам биш юм. Бид нэгэнт ардчилсан дэглэмтэй орон тул - хувьсгал хийнэ гэсэн ойлголт байхгүй. Хувьсгалыг зөвхөн дэглэм өөрчлөхийн тулд хийдэг. Яг үнэндээ бол өөрсдөө сонгож гаргасан хүмүүсрүүгээ чулуу шиднэ гэдэг нь болчимгүй зүйл.
Сонголт хийж байгаа "малуудаас" боллоо гэж арай боловсролтой хэсэг нь халаглах нь бий.
Нүүдэлчид болох гээд байгаа юм уу эсвэл иргэнших гээд байгаа юм уу гэдэг дээр асуудалын зангилаа оршиж байх шиг. Зарим хүмүүсийн шүүмжилж байгаагаар нийт хүн амын 50 орчим хувь нь иргэнших маягтай амьдарч байтал үлдэх нүүдэлчидийн сонгосон гишүүд их хурлын дийлэнх сандалыг эзэлж байдаг.
Иргэншил буюу citizenship гээч агуу зүйл одоогоос 8 орчим мянган жилийн өмнө үүсч хүн төрлөхтөн бага багаар нүүдэллэж амьдрахаа больж нийгмийг бий болгосноос хойш бид иргэншилийн олон хувилбарыг бага багаар туршиж үзсээр явна. Нүүдэлчинд иргэншил гэж байдаггүй. Нүүдэлчин соёл гэж байж магадгүй юм. Харин нүүдэлчин иргэн гэж байдаггүй.
Харахад хоорондоо хичнээн дайсагнан мэт байвч хотод нь үер болоход хотын бүх иргэд нэгэн зэрэг хотоо аюулаас аврахаар ухас хийдэг. Ингэснээр зөвхөн нийгмийн нарийн төвөгтэй харилцааны үед л үүсдэг synergy бий болмой. Харин урд ууланд түймэр гарахад нүүдэлчид ердөө нүүгээд л явчихдаг. Synergy ба морал гэдэг үгс нүүдэлчидийн үгсийн санд байдаггүйд гайхах зүйл үгүй. Яагаад гэвэл энэ нь зөвхөн иргэншсэн нийгэмд бий болдог ойлголтууд.
Чингис хаан гайхамшигийг хийсэн. Нүүдэлчидийг нэгтгэж суурин соёл иргэншлийг цэргийн хүчээр эзлэн авав. Гэвч өөрөө "морин дээрээс дэлхийг эзлэх амархан, харин мориноос буугаад дэлхийг захирах хэцүү юм байна" гэж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Яг л ийнхүү хэлж байсных нь дагуу болж Монголын их эзэнт гүрэн ердөө 200 жил (Ром хэдэн жил дэлхийг захирсаныг саная) болсоны дараа задран унасан юм. Энэ бол түүх.
Аристократ хэлбэрээр эзэнт гүрнээ үргэлжлүүлэн удирдахаар оролдсон боловч бусад ихэнх аристократ нийгмийн адил задран унасан. Хэрэв демокрасиг эсвэл меритокрасиг (өөрөө үүнийг зарим байдлаар хийх гэж оролдсон боловч хойч үе нь үл ойшоож таягдан хаясан) бүрэн утгаар нь хэрэгжүүлж амжаад нас нөгчсөн бол хэн мэдлээ, Монгол одоо байгаагаас олон арав дахин хүчтэй улс байж мэдэх л юм.
Нүүдэлчин байдлаар зохион байгуулагдах нь эдийн засгийн хувьд сул талыг үүсгэж Хятад мэтийн иргэншсэн гүрний өмнө хүчин мөхөсдөхөд хүргэж байгааг ойлгож түүнийг өөрчлөхийг оролдож байсныг Мандухай сэцэн хатны түүхээс тодорхой уншиж мэдэж болно.
Социализм байгуулагдсанаас хойш нүүдэлчин аргыг өөрчилж нийгмийн нарийн төвөгтэй байгуулалтад шилжихээр шат дарааллан олон арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн. Нэгдэл, хамтрал байгуулахаас эхлээд малчидын хүүхдийг хүчээр сургуульд сургах хүртэл бүгдийг нь туршиж үзэв. Бүтэлгүйтэх ямар шалтгаанууд байсан талаар хожим тайлбарлахыг хичээх болно.
Хамгийн анхны гүрэн нүүдэллэх амьдралаас татгалзаж иргэншсэн нийгмийг байгуулж эхэлсэнээс хойш даруй 8000 гаруй жил өнгөрчээ. Харин Монгол сүүлийг нь мушгих маягтай явж байтал гэнэтхэн Нүүдэлчин соёлоо (тэр нь хаана байгаа хийгээд юу болохыг өөрсдөө сайн ойлгохгүй байгаа) хамгаалъя, Монгол хүн бол ердөө малаа дагаад амьдрахаар бүтээгдсэн гэх мэтийн харийн явуулга ч юм шиг, дотоодын хатгалга ч юм шиг хачин жигтэй зүйлс сонсогдох юм. Зүй нь малчидын бүгдийг нь оффист суулгаад, сарын цалинг нь 5 мянган доллар болгоод, дэлхийтэй хөл нийлүүлж алхах санал тавибал малчин алийг нь сонгох бол? Гэтэл өөрсдөө оффист компьютерийн ард суучихаад, яриад байгаа огт ойлгодоггүй соёлоороо тархи угаах гэж оролдох нь өрөвдөлтэй.
Үнэндээ бүх л хөгжлийн урсгалыг сөрөх гэсэн иймэрхүү хуучинсаг зүйлс байж л байдаг. Хэзээ ч амжилт олдоггүй нь харин инээдтэй. Тэгэсхийгээд нам дарагддаг. Харин нөгөө нүүдэлчин соёл энэ тэр, Монгол хүн малаа маллаад морио л унаад явж байх ёстой гээд хашгичаад байсан нөхдүүд чинь нэг л өдөр synergy, нийгмийн моралийг хэрхэн сайжруулах вэ гэчихсээн телевизээр яриад сууж байвал битгий гайхаарай. Ийм бэртэгчин этгээдүүд бүх нийгэмд байж, ардчилсан нийгмийн сул талыг ашиглан мөнгө хийдэг юм.
За тэр ч яахав дүүдээ өгөх миний тайлбар.
Яаж тэгээд энэ улсыг чинь хөгжүүлэх юм бэ гэсэн асуулт нээлттэй л байна.
Хэд хэдэн асуудал байна.
1. Сонгогч боловсрол муутай тул сонгогдогчид шахалт тавьж чаддаггүй.
2. Сонгогч ядуу тул алсыг харсан сонголт хийж чаддаггүй.
3. Сонгогдож байгаа хүн сонгогчид ая тал засахын тулд богино хугацаат шийдвэр гаргахаас "өөр аргагүй" болдог.
4. Нийгмийн элит хэсэг үгүй болсон тул түүний орон зайг бэртэгчингүүд эзлэх маягтай болсон. Сүүлдээ бүүр элит хүн гэж мөнгөтэй хүн юм гэсэн маягтайгаар нийгмийн тархи эргэж эхэлж байгаа.
5. Нийгмийн элит байж болох хэсэг нь бүх зүйл болохгүй байгаад шоконд орж, хэт цөөнх болсон, дээрээс нь мөнгөгүй тул өөртөө итгэх итгэлгүй болж зүгээр л гэртээ телевизортой хэрэлдээд сууж байдаг болсон.
Харин идвэхгүй болсон элит, боловсролгүй хийгээд ядуу ард хоёрын дунд бэртэгчингүүд өөр хоорондоо тэмцэлдэж байгаа дүр зургыг бид харж байх шив дээ. Зарим нь төр барьж, зарим нь өлсгөлөн зарлаж сүрдүүлэх замаар бялууг хуваах байдалтай.
Монгол улсын эдийн засгийг удирдана гэвэл саяны миний хэлсэн асуудлыг яаж шийдэх арга замыг тодорхой болгосон байх ёстой.
Хамгийн сонирхолтой нь, эдийн засгийн арга замаар саяны асуудлуудыг шийдэж бас нийгмийн өөрчлөлт хийж болж байна.
Гинжин урвалыг эхлүүлэх хүмүүс нь намууд доторх 45-орчмоос дээш насныхнаас бүрдсэн фракцууд. Энэ үеийнхэнд ядаж моралийн хэлтэрхий байна. Хэдийгээр synergy-г ойлгодоггүй ч гэсэн.
Ард түмэн эхлэхгүй ээ. Чадах ч үгүй. Тэдэнд мөнгө алга.
Гэхдээ төрийг барьж байгаа дээр дурьдсан фракцад нийгмийн элит бүлгийн дэмжлэг хэрэгтэй. Огт ийм дэмжлэг байхгүй нөхцөлд эд аливаа хөдөлгөөн хийхээс айж, төөрөлдөж байна.
Элит байж болох үе нь насаараа хүртэл ялгарсан (энэ тал дээр би сайн мэдэж чадахгүй байна) байх шиг. 30 эргэм насны гадаад дотоодод боловсрол эзэмшсэн өөрсдийгөө нийгмийн "элит" гэдгээ мэддэггүй залуучууд сэрэх хэрэгтэй. Телевизээр амны зоргоор бурдаг бэртэгчингүүд хийгээд солиотой, мэдрэл муутай хүмүүсийн орон зайг эзлэх зориг дутдаг тэр хүмүүсийг би хэлж байна.
Элитүүд өөрсдийн үүрэг хариуцлагыг ухамсарлах хэрэгтэй. Тэд сэрвэл төрд байгаа арай зөв фракцад нь дэмжлэг болж эерэг гинжин урвал эхлэх болно. Тухайн үед нь эдийн засгийн зохих хөшүүргүүдийг зөв газарт нь хийж өгсөнөөр бүх асуудал шийдэгдэх боломжтой байна.
Яагаад телевизээр тас хар царайтай, улаан хацартай, илүүдэл жинтэй, зангиагаа ч зөв зангидаж чаддаггүй этгээд "Хэрхэн бусдад таалагдах вэ" номноос цээжилсэн юмаа бурж байхад элитүүд зүгээр гэртээ хараад телевизортойгоо хэрэлдээд суугаад байна вэ?
Friday, August 27, 2010
Төгрөгийн дайн
Монголбанк 3 өдрийн өмнө 40 сая, нэг өмнө 26 сая доллар зах зээл дээрээс худалдан авч долларыг хамгаалах гэж оролдож байна.
Тэр хэмжээгээр төгрөг хэвлэгдэн зах зээлд нийлүүлэгдэж буй нь инфляцийн үүднээс авч үзвэл сонирхолтой л асуудал байх юм.
Гэтэл зарим нэг хүн долларын ханш сулрах нь Монголбанкны долларын нөөцийн төгрөгөөр илэрхийлсэн үнийн дүнг сулруулж, Монголбанк ханшийн тэгшитгэлийн их хэмжээний алдагдал хүлээж байна гэсэн маягтай юм сүүлийн хэдэн жил яриад байх юм.
Монголбанк бол ашгийн төлөө байгууллага биш бөгөөд тэнд Орлого үр дүнгийн тайлан гэж юм байх ёсгүй!!! Гадаад валютын нөөцийг үндэсний валютын эсрэг ханшийн тэгшитгэл хийх логик учир зүй байхгүй.
Тэр хэмжээгээр төгрөг хэвлэгдэн зах зээлд нийлүүлэгдэж буй нь инфляцийн үүднээс авч үзвэл сонирхолтой л асуудал байх юм.
Гэтэл зарим нэг хүн долларын ханш сулрах нь Монголбанкны долларын нөөцийн төгрөгөөр илэрхийлсэн үнийн дүнг сулруулж, Монголбанк ханшийн тэгшитгэлийн их хэмжээний алдагдал хүлээж байна гэсэн маягтай юм сүүлийн хэдэн жил яриад байх юм.
Монголбанк бол ашгийн төлөө байгууллага биш бөгөөд тэнд Орлого үр дүнгийн тайлан гэж юм байх ёсгүй!!! Гадаад валютын нөөцийг үндэсний валютын эсрэг ханшийн тэгшитгэл хийх логик учир зүй байхгүй.
Subscribe to:
Posts (Atom)