Why soccer is more popular than basketball?
The reason could be that they evolved in different parts of the world. Or soccer was the first sport to gain attention, even soccer promoters had more marketing power initially. But then again, why soccer is still gaining more favor in developing countries, where both soccer and basketball had no presence and yet they now how equal marketing prowess?
Similarly to China, Mongolia was no soccer field. It was a basketball country until recently. People played basketball for the past half century but rarely a soccer. The suddenly soccer started to gain attention just at the turn of the millennium and now I bet soccer is more famous.
When we closely look at the two games, we don't see any difference. They both use a ball to make it to the net. Team sports, both, they have forwards, point guards and captain. One uses a hand and the other uses a leg to make the ball to the net in team effort. I don't think it is necessary we prefer our one organ over another. Which is more artistic or more pleasure to see? A 720'er spin dunk, cross over and spin; or a super kick? I bet soccer is as artistic as basketball and vice versa.
A main difference though is the times they kick in ball to the net in a single play, or number of goals. An NBA averages 30 - 40 times a ball/net, whereas soccer averages only 1-2.
Why people want to see an hour struggle and only one goal? Why do they prefer such a rare event over a constant successful goals?
A striking conclusion is that people are more prone to chances of goals than the sports-art delivering that goal. That means if chances are low, then it is more interesting. Devastatingly we can conclude delivering roughly the same artistic pleasure, soccer overwhelms basketball because its goals have more lucky features in it compared to basketball. To be general soccer is a lucky sport and that's one of the main reasons why people are attracted into it.
A man is such a weak animal that it so often believes in luck and relies on luck. Man prefers luck over efforts that increases the probabilities. You can hear them say "wow that guy is a lucky guy", if a guy has got some wealth, or achieved a career without paying an effort, then people tend to praise and amaze each other. If a person achieved a wealth and career by his hardwork and efforts, people tend to ignore and refuse to even talk. People are afraid of hardworker and prefers a lucky person besides them.
Sunday, March 29, 2009
Saturday, March 7, 2009
Management is ART!
1. What is an art?
A musician once said "Many musicians play music for a wrong purpose. Though I can afford many things thanks to playing music for people, it never has been my purpose of playing a music".
The mainstream definitions are:
Art is defined in many ways, regretfully mainly in its traditional sense that is visual
Art is a creation of a man.
An artist gets satisfaction out of his art.
Art delivers a message through an artistic expression.
Among many things made by human, things that can be classified as art could be the only ones that
2. Satisfaction, the meaning of the life
Constantly having a satisfaction from everyday life can make human’s life meaningful.
A satisfaction may come in 2 different forms: Real value and Philosophical value. Real value can be measured by monetary terms, whereas Philosophical value can’t be measured in monetary terms as it is hard to measure. Philosophical value prevails Real value as it is longer term and it often better defines the meaning of the personal life. By the time of the death human can’t bring his accumulated real values with him as these become obsolete on the last spot, but human life is instantly judged by his accumulated Philosophical values by himself at least. Moral philosopher Adam Smith asserted “How selfish soever man may be supposed, there are evidently some principles in his nature, which interest him in the fortunes of others, and render their happiness necessary to him, though he derives nothing from it, except the pleasure of seeing it.” This nature of human can be unique only in human and plays a role to determine his meaning of life. Thereby, it could be referred as that Philosophical value is more important over Real value.
In Business real value is expressed in P&L accounts, ROE and other profitability ratios and EPS.
Real value is destroyed as time goes by as in the case of house, cars or other things. It loses its importance in the minds of its owners as time passes by.
It is in the minds of the customers, as any institution were supposed to create a product, that determine the extent of the organization and the sense of achievement. No monetary value can determine the organization to be the best.
3. Institution - people - product
An institution is a team of 2 or more people with similar goal to deliver certain products to consumers as it is described in management textbooks.
People - Product - People is the simplest yet the most comprehensive description of an institution. Where a lifespan of a single person is limited, the lifespan of an institution is conventionally deemed to be unlimited.
Though not confirmed by empiric study, it is clear that majority of institutions started to having longer term visions and better social responsibility. The institution strives to create a value for 3 types of people: Shareholder, Staff and Customer. The point of mutual satisfaction of all these 3 is to create more philosophical value than the real value. /I am thinking marketing is just a play in balance, if this is true there will be an revolution/ So can we speculate "a product which could be considered or classified as an art could bring the institution to such a mutual satisfaction point???"
4. Management is what managers do!
The mission for the contemporary management is defined as “The management is to make 3 types of people satisfied”. This result oriented definition makes it easier to define the management itself. The 3 types of people are: 1. Shareholder, 2. Stakeholder or staff and 3. Customers; and order doesn’t imply importance.
Why make shareholders satisfied?
Basically, shareholders are the owners of the business. Owners generally have long term motivation to get involved in a business. Long term motivation is based on long term value generation. Long term value consists of long term real value and long term philosophical value.
Why make staff satisfied?
It is the staff, who is satisfied with his job, creates the most and turns his job place an innovative place. Also it is the manager’s pleasure to see his staff satisfied with the task. If life is all about constant satisfaction and positive feelings why staff should not be satisfied with his job, where 1/5 of his lifetime is devoted???
Why make customers satisfied?
As exactly as Adam Smith drew 200 years earlier, it must be great pleasure to see customers satisfied for owners, managers and staff alike, thus more philosophical value. More philosophically satisfied customers are more prone to products and services produced, thus increased profit and long term relations.
5. Why the best management can't be a technology?
Best management principles /cited from my management lecture first in 2004/
Although it can’t be defined precisely, success is the measure of business, henceforth management performance.
If management was to be regarded as a science, then the best technology should be sought. It is thereby supposed that a manager who obsessed the best technology outperforms the most. It is natural to seek the best management.
Principle 1: It is impossible to define the best technology, which can lead to the best management. The purpose of the management is to create value for stakeholders of the institute. The term value is vague that the definition changes as society changes. The reason for changing society is because of its individual member, a human. Human actions and reactions are controlled by his brain and it is impossible to model brain chemistry. If a human succeed to model his own brain actions and reactions, everything will be obsolete and it is impossible. Life will become meaningless. The motif is hope and unknown future.
Principle 2: The best technology and best management can only be seen afterwards. This is called result based definition. Which means that one can judge and select the best from past management practices by comparing different technologies. And this technology is already a history and does not mean it can prevail in the future. This is according to Principle 1.
Principle 3: Best management can be defined in a relative sense. A management that is maximizing its chances to get successful is the best management. The manager therefore be able to minimize bad odds and maximize her chances to be successful.
6. So...
There is no management theory could exist. Because management is the process of Human - Product - Human. Twice involvement of human in this process explains why management cant be based on a theory.
So, there could exist only outdated management technology.
A management art is seen during a process of creation of a new management technology.
The best management model could be:
Artist - Artwork - Art consumer.
A manager is the chief artist. Just like orchestra...
A musician once said "Many musicians play music for a wrong purpose. Though I can afford many things thanks to playing music for people, it never has been my purpose of playing a music".
The mainstream definitions are:
Art is defined in many ways, regretfully mainly in its traditional sense that is visual
Art is a creation of a man.
An artist gets satisfaction out of his art.
Art delivers a message through an artistic expression.
Among many things made by human, things that can be classified as art could be the only ones that
2. Satisfaction, the meaning of the life
Constantly having a satisfaction from everyday life can make human’s life meaningful.
A satisfaction may come in 2 different forms: Real value and Philosophical value. Real value can be measured by monetary terms, whereas Philosophical value can’t be measured in monetary terms as it is hard to measure. Philosophical value prevails Real value as it is longer term and it often better defines the meaning of the personal life. By the time of the death human can’t bring his accumulated real values with him as these become obsolete on the last spot, but human life is instantly judged by his accumulated Philosophical values by himself at least. Moral philosopher Adam Smith asserted “How selfish soever man may be supposed, there are evidently some principles in his nature, which interest him in the fortunes of others, and render their happiness necessary to him, though he derives nothing from it, except the pleasure of seeing it.” This nature of human can be unique only in human and plays a role to determine his meaning of life. Thereby, it could be referred as that Philosophical value is more important over Real value.
In Business real value is expressed in P&L accounts, ROE and other profitability ratios and EPS.
Real value is destroyed as time goes by as in the case of house, cars or other things. It loses its importance in the minds of its owners as time passes by.
It is in the minds of the customers, as any institution were supposed to create a product, that determine the extent of the organization and the sense of achievement. No monetary value can determine the organization to be the best.
3. Institution - people - product
An institution is a team of 2 or more people with similar goal to deliver certain products to consumers as it is described in management textbooks.
People - Product - People is the simplest yet the most comprehensive description of an institution. Where a lifespan of a single person is limited, the lifespan of an institution is conventionally deemed to be unlimited.
Though not confirmed by empiric study, it is clear that majority of institutions started to having longer term visions and better social responsibility. The institution strives to create a value for 3 types of people: Shareholder, Staff and Customer. The point of mutual satisfaction of all these 3 is to create more philosophical value than the real value. /I am thinking marketing is just a play in balance, if this is true there will be an revolution/ So can we speculate "a product which could be considered or classified as an art could bring the institution to such a mutual satisfaction point???"
4. Management is what managers do!
The mission for the contemporary management is defined as “The management is to make 3 types of people satisfied”. This result oriented definition makes it easier to define the management itself. The 3 types of people are: 1. Shareholder, 2. Stakeholder or staff and 3. Customers; and order doesn’t imply importance.
Why make shareholders satisfied?
Basically, shareholders are the owners of the business. Owners generally have long term motivation to get involved in a business. Long term motivation is based on long term value generation. Long term value consists of long term real value and long term philosophical value.
Why make staff satisfied?
It is the staff, who is satisfied with his job, creates the most and turns his job place an innovative place. Also it is the manager’s pleasure to see his staff satisfied with the task. If life is all about constant satisfaction and positive feelings why staff should not be satisfied with his job, where 1/5 of his lifetime is devoted???
Why make customers satisfied?
As exactly as Adam Smith drew 200 years earlier, it must be great pleasure to see customers satisfied for owners, managers and staff alike, thus more philosophical value. More philosophically satisfied customers are more prone to products and services produced, thus increased profit and long term relations.
5. Why the best management can't be a technology?
Best management principles /cited from my management lecture first in 2004/
Although it can’t be defined precisely, success is the measure of business, henceforth management performance.
If management was to be regarded as a science, then the best technology should be sought. It is thereby supposed that a manager who obsessed the best technology outperforms the most. It is natural to seek the best management.
Principle 1: It is impossible to define the best technology, which can lead to the best management. The purpose of the management is to create value for stakeholders of the institute. The term value is vague that the definition changes as society changes. The reason for changing society is because of its individual member, a human. Human actions and reactions are controlled by his brain and it is impossible to model brain chemistry. If a human succeed to model his own brain actions and reactions, everything will be obsolete and it is impossible. Life will become meaningless. The motif is hope and unknown future.
Principle 2: The best technology and best management can only be seen afterwards. This is called result based definition. Which means that one can judge and select the best from past management practices by comparing different technologies. And this technology is already a history and does not mean it can prevail in the future. This is according to Principle 1.
Principle 3: Best management can be defined in a relative sense. A management that is maximizing its chances to get successful is the best management. The manager therefore be able to minimize bad odds and maximize her chances to be successful.
6. So...
There is no management theory could exist. Because management is the process of Human - Product - Human. Twice involvement of human in this process explains why management cant be based on a theory.
So, there could exist only outdated management technology.
A management art is seen during a process of creation of a new management technology.
The best management model could be:
Artist - Artwork - Art consumer.
A manager is the chief artist. Just like orchestra...
Life is a feeling
Life is about getting a feeling. Everyday we get different feelings. We strive to get a positive feeling every time.
We pay more for V8 engine car just for a better feeling, we also pay extra for wooden interior trim to get a better feeling, whereas these options doesn't make any difference for car to perform its duties, to move.
We get the feeling from many things, every step we make, every move we make, we generate a feeling. If we get more negative feelings than positive ones, life gets difficult and we become stressed, even can go into depression. People gets angrier and harsh.
An option to overcome negative feelings is to practice meditation. While meditating people can forget bad things or bad experiences, or they can see them from different angle so those negative feelings bother them not anymore.
Though a meditation can be beneficial for a single person, I criticize meditation on one aspect. Practicing a meditation is actually non socially responsible act. A man is a social animal and the community is the biggest place we get and spread the feelings. A meditation could have been beneficial for a man if he was not a pack hunter and living in a cave alone. The time everyone practices meditation so deeply will again be a cave time.
The biggest problem with man is she is designed to develop in pack. She always fights with the sources of the negative feelings in the community, environment and interactions. It is not about fighting the negative feelings themselves, but it is about to fight with the sources of the negative feelings and creates the factors for positive feelings. Who needed a car? Why we debate for democracy? Why a man should be socially responsible?
There are different types of positive and negative feelings. They can usually be classified by the time it remains in the memory or a "stick factor" for a man. Materially evolved feelings usually stay short term, whereas emotionally evolved feelings can stay very long term. Emotional feeling is very difficult to describe because these feelings are usually generated from social interactions of a man. Lets say the man has done a charity and he made lots of kids happy. Or a man has hurt someone physically or emotionally. Compared to driving a sports car, or even a good sex these non material feelings are very deep and long.
Again I am getting into a point that man gets the best positive feeling by doing good deeds towards others in his community, even though these good deeds does not benefit him materially.
The principal design for a man is he is destined to have a principal to bear a social responsibility, in which he will be fighting with negative feelings and
create positive feelings himself.
In that regard, this explains very easily why we are here at this point and where we are headed. It is just about a balance between long and short feelings or whether today's community is more inclined to prefer material feelings because of a wrong conventional wisdom or we are going into a right direction.
We might be committing a great mistake by destroying the environment for the sake of materially positive feelings like cars, expensive living style and war. But if we can argue that the fundamental motives behind all these developments are based on our central design and to generate more positive feelings, why should it be wrong?
Seems like this is very good paradox...
We pay more for V8 engine car just for a better feeling, we also pay extra for wooden interior trim to get a better feeling, whereas these options doesn't make any difference for car to perform its duties, to move.
We get the feeling from many things, every step we make, every move we make, we generate a feeling. If we get more negative feelings than positive ones, life gets difficult and we become stressed, even can go into depression. People gets angrier and harsh.
An option to overcome negative feelings is to practice meditation. While meditating people can forget bad things or bad experiences, or they can see them from different angle so those negative feelings bother them not anymore.
Though a meditation can be beneficial for a single person, I criticize meditation on one aspect. Practicing a meditation is actually non socially responsible act. A man is a social animal and the community is the biggest place we get and spread the feelings. A meditation could have been beneficial for a man if he was not a pack hunter and living in a cave alone. The time everyone practices meditation so deeply will again be a cave time.
The biggest problem with man is she is designed to develop in pack. She always fights with the sources of the negative feelings in the community, environment and interactions. It is not about fighting the negative feelings themselves, but it is about to fight with the sources of the negative feelings and creates the factors for positive feelings. Who needed a car? Why we debate for democracy? Why a man should be socially responsible?
There are different types of positive and negative feelings. They can usually be classified by the time it remains in the memory or a "stick factor" for a man. Materially evolved feelings usually stay short term, whereas emotionally evolved feelings can stay very long term. Emotional feeling is very difficult to describe because these feelings are usually generated from social interactions of a man. Lets say the man has done a charity and he made lots of kids happy. Or a man has hurt someone physically or emotionally. Compared to driving a sports car, or even a good sex these non material feelings are very deep and long.
Again I am getting into a point that man gets the best positive feeling by doing good deeds towards others in his community, even though these good deeds does not benefit him materially.
The principal design for a man is he is destined to have a principal to bear a social responsibility, in which he will be fighting with negative feelings and
create positive feelings himself.
In that regard, this explains very easily why we are here at this point and where we are headed. It is just about a balance between long and short feelings or whether today's community is more inclined to prefer material feelings because of a wrong conventional wisdom or we are going into a right direction.
We might be committing a great mistake by destroying the environment for the sake of materially positive feelings like cars, expensive living style and war. But if we can argue that the fundamental motives behind all these developments are based on our central design and to generate more positive feelings, why should it be wrong?
Seems like this is very good paradox...
Saturday, January 17, 2009
Амьдрал бол мэдрэмж
Амьдрал бол мэдрэмж юм. Бид мэдрэмж авахын тулд амьдарч байна. Мэдээж сайн сайхан мэдрэмж шүү дээ.
Бид илүү мэдрэмж авахын тулд V8 мотортой машиныг илүү үнэ төлж худалдан авахад бэлэн, бид илүү мэдрэмж авахын тулд мебель салонтой машинд илүү үнэ төлдөг, хэдийгээр энэ нь машин гэдэг хэрэгсэл үүргээ гүйцэтгэхэд нь огтхон ч нөлөө үзүүлэхгүй байхад шүү дээ.
Бид бас илүү мэдрэмж авахын тулд хөдөлмөрлөж болно. Мэдрэмжийг ер нь маш олон зүйлсээс авдаг. Алхам тутамд мэдрэмж авдаг. Хэрэв эдгээр мэдрэмжүүдийн сөрөг тал нь давамгайлаад эхэлбэл амьдрал барайгаар хэрэгтэй хэрэггүй асуултууд, уур уцаараар дүүрдэг. Бясалгал хийж сөрөг мэдрэмжүүдийг эерэг болгож хувиргаж байгаа үйлдэл нь үнэн хэрэгтээ хүн ёсоо алдаж байгаа хэрэг мөн. Тийм ч учраас Энэтхэг Хятад хоёр одоо ийм газар тэнгэр шиг ялгаатай байдаг биз. Яагаад орчинд нь сөрөг мэдрэмж өгөх зүйлс дүүрэн байхад түүнээс өөрийгөө оюуны хүчээр таслан огоорох ёстой гэж? Агуйд магадгүй энэ нь зүйтэй байж болох ч нийгэмшсэн амьдралд энэ нь байж боломгүй зүйл юм. Хүн гээч амьтан нийгмийн амьтан бөгөөд ардчилсан философитой юм бол нийгэмд буй сөрөг зүйлсийг таслан зогсоох нь түүний ардчилсан зарчим нь билээ.
Хэрэв хүн бүр бясалгалын хүчээр орчноосоо тасарч орчиндоо байгаа түмэн зүйлийн сөрөг мэдрэмжийг хүлээн авахаас татгалзсан цагт бүх хүмүүс эргээд агуйдаа очих болно. Харин эсрэгээр хүний хөгжлийн нууц нь түүний сөрөг зүйлсийг дарангуйлж эерэг мэдрэмжийг бий болгох орчныг бүрдүүлэхээр тэмцдэгт байгаа юм. Сонирхолтой нь ингэхдээ дан ганц өөрийн мэдрэмжийн төлөө биш мөн бусад хүмүүст сайн сайхан мэдрэмж төрүүлэхээр зүйлийг хийхээр шамддаг билээ.
Ийнхүү бусад хүмүүст сайн сайхан мэдрэмжийг төрүүлэх үйл хэргийг хийгээд олж авсан мэдрэмж нь хүн гээч амьтаны хувьд туйлын үнэн мэдрэмж юм. Энэ нь мөнгөөр олж авдаг хоосон чанартай мэдрэмжээс илүү удаан хугацаанд оршиж хүнд өөртөө итгэх туйлын хүчийг өгмой.
Бидний амьдралд буй түмэн сөрөг мэдрэмжтэй бид гагцхүү тэднийг багасгаж, эерэг мэдрэмж төрүүлэх зүйлсийг бүтээх замаар тэмцэж чадах бөгөөд энэ нь туйлын зарчим байна.
Бид илүү мэдрэмж авахын тулд V8 мотортой машиныг илүү үнэ төлж худалдан авахад бэлэн, бид илүү мэдрэмж авахын тулд мебель салонтой машинд илүү үнэ төлдөг, хэдийгээр энэ нь машин гэдэг хэрэгсэл үүргээ гүйцэтгэхэд нь огтхон ч нөлөө үзүүлэхгүй байхад шүү дээ.
Бид бас илүү мэдрэмж авахын тулд хөдөлмөрлөж болно. Мэдрэмжийг ер нь маш олон зүйлсээс авдаг. Алхам тутамд мэдрэмж авдаг. Хэрэв эдгээр мэдрэмжүүдийн сөрөг тал нь давамгайлаад эхэлбэл амьдрал барайгаар хэрэгтэй хэрэггүй асуултууд, уур уцаараар дүүрдэг. Бясалгал хийж сөрөг мэдрэмжүүдийг эерэг болгож хувиргаж байгаа үйлдэл нь үнэн хэрэгтээ хүн ёсоо алдаж байгаа хэрэг мөн. Тийм ч учраас Энэтхэг Хятад хоёр одоо ийм газар тэнгэр шиг ялгаатай байдаг биз. Яагаад орчинд нь сөрөг мэдрэмж өгөх зүйлс дүүрэн байхад түүнээс өөрийгөө оюуны хүчээр таслан огоорох ёстой гэж? Агуйд магадгүй энэ нь зүйтэй байж болох ч нийгэмшсэн амьдралд энэ нь байж боломгүй зүйл юм. Хүн гээч амьтан нийгмийн амьтан бөгөөд ардчилсан философитой юм бол нийгэмд буй сөрөг зүйлсийг таслан зогсоох нь түүний ардчилсан зарчим нь билээ.
Хэрэв хүн бүр бясалгалын хүчээр орчноосоо тасарч орчиндоо байгаа түмэн зүйлийн сөрөг мэдрэмжийг хүлээн авахаас татгалзсан цагт бүх хүмүүс эргээд агуйдаа очих болно. Харин эсрэгээр хүний хөгжлийн нууц нь түүний сөрөг зүйлсийг дарангуйлж эерэг мэдрэмжийг бий болгох орчныг бүрдүүлэхээр тэмцдэгт байгаа юм. Сонирхолтой нь ингэхдээ дан ганц өөрийн мэдрэмжийн төлөө биш мөн бусад хүмүүст сайн сайхан мэдрэмж төрүүлэхээр зүйлийг хийхээр шамддаг билээ.
Ийнхүү бусад хүмүүст сайн сайхан мэдрэмжийг төрүүлэх үйл хэргийг хийгээд олж авсан мэдрэмж нь хүн гээч амьтаны хувьд туйлын үнэн мэдрэмж юм. Энэ нь мөнгөөр олж авдаг хоосон чанартай мэдрэмжээс илүү удаан хугацаанд оршиж хүнд өөртөө итгэх туйлын хүчийг өгмой.
Бидний амьдралд буй түмэн сөрөг мэдрэмжтэй бид гагцхүү тэднийг багасгаж, эерэг мэдрэмж төрүүлэх зүйлсийг бүтээх замаар тэмцэж чадах бөгөөд энэ нь туйлын зарчим байна.
Monday, December 29, 2008
Art of the management
Менежментийг эцсийн байдлаар тодорхойлж дууслаа. Одоо нарийвчилан тодорхойлж эхлэнэ.
МЕНЕЖМЕНТИЙН УРЛАГ
Урлаг гэж юу вэ?
Хөгжимчин Clarence "Gatemouth" Brown хэлэхдээ “Маш олон хүмүүс хөгжмийг буруу зорилгоор тоглодог. Хэдийгээр хөгжим тоглосноор би олон зүйлсийг худалдаж авах боломжтой болдог боловч энэ миний хөгжим тоглох зорилго байгаагүй юм. Сайхан хөгжим эгшиглүүлснээр түүнийг сонсохоор ирсэн хүмүүст сайн сайхан зүйлсийг өгч чадах юм байна гэдгээ би ойлгосон.” гэжээ.
Урлаг гэдэг ойлголтыг олон нийт хайхардаггүй бол урлагийнхан гэж өөрсдийгөө нэрлэсэн бүлэг хүмүүс нь ихэвчилэн буруугаар ойлгодог байна. Урлагийн талаарх зарим тодорхойлолтуудыг доор авч үзье.
Stephen Page, artistic director, Bangarra Dance Theatre
-Мөрөөдлийн хүч.
Bronwyn Johnson, director Melbourne Art Fair
- Урлаг бол бидний амьдарч буй цаг үеийн соёлын илэрхийлэл мөн – харин агуу урлаг нь хэд хэдэн соёлыг дамжин мөнхрөх чадвартай байдаг.
Bernard Smith, art historian
- Урлаг нь бүтээгчийн ур чадвараар бүтдэг.
Mirka Mora, painter
- Урлаг бол уран төсөөллийн үр хөврөл бөгөөд түүнд амь өгдөг хүчин зүйл.
Gabrielle Pizzi, gallery director
- Зураг, баримал, фото зураг, симфони хөгжим, бүжиг гэхчилэн аливаа бүтээл нь урлаг бөгөөд уран сэтгэмж, гайхамшигт шийдэл, гоо сайхан, амьд сэтгэмжийг багтааж үзэгчиддээ өөрийгөө илэрхийлэх арга юм.
Carrillo Gantner, president of the Victorian Arts Centre
- Бүтээлч илэрхийллээр дамжуулан илэрхийлэгдсэн амьдралын туршлага.
Ron Robertson-Swann, sculptor
- Урлагийг бүтээх үндсэн шаардлага нь гоо сайхан юм.
Richard Divall, conductor
- Art is the greatest gift of God, one that transcends human suffering and brings joy and enlightenment to both creator and its audience.
Richard Tognetti, artistic director, Australian Chamber Orchestra
- Урлаг бол амьдралын эрч хүч, илэрхийлэл.
Gerard Vaughan, director National Gallery of Victoria
- Урлаг ямар ч хэлбэртэй байж болно – харагдах, сонсогдох, хөдөлгөөнт – надад хамгийн чухал нь урлаг хүний ухаанаар бүтээгдээд намайг урагш нь хөдөлгөх хүчийг шингээсэн гоо зүй, сэтгэл хөдлөлийн нэгдэл юм.
Энэ бүгдээс урлагийн хувьд хэд хэдэн дүгнэлтийг хийж болохоор байна.
- Хүний бүтээл : урлаг нь хүний уран төсөөллийг амилуулсан бүтээл юм.
- Бусдад зориулагддаг : урлаг нь бүтээгчийнхээ санаа бодлыг бусдад дамжуулах зорилгоор бүтээгддэг. Тэгэхээр урлаг өөртөө өгүүлэмжийг агуулж байдаг.
- Сайн сайхан зүйл хүргэх : Урлаг хүмүүст гоо зүй, гоо сайхан, шинэ өнцөг эсвэл шинэ эрч хүч өгдөг. Урлагийн аливаа бүтээл нь түүнийг хүлээн авагчдаа өгүүлэмжээр дамжуулан шинэ, сайн зүйлийг хүргэдэг байх нь.
- Үнэ цэнэтэй : Урлаг нь хэд хэдэн зуун, хэд хэдэн соёлын эринг дамжин оршин тогтнохуйц байх ёстой. Жишээлбэл зураачийн зурсан зураг нь ердөө нэг үзэсгэлэнд оролцоод мартагдаж болно. Эсрэгээр зураачийн зураг хэдэн зууны турш мөнхөрч өөрийн санаагаа нийгмийн соёл өөрчлөгдөхөөс үл хамааран бусдад дэлгэрүүлсээр байж болох юм. Тэгэхээр эндээс хүний бүтээл бүр урлаг биш харин үнэхээр хэдэн зуун дамжин мөнхрөх чадвартай бүтээлийг урлаг гэж ангилдаг гэж хэлж болох юм.
Амьдралын зорилго, үнэ цэнэ
Хүн өдөр тутмын амьдралдаа сэтгэл хангалуун, аз жаргалтай байх нь түүний амьдралын утга учиртай байгааг илтгэж амьдралынхаа зорилгыг биелүүлж байгааг харуулна.
Сэтгэл хангалуун байдлыг хоёр төрлийн үнэ цэнээс авч болно. 1. Материаллаг үнэ цэнэ буюу биет үнэ цэнэ, 2. Оюуны үнэ цэнэ буюу философийн үнэ цэнэ.
Материаллаг үнэ цэнэ нь мөнгөн хэмжүүрээр хэмжигдэх бөгөөд үнэтэй хувцас, үнэтэй машинаас авах таашаал нь материаллаг үнэ цэнийг бий болгоно. Жишээлбэл их мөнгөтэй болсон хүн үнэтэй машин аваад түүнээс авах таашаал нь түүний амьдралыг богино хугацаанд сэтгэл хангалуун болгоно. Гэхдээ аливаа материаллаг зүйл мөнх байдаггүйтэй адилаар материаллаг үнэ цэнэ, материаллаг зүйлсээс авах таашаал нь түр зуурын шинжтэй байдаг учир хүн өөрийн амьдралын туйлын зорилгыг биелүүлж, аз жаргалтай байлгахад материаллаг үнэ цэнэ хангалттай биш юм.
Оюуны үнэ цэнэ нь материаллаг үнэ цэнэтэй харьцуулахад мөнхийн шинжтэй. Хүн насан эцэслэх цаг болоход түүний тэр мөчийг хүртэл хуримтлуулсан материаллаг баялаг нь эцсийн мөчид огт үнэ цэнэгүй болж хувирах ба харин түүний амьдралыг утга учиртай болгох цорын ганц үнэ цэнэ нь оюуны үнэ цэнэ юм. Оюуны философич Адам Смит хэлэхдээ “Хүн хэдий амин хувиа хичээсэн амьтан боловч түүнд өөрт нь шууд материаллаг ач холбогдол үгүй байхад бусдын баяр хөөр, аз жаргалаас таашаал авч, сэтгэл хангалуун байж чаддаг” гэжээ. Эцсийн мөч болоход хүнд өөрт нь сэтгэл хангалуун байх цорын ганц зүйл магадгүй энэ байх. Хүн өөрөө өөрийгөө бусдад сайн сайхан зүйл хийсэн эсэхээрээ дүгнэж үздэг биз. Хүний энэ л бусдад сайн сайхан зүйл хийх гэсэн агуу амбиц нь биднийг 21-р зуунд авчирсан, цаашид ч авч явах болно. Хэрэв бүх хүн материаллаг үнэ цэнээс амьдралын утга учраа олж амьдардаг байсан бол бид агуйдаа, бие биентэйгээ хэмлэлдээд сууж байх байсан. Агуйн анхны их сэтгэгч өөрийн сурч олж авсан боловсролоо бусадтай хуваалцах ямар ашиг сонирхол байваа?
Байгууллага – хүмүүс - бүтээгдэхүүн
Байгууллага нь 2 буюу түүнээс дээш тооны хүмүүс нэгдэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж бусад хүмүүст хүргэх үйл ажиллагаа юм.
Хүмүүс – Бүтээгдэхүүн – Хүмүүс нь байгууллагын хамгийн энгийн боловч хамгийн үнэн загвар.
Орчин үед үнэмлэхүй олонх байгууллагууд урт хугацааны үнэ цэнэ бий болгох зарчим дээр суурилж эхэлсэн. Урт хугацааны үнэ цэнийг бүтээгдэхүүн хэрэглэгч, ажилтан, эзэд гэсэн гурван хүмүүсийн хувьд авч үзэж байгаа.
Ийнхүү урт хугацааны үнэ цэнийг чухалчилж эхэлсэн нь санамсаргүй хэрэг биш юм. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрч, бүтээгдэхүүн хэрэглэгч хүмүүс аль аль нь хувь хүнийхээ хувьд оюуны үнэ цэнийг материаллаг үнэ цэнээс илүүд тавьж үзэх нь ойлгомжтой. Тэгэхээр байгууллагаас гаргаж буй бүтээгдэхүүн нь тодорхой төвшинд урлагийн бүтээлийн төвшинд, урлагийн бүтээл байх тэр төвшинд очих хэрэгтэй болох нь.
Менежмент нь менежерүүдийн хийдэг ажил юм!
Хэдхэн жилийн өмнө менежментийг “хувь нийлүүлэгчдийн ашгийг хамгийн их төвшинд хүргэх” гэж ашигт суурилсан байдлаар эсвэл “хязгаарлагдмал нөөцийг удирдан хязгааргүй үр дүнд хүрэх” гэж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд суурилсан байдлаар маш харьцангуй байдлаар тодорхойлж байлаа.
Харин одоо менежментийн зорилгыг “3 төрлийн хүн, тухайлбал а. Харилцагч, б. Ажилтан, в. Эздийг аз жаргалтай байлгах” гэж тодорхойлж байна.
Яагаад ажилтануудыг аз жаргалтай байлгах ёстой вэ?
Байгууллагын амжилт нь байгууллагын бүх ажилтануудынх байх ёстой. Эсрэг тохиолдолд амжилттай байгууллагыг төсөөлөх нь бараг л боломжгүй зүйл. Ажилтан бүр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд оролцдог.
Хэрэв байгууллагын бүтээгдэхүүн нь урлагийн бүтээл юм бол ажилтан нь тухайн бүтээлийг бий болгож буй урлаачин байх нь.
Ажилтан урлаачин байх маш тодорхой шалтгаан бий. Аль ч байгууллагын ажилтан өөрийн амьдралын ихээхэн цаг хугацааг ажил дээрээ өнгөрүүлэхээс гадна түүний үр бүтээлтэй хугацаа нь ажил дээр нь зарцуулагддаг. Хэрэв хүн өөрийн амьдралыг утга учиртай болгож, амьдралаас оюуны үнэ цэнэ авч аз жаргалтай амьдрах нь зүйтэй бөгөөд ингэх арга нь бусад хүмүүст баяр таашаалыг бэлэглэх явдал юм бол “ажилтаны харилцагчид зориулан бий болгож буй бүтээл нь бусад хүмүүст сэтгэл хангалуун байдал, баяр таашаалыг өгөхүйц байх ёстой”.
Яагаад харилцагчийг аз жаргалтай байлгах ёстой вэ?
Маркетингийг технологийг ашиглан бүтээгдэхүүнийг зарж болох боловч бүтээгдэхүүн нь харилцагчид баяр таашаалыг төрүүлэхүйц байж чадах уу? Мэдээж бүтээгдэхүүн харилцагчид таашаал төөрүүлэхүйц байхын тулд түүнд маркетингийн урлагийг хэрэглэх нь зүй боловч энэ нь бүрэн хангалттай биш юм.
Харилцагч байгууллагын бүтээгдэхүүнийг хэрэглэснээрээ таашаал авч чаддаг бол тухайн байгууллага урт хугацааны өрсөлдөөнд үнэмлэхүй давуу тал олж авна. Ихэнх хүмүүсийн ойлгодог шиг сэтгэл хангалуун харилцагч дараагийн удаа бүтээгдэхүүнийг дахин авахад мэдээж тодорхой учир бий боловч дээрээс нь харилцагчид өгч байгаа баяр таашаалаас өөртөө эргүүлж ажилтан, эзэд сэтгэл ханамжийг олж авах нь маш ач холбогдолтой. Энэхүү нөхцөл бүрдсэнээр бүтээгдэхүүн урлагийн бүтээлийн төвшинд хүрэх боломжтой. Нэгэнт урлагийн бүтээлийн төвшинд хүрсэн бүтээгдэхүүн хэдэн зуун, хэдэн соёлыг дамжин түүнийг хэрэглэгчид, түүнийг хүртэгчидэд сайн сайхныг бэлэглэсээр байх юм.
Яагаад эзэд баяртай байх ёстой вэ?
Өөрийн хөрөнгийн өгөөж, ашигт ажиллагааны төвшин зэрэг санхүүгийн үзүүлэлтүүд нь эздийн хувьд материаллаг үнэ цэнийг бий болгож байдаг. Энэ нь ажилтан цалин, урамшууллаараа өөртөө хэрэгцээтэй зүйл худалдаж авахтай адилхан юм. Эзэд болон ажилтнуудыг бүтээгдэхүүн бүтээх явцад бие биенээс нь зааглах нь үндсэндээ нэлээд харьцангуй ойлголт болно. Учир нь эзэд тухайн байгууллагын хувьд дийлэнх, эсвэл маш бага хөрөнгө оруулагч аль нь болохоос үр хамааран тухайн байгууллагын ирээдүйд хөрөнгө оруулалт хийдэг. Хийсэн хөрөнгө оруулалтаасаа эргээд мөнгөн бус байдлаар таашаал авч сэтгэл хангалуун байх ёстой юм.
Тэгээд менежер гэдэг чинь...
Симфони хөгжмийн оркестр үзэгчидэд урлагийн бүтээл болох хөгжмийг хүргэж байна гэж бодъё. Тэрхүү хөгжмийг гаргахад хөгжмийн зэмсэгийг эзэмшиж буй хөгжимчин тус бүрээс гадна хөгжимчидийг удирдаж буй хөгжмийн удираачийн үүрэг маш чухал юм. Хэдийгээр хөгжмийн удирдаач өөрийн гараар хэзээ ч хөгжмийн авиа гаргахгүй байж магадгүй боловч тэрхүү урлагийн бүтээлийг үзэгчидэд хүргэх үйл ажиллагааг зохион байгуулах стратегийн чухал үүргийг гүйцэтгэдэг билээ.
Менежментийн шилдэг технологийн үндсэн зарчмууд
Менежмент нь өөрийн гэсэн технологиудтай, эдгээр технологиудыг нэгтгээд менежментийн шинжлэх ухаан гэж нэрлэдэг. Менежментийн шинжлэх ухааны хүрээнд менежментийн онолууд гарч ирдэг. Менежментийн онолууд нь социологи, нийгэм, математик, философи зэрэг бусад суурь шинжлэх ухаануудын онолууд дээр үндэслэгдсэн байдаг.
Хэрэв шилдэг менежмент нь шилдэг технологиор тодорхойлогдох нь үнэн бол шилдэг менежер байхын тулд шилдэг технологийг эзэмших ёстой. Тэгэхээр шилдэг менежментийн технологийг эрэлхийлэх нь зүй ёсны хэрэг юм. Шилдэг менежментийн технологиуд нь дараах үндсэн 3 зарчмын хүрээнд тодорхойлогдоно.
Хамгийн амжилттай бизнес нь менежментийн ур чадвараар тодорхойлогдоно. Хамгийн амжилттай бизнесийн хувьд азтай байх магадлалыг тооцож үзэхгүй. Иймд шилдэг бизнесийг хийхийн тулд шилдэг менежментийг эрэлхийх хэрэгтэй.
Шилдэг менежментийн үндсэн зарчууд
1. Хамгийн шилдэг менежментийг бий болгох арга замыг тодорхойлох боломжгүй. Учир нь бизнес нь нийгмийн үзэгдэл, гэтэл нийгмийг бүрдүүлэгч хүн тус бүрийн үйлдэл, хариу үйлдэлийг томъёолох боломжгүй. Мөн тасралтгүй өөрчилөгдөж байдаг нийгмийн нөлөөн дор хүний хийх үйлдэл, хариу үйлдэлийн гарц цаг ямагт хувьсан өөрчилөгдөж байдаг. Ийм учраас зөв менежментийг томъёолох боломжгүй.
2. Тухайн менежментийн бодлого хамгийн зөв байсан эсэхийг зөвхөн гүйцэтгэлээр хэмжинэ. Өөрөөр хэлбэл менежментийн хоёр практикийн хувьд аль арга нь зөв байсаныг зөвхөн өнгөрсөн хойно нь гүйцэтгэлийг харьцуулах байдлаар л хэмжиж болно. Энэ нь 1-р зарчмын хувьд давхар баталгаа болж байна.
3. Хамгийн шилдэг менежментийг харьцангуй байдлаар амжилттай болох магадлалыг максимум болгох төвшинд тодорхойлж болно. Харьцангуй байдлаар тухайн нөхцөлд авч үзвэл хамгийн шилдэг бизнесийн менежмент нь тухайн бизнес амжилттай болох магадлалыг өгөгдсөн нөөцөд тулгуурлан максимум төвшинд, бизнес амжилтгүй болох магадлалыг өгөгдсөн нөөц, эрсдлийн үнэлэмжид тулгуурлан минимум төвшинд хүргэх тэр нөхцлөөр тодорхойлогдоно.
Менежментийн урлагийн суурь ойлголтууд
Менежментийн онол гэж үгүй харин хуучирсан технологи л гэж байна.
Менежмент хэрэв шинжлэх ухаан байх ёстой юм бол түүний хувьд ямартай ч онол байх боломжгүй. Учир нь менежмент нь зөвхөн Хүмүүс – Бүтээгдэхүүн – Хүмүүс үйл явцад илэрдэг. Энэхүү үйл явцад чухамдаа 2 ч удаа хүмүүс оролцож байгаад гол учир оршино.
Хүний рефлексийн бус үйлдэлүүд нь түүний тархинаас нь зохицуулагдана. Хүний тархинаас үзүүлэх үйлдэл, хариу үйлдэлийг загварчилах боломжгүй. Хүний тархинаас гарах шийдвэр нь хаос чанартай. Өөрөөр хэлбэл тархинаас гаргах шийдвэрт аливаа зүйлийн нөлөөлөл нь хаос чанартай тул түүнийг програмчилах боломжгүй.
Тэгэхээр иймэрхүү нарийн төвөгтэй, хүмүүс олон удаа оролцсон үйл ажиллагааг зохион байгуулах үүрэг зорилго бүхий менежментийн хувьд туйлын үнэн байхуйц онолыг бий болгох нь боломжгүй зүйл юм.
Менежментийн урлаг нь шинэ технологи бий болгох явцаар илрэнэ.
Урлагийн бүтээл бүрийг бий болгохын тулд тодорхой технологи ашиглана. Модернист зураг, рок хөгжим, сонгодог бүжиг зэрэг нь бүгд л өөрийн гэсэн тогтсон технологитой. Гэхдээ энэ нь технологийг ашиглах нь урлагийн бүтээлийг бий болгох хангалттай бөгөөд хүрэлцээтэй нөхцөл гэсэн үг ердөө ч биш. Урлагийн бүтээлийг бий болгох явцад шинээр технологи бий болдог болохоос биш технологи дээр үндэслэж урлагийн бүтээл бий болгож байгаа биш юм.
Менежментийн урлаг
Одоо уламжлалт байгууллагын процессийг арай өөр байдлаар авч үзье.
Хүмүүс – Бүтээгдэхүүн – Хүмүүс
Урлаачид – Бүтээл – Урлаг хэрэглэгчид
Бүтээлийг бүтээж хэрэглэгчидэд сайн сайхан зүйл, таашаал, гоо зүй өгсөнөөрөө УРЛААЧИД амьдралаас оюуны үнэ цэнэ олж авах бол УРЛАГ ХЭРЭГЛЭГЧИД урлагийн бүтээлийн төвшинд хүрсэн дээд зэрэглэлийн бүтээгдэхүүнийг хэрэглэснээрээ амьдралаас таашаал авч оюуны үнэ цэнийг олж авна. Урлагийн бүтээл нь зөвхөн материаллаг үнэ цэнээс гадна оюуны үнэ цэнийг өгөх чадвартай байдгаараа туйлын онцлог. Тэгэхээр БҮТЭЭЛ нь чанартай байхаас гадна сэтгэлзүйн өндөр таашаал өгдөг байх ёстой юм.
МЕНЕЖМЕНТИЙН УРЛАГ
Урлаг гэж юу вэ?
Хөгжимчин Clarence "Gatemouth" Brown хэлэхдээ “Маш олон хүмүүс хөгжмийг буруу зорилгоор тоглодог. Хэдийгээр хөгжим тоглосноор би олон зүйлсийг худалдаж авах боломжтой болдог боловч энэ миний хөгжим тоглох зорилго байгаагүй юм. Сайхан хөгжим эгшиглүүлснээр түүнийг сонсохоор ирсэн хүмүүст сайн сайхан зүйлсийг өгч чадах юм байна гэдгээ би ойлгосон.” гэжээ.
Урлаг гэдэг ойлголтыг олон нийт хайхардаггүй бол урлагийнхан гэж өөрсдийгөө нэрлэсэн бүлэг хүмүүс нь ихэвчилэн буруугаар ойлгодог байна. Урлагийн талаарх зарим тодорхойлолтуудыг доор авч үзье.
Stephen Page, artistic director, Bangarra Dance Theatre
-Мөрөөдлийн хүч.
Bronwyn Johnson, director Melbourne Art Fair
- Урлаг бол бидний амьдарч буй цаг үеийн соёлын илэрхийлэл мөн – харин агуу урлаг нь хэд хэдэн соёлыг дамжин мөнхрөх чадвартай байдаг.
Bernard Smith, art historian
- Урлаг нь бүтээгчийн ур чадвараар бүтдэг.
Mirka Mora, painter
- Урлаг бол уран төсөөллийн үр хөврөл бөгөөд түүнд амь өгдөг хүчин зүйл.
Gabrielle Pizzi, gallery director
- Зураг, баримал, фото зураг, симфони хөгжим, бүжиг гэхчилэн аливаа бүтээл нь урлаг бөгөөд уран сэтгэмж, гайхамшигт шийдэл, гоо сайхан, амьд сэтгэмжийг багтааж үзэгчиддээ өөрийгөө илэрхийлэх арга юм.
Carrillo Gantner, president of the Victorian Arts Centre
- Бүтээлч илэрхийллээр дамжуулан илэрхийлэгдсэн амьдралын туршлага.
Ron Robertson-Swann, sculptor
- Урлагийг бүтээх үндсэн шаардлага нь гоо сайхан юм.
Richard Divall, conductor
- Art is the greatest gift of God, one that transcends human suffering and brings joy and enlightenment to both creator and its audience.
Richard Tognetti, artistic director, Australian Chamber Orchestra
- Урлаг бол амьдралын эрч хүч, илэрхийлэл.
Gerard Vaughan, director National Gallery of Victoria
- Урлаг ямар ч хэлбэртэй байж болно – харагдах, сонсогдох, хөдөлгөөнт – надад хамгийн чухал нь урлаг хүний ухаанаар бүтээгдээд намайг урагш нь хөдөлгөх хүчийг шингээсэн гоо зүй, сэтгэл хөдлөлийн нэгдэл юм.
Энэ бүгдээс урлагийн хувьд хэд хэдэн дүгнэлтийг хийж болохоор байна.
- Хүний бүтээл : урлаг нь хүний уран төсөөллийг амилуулсан бүтээл юм.
- Бусдад зориулагддаг : урлаг нь бүтээгчийнхээ санаа бодлыг бусдад дамжуулах зорилгоор бүтээгддэг. Тэгэхээр урлаг өөртөө өгүүлэмжийг агуулж байдаг.
- Сайн сайхан зүйл хүргэх : Урлаг хүмүүст гоо зүй, гоо сайхан, шинэ өнцөг эсвэл шинэ эрч хүч өгдөг. Урлагийн аливаа бүтээл нь түүнийг хүлээн авагчдаа өгүүлэмжээр дамжуулан шинэ, сайн зүйлийг хүргэдэг байх нь.
- Үнэ цэнэтэй : Урлаг нь хэд хэдэн зуун, хэд хэдэн соёлын эринг дамжин оршин тогтнохуйц байх ёстой. Жишээлбэл зураачийн зурсан зураг нь ердөө нэг үзэсгэлэнд оролцоод мартагдаж болно. Эсрэгээр зураачийн зураг хэдэн зууны турш мөнхөрч өөрийн санаагаа нийгмийн соёл өөрчлөгдөхөөс үл хамааран бусдад дэлгэрүүлсээр байж болох юм. Тэгэхээр эндээс хүний бүтээл бүр урлаг биш харин үнэхээр хэдэн зуун дамжин мөнхрөх чадвартай бүтээлийг урлаг гэж ангилдаг гэж хэлж болох юм.
Амьдралын зорилго, үнэ цэнэ
Хүн өдөр тутмын амьдралдаа сэтгэл хангалуун, аз жаргалтай байх нь түүний амьдралын утга учиртай байгааг илтгэж амьдралынхаа зорилгыг биелүүлж байгааг харуулна.
Сэтгэл хангалуун байдлыг хоёр төрлийн үнэ цэнээс авч болно. 1. Материаллаг үнэ цэнэ буюу биет үнэ цэнэ, 2. Оюуны үнэ цэнэ буюу философийн үнэ цэнэ.
Материаллаг үнэ цэнэ нь мөнгөн хэмжүүрээр хэмжигдэх бөгөөд үнэтэй хувцас, үнэтэй машинаас авах таашаал нь материаллаг үнэ цэнийг бий болгоно. Жишээлбэл их мөнгөтэй болсон хүн үнэтэй машин аваад түүнээс авах таашаал нь түүний амьдралыг богино хугацаанд сэтгэл хангалуун болгоно. Гэхдээ аливаа материаллаг зүйл мөнх байдаггүйтэй адилаар материаллаг үнэ цэнэ, материаллаг зүйлсээс авах таашаал нь түр зуурын шинжтэй байдаг учир хүн өөрийн амьдралын туйлын зорилгыг биелүүлж, аз жаргалтай байлгахад материаллаг үнэ цэнэ хангалттай биш юм.
Оюуны үнэ цэнэ нь материаллаг үнэ цэнэтэй харьцуулахад мөнхийн шинжтэй. Хүн насан эцэслэх цаг болоход түүний тэр мөчийг хүртэл хуримтлуулсан материаллаг баялаг нь эцсийн мөчид огт үнэ цэнэгүй болж хувирах ба харин түүний амьдралыг утга учиртай болгох цорын ганц үнэ цэнэ нь оюуны үнэ цэнэ юм. Оюуны философич Адам Смит хэлэхдээ “Хүн хэдий амин хувиа хичээсэн амьтан боловч түүнд өөрт нь шууд материаллаг ач холбогдол үгүй байхад бусдын баяр хөөр, аз жаргалаас таашаал авч, сэтгэл хангалуун байж чаддаг” гэжээ. Эцсийн мөч болоход хүнд өөрт нь сэтгэл хангалуун байх цорын ганц зүйл магадгүй энэ байх. Хүн өөрөө өөрийгөө бусдад сайн сайхан зүйл хийсэн эсэхээрээ дүгнэж үздэг биз. Хүний энэ л бусдад сайн сайхан зүйл хийх гэсэн агуу амбиц нь биднийг 21-р зуунд авчирсан, цаашид ч авч явах болно. Хэрэв бүх хүн материаллаг үнэ цэнээс амьдралын утга учраа олж амьдардаг байсан бол бид агуйдаа, бие биентэйгээ хэмлэлдээд сууж байх байсан. Агуйн анхны их сэтгэгч өөрийн сурч олж авсан боловсролоо бусадтай хуваалцах ямар ашиг сонирхол байваа?
Байгууллага – хүмүүс - бүтээгдэхүүн
Байгууллага нь 2 буюу түүнээс дээш тооны хүмүүс нэгдэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж бусад хүмүүст хүргэх үйл ажиллагаа юм.
Хүмүүс – Бүтээгдэхүүн – Хүмүүс нь байгууллагын хамгийн энгийн боловч хамгийн үнэн загвар.
Орчин үед үнэмлэхүй олонх байгууллагууд урт хугацааны үнэ цэнэ бий болгох зарчим дээр суурилж эхэлсэн. Урт хугацааны үнэ цэнийг бүтээгдэхүүн хэрэглэгч, ажилтан, эзэд гэсэн гурван хүмүүсийн хувьд авч үзэж байгаа.
Ийнхүү урт хугацааны үнэ цэнийг чухалчилж эхэлсэн нь санамсаргүй хэрэг биш юм. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрч, бүтээгдэхүүн хэрэглэгч хүмүүс аль аль нь хувь хүнийхээ хувьд оюуны үнэ цэнийг материаллаг үнэ цэнээс илүүд тавьж үзэх нь ойлгомжтой. Тэгэхээр байгууллагаас гаргаж буй бүтээгдэхүүн нь тодорхой төвшинд урлагийн бүтээлийн төвшинд, урлагийн бүтээл байх тэр төвшинд очих хэрэгтэй болох нь.
Менежмент нь менежерүүдийн хийдэг ажил юм!
Хэдхэн жилийн өмнө менежментийг “хувь нийлүүлэгчдийн ашгийг хамгийн их төвшинд хүргэх” гэж ашигт суурилсан байдлаар эсвэл “хязгаарлагдмал нөөцийг удирдан хязгааргүй үр дүнд хүрэх” гэж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд суурилсан байдлаар маш харьцангуй байдлаар тодорхойлж байлаа.
Харин одоо менежментийн зорилгыг “3 төрлийн хүн, тухайлбал а. Харилцагч, б. Ажилтан, в. Эздийг аз жаргалтай байлгах” гэж тодорхойлж байна.
Яагаад ажилтануудыг аз жаргалтай байлгах ёстой вэ?
Байгууллагын амжилт нь байгууллагын бүх ажилтануудынх байх ёстой. Эсрэг тохиолдолд амжилттай байгууллагыг төсөөлөх нь бараг л боломжгүй зүйл. Ажилтан бүр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд оролцдог.
Хэрэв байгууллагын бүтээгдэхүүн нь урлагийн бүтээл юм бол ажилтан нь тухайн бүтээлийг бий болгож буй урлаачин байх нь.
Ажилтан урлаачин байх маш тодорхой шалтгаан бий. Аль ч байгууллагын ажилтан өөрийн амьдралын ихээхэн цаг хугацааг ажил дээрээ өнгөрүүлэхээс гадна түүний үр бүтээлтэй хугацаа нь ажил дээр нь зарцуулагддаг. Хэрэв хүн өөрийн амьдралыг утга учиртай болгож, амьдралаас оюуны үнэ цэнэ авч аз жаргалтай амьдрах нь зүйтэй бөгөөд ингэх арга нь бусад хүмүүст баяр таашаалыг бэлэглэх явдал юм бол “ажилтаны харилцагчид зориулан бий болгож буй бүтээл нь бусад хүмүүст сэтгэл хангалуун байдал, баяр таашаалыг өгөхүйц байх ёстой”.
Яагаад харилцагчийг аз жаргалтай байлгах ёстой вэ?
Маркетингийг технологийг ашиглан бүтээгдэхүүнийг зарж болох боловч бүтээгдэхүүн нь харилцагчид баяр таашаалыг төрүүлэхүйц байж чадах уу? Мэдээж бүтээгдэхүүн харилцагчид таашаал төөрүүлэхүйц байхын тулд түүнд маркетингийн урлагийг хэрэглэх нь зүй боловч энэ нь бүрэн хангалттай биш юм.
Харилцагч байгууллагын бүтээгдэхүүнийг хэрэглэснээрээ таашаал авч чаддаг бол тухайн байгууллага урт хугацааны өрсөлдөөнд үнэмлэхүй давуу тал олж авна. Ихэнх хүмүүсийн ойлгодог шиг сэтгэл хангалуун харилцагч дараагийн удаа бүтээгдэхүүнийг дахин авахад мэдээж тодорхой учир бий боловч дээрээс нь харилцагчид өгч байгаа баяр таашаалаас өөртөө эргүүлж ажилтан, эзэд сэтгэл ханамжийг олж авах нь маш ач холбогдолтой. Энэхүү нөхцөл бүрдсэнээр бүтээгдэхүүн урлагийн бүтээлийн төвшинд хүрэх боломжтой. Нэгэнт урлагийн бүтээлийн төвшинд хүрсэн бүтээгдэхүүн хэдэн зуун, хэдэн соёлыг дамжин түүнийг хэрэглэгчид, түүнийг хүртэгчидэд сайн сайхныг бэлэглэсээр байх юм.
Яагаад эзэд баяртай байх ёстой вэ?
Өөрийн хөрөнгийн өгөөж, ашигт ажиллагааны төвшин зэрэг санхүүгийн үзүүлэлтүүд нь эздийн хувьд материаллаг үнэ цэнийг бий болгож байдаг. Энэ нь ажилтан цалин, урамшууллаараа өөртөө хэрэгцээтэй зүйл худалдаж авахтай адилхан юм. Эзэд болон ажилтнуудыг бүтээгдэхүүн бүтээх явцад бие биенээс нь зааглах нь үндсэндээ нэлээд харьцангуй ойлголт болно. Учир нь эзэд тухайн байгууллагын хувьд дийлэнх, эсвэл маш бага хөрөнгө оруулагч аль нь болохоос үр хамааран тухайн байгууллагын ирээдүйд хөрөнгө оруулалт хийдэг. Хийсэн хөрөнгө оруулалтаасаа эргээд мөнгөн бус байдлаар таашаал авч сэтгэл хангалуун байх ёстой юм.
Тэгээд менежер гэдэг чинь...
Симфони хөгжмийн оркестр үзэгчидэд урлагийн бүтээл болох хөгжмийг хүргэж байна гэж бодъё. Тэрхүү хөгжмийг гаргахад хөгжмийн зэмсэгийг эзэмшиж буй хөгжимчин тус бүрээс гадна хөгжимчидийг удирдаж буй хөгжмийн удираачийн үүрэг маш чухал юм. Хэдийгээр хөгжмийн удирдаач өөрийн гараар хэзээ ч хөгжмийн авиа гаргахгүй байж магадгүй боловч тэрхүү урлагийн бүтээлийг үзэгчидэд хүргэх үйл ажиллагааг зохион байгуулах стратегийн чухал үүргийг гүйцэтгэдэг билээ.
Менежментийн шилдэг технологийн үндсэн зарчмууд
Менежмент нь өөрийн гэсэн технологиудтай, эдгээр технологиудыг нэгтгээд менежментийн шинжлэх ухаан гэж нэрлэдэг. Менежментийн шинжлэх ухааны хүрээнд менежментийн онолууд гарч ирдэг. Менежментийн онолууд нь социологи, нийгэм, математик, философи зэрэг бусад суурь шинжлэх ухаануудын онолууд дээр үндэслэгдсэн байдаг.
Хэрэв шилдэг менежмент нь шилдэг технологиор тодорхойлогдох нь үнэн бол шилдэг менежер байхын тулд шилдэг технологийг эзэмших ёстой. Тэгэхээр шилдэг менежментийн технологийг эрэлхийлэх нь зүй ёсны хэрэг юм. Шилдэг менежментийн технологиуд нь дараах үндсэн 3 зарчмын хүрээнд тодорхойлогдоно.
Хамгийн амжилттай бизнес нь менежментийн ур чадвараар тодорхойлогдоно. Хамгийн амжилттай бизнесийн хувьд азтай байх магадлалыг тооцож үзэхгүй. Иймд шилдэг бизнесийг хийхийн тулд шилдэг менежментийг эрэлхийх хэрэгтэй.
Шилдэг менежментийн үндсэн зарчууд
1. Хамгийн шилдэг менежментийг бий болгох арга замыг тодорхойлох боломжгүй. Учир нь бизнес нь нийгмийн үзэгдэл, гэтэл нийгмийг бүрдүүлэгч хүн тус бүрийн үйлдэл, хариу үйлдэлийг томъёолох боломжгүй. Мөн тасралтгүй өөрчилөгдөж байдаг нийгмийн нөлөөн дор хүний хийх үйлдэл, хариу үйлдэлийн гарц цаг ямагт хувьсан өөрчилөгдөж байдаг. Ийм учраас зөв менежментийг томъёолох боломжгүй.
2. Тухайн менежментийн бодлого хамгийн зөв байсан эсэхийг зөвхөн гүйцэтгэлээр хэмжинэ. Өөрөөр хэлбэл менежментийн хоёр практикийн хувьд аль арга нь зөв байсаныг зөвхөн өнгөрсөн хойно нь гүйцэтгэлийг харьцуулах байдлаар л хэмжиж болно. Энэ нь 1-р зарчмын хувьд давхар баталгаа болж байна.
3. Хамгийн шилдэг менежментийг харьцангуй байдлаар амжилттай болох магадлалыг максимум болгох төвшинд тодорхойлж болно. Харьцангуй байдлаар тухайн нөхцөлд авч үзвэл хамгийн шилдэг бизнесийн менежмент нь тухайн бизнес амжилттай болох магадлалыг өгөгдсөн нөөцөд тулгуурлан максимум төвшинд, бизнес амжилтгүй болох магадлалыг өгөгдсөн нөөц, эрсдлийн үнэлэмжид тулгуурлан минимум төвшинд хүргэх тэр нөхцлөөр тодорхойлогдоно.
Менежментийн урлагийн суурь ойлголтууд
Менежментийн онол гэж үгүй харин хуучирсан технологи л гэж байна.
Менежмент хэрэв шинжлэх ухаан байх ёстой юм бол түүний хувьд ямартай ч онол байх боломжгүй. Учир нь менежмент нь зөвхөн Хүмүүс – Бүтээгдэхүүн – Хүмүүс үйл явцад илэрдэг. Энэхүү үйл явцад чухамдаа 2 ч удаа хүмүүс оролцож байгаад гол учир оршино.
Хүний рефлексийн бус үйлдэлүүд нь түүний тархинаас нь зохицуулагдана. Хүний тархинаас үзүүлэх үйлдэл, хариу үйлдэлийг загварчилах боломжгүй. Хүний тархинаас гарах шийдвэр нь хаос чанартай. Өөрөөр хэлбэл тархинаас гаргах шийдвэрт аливаа зүйлийн нөлөөлөл нь хаос чанартай тул түүнийг програмчилах боломжгүй.
Тэгэхээр иймэрхүү нарийн төвөгтэй, хүмүүс олон удаа оролцсон үйл ажиллагааг зохион байгуулах үүрэг зорилго бүхий менежментийн хувьд туйлын үнэн байхуйц онолыг бий болгох нь боломжгүй зүйл юм.
Менежментийн урлаг нь шинэ технологи бий болгох явцаар илрэнэ.
Урлагийн бүтээл бүрийг бий болгохын тулд тодорхой технологи ашиглана. Модернист зураг, рок хөгжим, сонгодог бүжиг зэрэг нь бүгд л өөрийн гэсэн тогтсон технологитой. Гэхдээ энэ нь технологийг ашиглах нь урлагийн бүтээлийг бий болгох хангалттай бөгөөд хүрэлцээтэй нөхцөл гэсэн үг ердөө ч биш. Урлагийн бүтээлийг бий болгох явцад шинээр технологи бий болдог болохоос биш технологи дээр үндэслэж урлагийн бүтээл бий болгож байгаа биш юм.
Менежментийн урлаг
Одоо уламжлалт байгууллагын процессийг арай өөр байдлаар авч үзье.
Хүмүүс – Бүтээгдэхүүн – Хүмүүс
Урлаачид – Бүтээл – Урлаг хэрэглэгчид
Бүтээлийг бүтээж хэрэглэгчидэд сайн сайхан зүйл, таашаал, гоо зүй өгсөнөөрөө УРЛААЧИД амьдралаас оюуны үнэ цэнэ олж авах бол УРЛАГ ХЭРЭГЛЭГЧИД урлагийн бүтээлийн төвшинд хүрсэн дээд зэрэглэлийн бүтээгдэхүүнийг хэрэглэснээрээ амьдралаас таашаал авч оюуны үнэ цэнийг олж авна. Урлагийн бүтээл нь зөвхөн материаллаг үнэ цэнээс гадна оюуны үнэ цэнийг өгөх чадвартай байдгаараа туйлын онцлог. Тэгэхээр БҮТЭЭЛ нь чанартай байхаас гадна сэтгэлзүйн өндөр таашаал өгдөг байх ёстой юм.
Sunday, October 19, 2008
Forex-р наадах нь ба дилерийн ажил
Сүүлийн жилүүдэд манай иргэд санхүүгийн захыг ихээр сонирхож оролцох хүсэлтэй болжээ.
Интернет технологийн дэвшил нь улс орнуудын санхүүгийн зах зээлийг бүрэн интегралчилсан болохыг бид хамгийн сүүлчийн олон улсын эдийн засгийн хямралаас тодорхой харсан.
Олон улсын санхүүгийн зах нь чөлөөт зах зээлийн тогтолцоотой улс орон бүрийг хамран орших бөгөөд дотроо Валютын, Мөнгөний, Хөрөнгийн, Таваарын гэсэн үндсэн 4 захыг агуулж байдаг. Эдгээрээс эхний нийтлэлээр олон улсын валютын захыг авч үзье.
Foreign Exchange Market буюу дилерүүдийн товчилж заншсанаар Forex зах зээл нь хамгийн их эргэлттэй олон улсын санхүүгийн зах зээл юм. Нэг өдөрт энэ зах дээр 3.2 триллион доллартай тэнцэх хэмжээний арилжаа хийгддэг. Мэдээж зах гэхээр нэг зүйлийг нөгөө зүйлээр арилжих газар билээ. Харин энэ зах дээр нэг орны мөнгөн тэмдэгт болох валютыг нөгөө орны валютаар арилжих хэлцэл хийгддэг. Өөрөөр хэлбэл арилжаа гэдэг нь нэг валютыг нөгөө валютаар арилжихад тохиож буй процедурыг бүхэлд нь хэлж байгаа бол түүний эцсийн үр дүнг тохиролцож байгаа хэсгийг нь хэлцэл гэж нэрлэх нь байна. Хэлцэл заавал баримтжах шаардлагатай бөгөөд хэлцэл арилжаанд оролцогч талууд, арилжиж буй валютууд, тэдгээрийн ISO код /үндэстэн бүрийн валютуудад олон улсын стандартын байгууллагаас гурван үсэг бүхий код оноож уг кодоор төлөөлүүлэн тэмдэглэдэг; MNT - төгрөг/, хэмжээ, ханш, төлбөр тооцоог гүйцэтгэх огноо, валютыг хүлээн авах дансдыг зааж өгдөг.
Их 5 буюу хамгийн их эргэлттэй таван валют нь олон улсын валютын захын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлнэ. Үүнд: USD, EUR, JPY, GBP, CHF арилжаанд эзлэх хэмжээгээрээ жагсана. Энд мэдээж бид нэгж валютаар нь харуулсан болохоос арилжаа бүрд заавал 2 валют орно гэдгийг өмнө дурьдсан билээ. Хамгийн их эргэлттэй валютын хос нь EURUSD юм.
Аливаа валютын хосын өмнө бичигдсэн нэгж валют нь хойно бичигдсэн хэдийн хэмжээний валюттай тэнцэж байгааг харуулна. Тухайлбал EURUSD = 1.2760, гэсэн ханш харагдвал 1 евро нь 1.2760 доллартай тэнцэнэ гэж ойлгох нь байна. Доллар ба төгрөгийн хувьд бид мэргэжлийн хэллэгээр ярихдаа Доллартөгрөгийн ханш гэж хэлэх бөгөөд USDMNT гэж тэмдэглэнэ. Тухайлбал USDMNT = 1145.00. Харин EURUSD-ийг евродоллар гэж нэрлэнэ.
Олон улсын валютын зах 1973 оноос эхлэн жинхэнэ утгаараа хөгжиж эхэлсэн. Америкийн Брэттон Вүүдс хотод болсон хурлаар олон улсын томоохон валютууд үндсэндээ хөвөгч системд шилжсэн гэж хэлж болно. Америк өөрийн долларт бүрэн дүүрэн баталгаа гаргаж чадахаа больсон нь валютын ханшийг засгийн газрууд биш харин зах зээл өөрөө тогтоох боломжийг нээж өгсөн юм. Ингээд валютын хосуудын ханш чөлөөтэй хөдөлж эхэлсэн нь олон улсын эдийн засагт цоо шинэ үзэгдлийг бий болгосон юм. Зөвхөн валютын ханшийн огцом хөдлөгөөнөөс болж улс орны хэмжээнд хямрал болж байсан тохиолдол цөөнгүй. Бид тухайлбал 1993 оны Английн хар лхагва гариг, 1997 оны Азийн хямрал зэрэгт валютын захын огцом савлагаа өөрийн үүргээ гүйцэтгэсэн болохыг мэдэж болно.
Мэдээллийн технологийн хөгжил нь электрон биржүүд, электрон ханш, арилжааны системүүдийг хурдацтай хөгжүүлж бий болгосон нь олон улсын валютын зах дээрх брокерийн үүрэг оролцоог багасгасан. Сүүлийж хэдхэн жилийн дотор брокер гэдэг ойлголт энэ зах дээрээс үндсэндээ арчигдсан гэж хэлж болно. Одоо бол олон улсын валютын зах дээрх хамгийн том оролцогчид нь үндэстэн дамнасан арилжааны банкууд юм. Үүний дараа үндэстэн дамнасан корпорациуд, хөрөнгө оруулалтын компаниуд, төв банкууд гэх мэтчилэн хөврөнө. Олон улсын валютын захын нийт арилжааны эргэлтийн 10 орчим хувь Германы Deutsche банкаар дамждаг гэсэн баримтыг гаргасан байдаг.
Хоёр томоохон банк өөр хоорондоо Reuters dealing эсвэл EBS системийг ашиглан өөр хоорондоо арилжаа хийдэг. Ийнхүү хийхэд банкийг төлөөлж хэлцэл хийж буй этгээдийг дилер хэмээн нэрлэнэ. Яг үнэн хэрэгтээ хоёр төрлийн дилер байдаг ба эдгээр нь: дилер ба трэйдэр нар юм. Трэйдэр нь банкийг төлөөлж олгогдсон эрх мэдлийн хүрээнд ашиг олох зорилгоор олон улсын зах дээр арилжаа хийдэг бол дилер нь банкийг төлөөлж түүний харилцагч нартай арилжаа хийх тогтолцоо байдаг. Тэгэхээр трэйдэрийн эрх мэдэл, хариуцлагын хэмжээ дилертэй харьцуулахад өндөр юм.
Олон улсын зах зээл дээр сүүлийн жилүүдэд интернет арилжааны системүүд түгээмэл дэлгэрсэн. Энэ нь аливаа валютын хосын авах ба зарах ханшийн зөрүүг мэдэгдэхүйц багасгасан нь зах зээлийн талаар мэдлэггүй, сонирхогч оролцогч нарыг зах дээр ихээр орж ирэх нөхцлийн бүрдүүлсэн. Нэгэнт валютын ханш хөдөлдөг ба энэхүү хөдөлгөөнтэй холбоотойгоор ашиг алдагдалын асуудал яригдаж эхэлсэн тул хувь хүмүүс, сонирхогчид олон улсын зах дээр ашиг олох зорилгодоо хөтлөгдөн ихээр оролцож эхэлсэн. Эдгээр мэргэжлийн бус оролцогч нар нь үндсэндээ азандаа найдан арилжаанд оролцож байгаа юм. Учир нь өмнө дурьдсан мега хэмжээтэй оролцогч нарын авч байгаа мэдээ мэдээлэл, шийдвэр гаргах нөөц бололцоо зэргийг гэртээ лаптоп дээрээсээ интернэтэд холбогдож мэдээлэл аваад арилжаа хийж буй хүнтэй харьцуулах боломжгүй. Яагаад энийг сануулж байгаа гэхээр олон улсын валютын зах дээр "хэн нэгэн нь инээж байхад үргэлж хэн нэгэн нь уйлж байдаг". Өөрөөр хэлбэл нэг нь олж байхад нөгөө нь алдаж байдаг зах зээл юм. Эцсийн дүндээ зах зээлийг зарим талаар хянаж чаддаг мега банкуудтай гэрээсээ өрсөх бол харьцангуй утгагүй зүйл. Мэргэжлийн дилер нь зөвхөн мэргэжлийн мэдлэг төдийгүй мэргэжлийн ёс суртахуун, сахилга батыг өөртөө төлөвшүүлсэн байдаг. Дэлхийн хаана ч дилер бэлтгэдэг сургууль байхгүй. Дилер хүн нь ихэвчилэн санхүүгийн суурь мэргэжилтэй хүн байх бөгөөд банкинд дилерээр ажилласнаар дилер болох зам тавигддаг.
Нэг гэрэлтэй зүйл бий. Казинод ороод мөнгөө алдахад тэндээс хүн юу ч сурдаггүй бол олон улсын валютын зах дээр арилжаа хийгээд мөнгөө алдахад хүн маш их зүйл сурч хоцордог. Мэдээж хэдэн доллар алдаад юу сурав гэдэг нь бас сонирхолтой асуудал байх болно. Ямартай ч мөнгө олох хэрэгслүүр бол биш юм.
Магадлалын онол ёсоор бол дэлхийн 7 орчим тэрбум хүн дотор ханшийн талаар дэвшүүлсэн таамаглал бүхэн нь биелдэг азтай хүн нэгээс илүү байх юм. Бас бодсон бүхэн нь зөрдөг хамгийн азгүй хүн ч байгаа. Хэрвээ өөрийгөө 50/50 хувьтай дундаж хүн гэж бодож байгаа бол олон улсын захад оролцоод үзэхэд гэмгүй гэхдээ энэ хэзээ ч таны мөнгө олох хэрэгслүүр байж чадахгүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Хэрвээ жинхэнэ утгаар нь энэ зах дээрээс мөнгө олъё гэж бодвол мэргэжлийн дилер болох хэрэгтэй. Тэгэхийн тулд арилжааны банкинд дилерийн албан тушаалд очих хэрэгтэй. Тэнд та гэртээ авч чаддаггүй зарим мэдээллийг авах болно. Интернэт дээр тавигдаж байгаа мэдээллийн ихээхэн хэсэг нь худал, үлдсэн хэсэг нь хугацаа нь хоцрогдсон байдаг. Ингэж хэлж байгаа нь интернетээр валютын арилжаанд оролцоод мөнгө олох нь боломжгүй зүйл гэсэн санаа биш харин туйлын магадлал багатай зүйл юм гэдгийг сануулж байгаа юм.
Энэ бүхний туйл нь ханшийг эхлээд зөв таамаглаж сурах дараа нь хөдөлгөж сурах тухай асуудал. Дэлхийд олон улсын зах дээрх валютын ханшийг хөдөлгөж чадахуйц цуутай цөөхөн хэдэн дилер байна. Гэхдээ ханшийг өөртөө ашигтайгаар хөдлөгөхийг олон улсын санхүүгийн зах зээлийн холбоо болон ихэнх улсууд хууль тогтоомжоороо хориглосон байдаг.
Ханш таамаглах тухайд гэвэл ханшийг үндсэндээ 3 зүйл дээр үндэслэн таамаглана.
1. Суурь шинжилгээ - энэ нь эдийн засгийн макро үзүүлэлтүүд дээр суурилан тухайн валютын хосын хувьд харгалзах улсуудын эдийн засгийг харьцуулах, дотоодын эдийн засгийн асуудал, олон улсын эдийн засгийн асуудлын төвшинд эрэлт нийлүүлэлтийн суурь, урт хугацааны хүчин зүйл талаас нь судлах судлагаа юм. Энэ судлагаанд улс төрийн болон геополитикийн хүчин зүйлийг мөн судлаж үздэг. Суурь шинжилгээ ашиглан богино хугацаанд арилжаа хийх нь бараг л боломжгүй зүйл. Учир нь суурь шинжилгээ урт хугацаанд илүү бодитой байдаг туршлага байна.
2. Техник шинжилгээ - энэ нь ханшийн хөдөлгөөний өмнөх үеийн тоон цуваанд үндэслэн тодорхой зүй тогтол гаргаж, түүнийг моделчилон цэвэр математик загварууд, тоон цувааны онолууд, магадлалын онол дээр суурилан хийх шинжилгээ. Хамгийн хүндрэлтэй нь зүй тогтол удаан үргэлжилэлгүй цаг тутам өөрчлөгдөж байдагт оршдог. Тэгэхээр ханшийг таамагладаг математик моделийн баттай эсэхийг тасралтгүй шалгаж байнга шинэчлэх шаардлага гардаг. Математик модел дээр үндэслэн арилжаа хийдэг трэйдерүүдийг модел трэйдер гэж нэрлэдэг. Эдгээр хүмүүс нь ихэвчилэн квант физик эсвэл тооны доктороос дээш зэрэгтэй хүмүүс байдаг.
3. Зөн мэдрэмж, тусгай мэдээлэл - Энэ зах зээлийн ерөнхий психологи, бусад дилерүүд ямар бодолтой байгаа, тэдний сэтгэл зүй ямар байдалд байна зэрэг маш нарийвчилан зүйлсийг дилер өөрийн чадвар дээр үндэслэн мэдрэх тухай асуудал юм. Үүнийг хаана ч хэн ч заах боломжгүй. Зөвхөн өөрөө хийх ёстой. Дилерийг гайхамшигтай дилер болгодог хүчин зүйл бол энэ л юм. 3.2 триллион доллартай зах зээлд оролцогч хэдэн арван сая хүнээс авахуулаад зах зээлийг хөдөлгөгч хэдэн мянган дилерийн сэтгэл зүйг урьдчилан таана гэдэг бол шинжлэх ухааны хувьд боломжгүй зүйл харин мэдрэмжийн хувьд байж болзошгүй зүйл билээ.
Арилжаа хийх нь тоглоом биш, казино бол бүүр ч биш учраас мэргэжлийн дилерийг аливаа мөрийтэй тоглоомд хорхойсох, алдагдалдаа улайрах зэргийг Олон улсын санхүүгийн зах зээлийн холбооны дүрмээр хориглодог. Өмнөх үеийн туршлагаас харахад интернетээр арилжаа хийж буй мэргэжлийн бус хүмүүс нь алдсан алдагдалдаа улайрах эсвэл олсон ашигтаа хэт хөөрснөөс болж маш их алдагдал хүлээдэг.
Интернет технологийн дэвшил нь улс орнуудын санхүүгийн зах зээлийг бүрэн интегралчилсан болохыг бид хамгийн сүүлчийн олон улсын эдийн засгийн хямралаас тодорхой харсан.
Олон улсын санхүүгийн зах нь чөлөөт зах зээлийн тогтолцоотой улс орон бүрийг хамран орших бөгөөд дотроо Валютын, Мөнгөний, Хөрөнгийн, Таваарын гэсэн үндсэн 4 захыг агуулж байдаг. Эдгээрээс эхний нийтлэлээр олон улсын валютын захыг авч үзье.
Foreign Exchange Market буюу дилерүүдийн товчилж заншсанаар Forex зах зээл нь хамгийн их эргэлттэй олон улсын санхүүгийн зах зээл юм. Нэг өдөрт энэ зах дээр 3.2 триллион доллартай тэнцэх хэмжээний арилжаа хийгддэг. Мэдээж зах гэхээр нэг зүйлийг нөгөө зүйлээр арилжих газар билээ. Харин энэ зах дээр нэг орны мөнгөн тэмдэгт болох валютыг нөгөө орны валютаар арилжих хэлцэл хийгддэг. Өөрөөр хэлбэл арилжаа гэдэг нь нэг валютыг нөгөө валютаар арилжихад тохиож буй процедурыг бүхэлд нь хэлж байгаа бол түүний эцсийн үр дүнг тохиролцож байгаа хэсгийг нь хэлцэл гэж нэрлэх нь байна. Хэлцэл заавал баримтжах шаардлагатай бөгөөд хэлцэл арилжаанд оролцогч талууд, арилжиж буй валютууд, тэдгээрийн ISO код /үндэстэн бүрийн валютуудад олон улсын стандартын байгууллагаас гурван үсэг бүхий код оноож уг кодоор төлөөлүүлэн тэмдэглэдэг; MNT - төгрөг/, хэмжээ, ханш, төлбөр тооцоог гүйцэтгэх огноо, валютыг хүлээн авах дансдыг зааж өгдөг.
Их 5 буюу хамгийн их эргэлттэй таван валют нь олон улсын валютын захын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлнэ. Үүнд: USD, EUR, JPY, GBP, CHF арилжаанд эзлэх хэмжээгээрээ жагсана. Энд мэдээж бид нэгж валютаар нь харуулсан болохоос арилжаа бүрд заавал 2 валют орно гэдгийг өмнө дурьдсан билээ. Хамгийн их эргэлттэй валютын хос нь EURUSD юм.
Аливаа валютын хосын өмнө бичигдсэн нэгж валют нь хойно бичигдсэн хэдийн хэмжээний валюттай тэнцэж байгааг харуулна. Тухайлбал EURUSD = 1.2760, гэсэн ханш харагдвал 1 евро нь 1.2760 доллартай тэнцэнэ гэж ойлгох нь байна. Доллар ба төгрөгийн хувьд бид мэргэжлийн хэллэгээр ярихдаа Доллартөгрөгийн ханш гэж хэлэх бөгөөд USDMNT гэж тэмдэглэнэ. Тухайлбал USDMNT = 1145.00. Харин EURUSD-ийг евродоллар гэж нэрлэнэ.
Олон улсын валютын зах 1973 оноос эхлэн жинхэнэ утгаараа хөгжиж эхэлсэн. Америкийн Брэттон Вүүдс хотод болсон хурлаар олон улсын томоохон валютууд үндсэндээ хөвөгч системд шилжсэн гэж хэлж болно. Америк өөрийн долларт бүрэн дүүрэн баталгаа гаргаж чадахаа больсон нь валютын ханшийг засгийн газрууд биш харин зах зээл өөрөө тогтоох боломжийг нээж өгсөн юм. Ингээд валютын хосуудын ханш чөлөөтэй хөдөлж эхэлсэн нь олон улсын эдийн засагт цоо шинэ үзэгдлийг бий болгосон юм. Зөвхөн валютын ханшийн огцом хөдлөгөөнөөс болж улс орны хэмжээнд хямрал болж байсан тохиолдол цөөнгүй. Бид тухайлбал 1993 оны Английн хар лхагва гариг, 1997 оны Азийн хямрал зэрэгт валютын захын огцом савлагаа өөрийн үүргээ гүйцэтгэсэн болохыг мэдэж болно.
Мэдээллийн технологийн хөгжил нь электрон биржүүд, электрон ханш, арилжааны системүүдийг хурдацтай хөгжүүлж бий болгосон нь олон улсын валютын зах дээрх брокерийн үүрэг оролцоог багасгасан. Сүүлийж хэдхэн жилийн дотор брокер гэдэг ойлголт энэ зах дээрээс үндсэндээ арчигдсан гэж хэлж болно. Одоо бол олон улсын валютын зах дээрх хамгийн том оролцогчид нь үндэстэн дамнасан арилжааны банкууд юм. Үүний дараа үндэстэн дамнасан корпорациуд, хөрөнгө оруулалтын компаниуд, төв банкууд гэх мэтчилэн хөврөнө. Олон улсын валютын захын нийт арилжааны эргэлтийн 10 орчим хувь Германы Deutsche банкаар дамждаг гэсэн баримтыг гаргасан байдаг.
Хоёр томоохон банк өөр хоорондоо Reuters dealing эсвэл EBS системийг ашиглан өөр хоорондоо арилжаа хийдэг. Ийнхүү хийхэд банкийг төлөөлж хэлцэл хийж буй этгээдийг дилер хэмээн нэрлэнэ. Яг үнэн хэрэгтээ хоёр төрлийн дилер байдаг ба эдгээр нь: дилер ба трэйдэр нар юм. Трэйдэр нь банкийг төлөөлж олгогдсон эрх мэдлийн хүрээнд ашиг олох зорилгоор олон улсын зах дээр арилжаа хийдэг бол дилер нь банкийг төлөөлж түүний харилцагч нартай арилжаа хийх тогтолцоо байдаг. Тэгэхээр трэйдэрийн эрх мэдэл, хариуцлагын хэмжээ дилертэй харьцуулахад өндөр юм.
Олон улсын зах зээл дээр сүүлийн жилүүдэд интернет арилжааны системүүд түгээмэл дэлгэрсэн. Энэ нь аливаа валютын хосын авах ба зарах ханшийн зөрүүг мэдэгдэхүйц багасгасан нь зах зээлийн талаар мэдлэггүй, сонирхогч оролцогч нарыг зах дээр ихээр орж ирэх нөхцлийн бүрдүүлсэн. Нэгэнт валютын ханш хөдөлдөг ба энэхүү хөдөлгөөнтэй холбоотойгоор ашиг алдагдалын асуудал яригдаж эхэлсэн тул хувь хүмүүс, сонирхогчид олон улсын зах дээр ашиг олох зорилгодоо хөтлөгдөн ихээр оролцож эхэлсэн. Эдгээр мэргэжлийн бус оролцогч нар нь үндсэндээ азандаа найдан арилжаанд оролцож байгаа юм. Учир нь өмнө дурьдсан мега хэмжээтэй оролцогч нарын авч байгаа мэдээ мэдээлэл, шийдвэр гаргах нөөц бололцоо зэргийг гэртээ лаптоп дээрээсээ интернэтэд холбогдож мэдээлэл аваад арилжаа хийж буй хүнтэй харьцуулах боломжгүй. Яагаад энийг сануулж байгаа гэхээр олон улсын валютын зах дээр "хэн нэгэн нь инээж байхад үргэлж хэн нэгэн нь уйлж байдаг". Өөрөөр хэлбэл нэг нь олж байхад нөгөө нь алдаж байдаг зах зээл юм. Эцсийн дүндээ зах зээлийг зарим талаар хянаж чаддаг мега банкуудтай гэрээсээ өрсөх бол харьцангуй утгагүй зүйл. Мэргэжлийн дилер нь зөвхөн мэргэжлийн мэдлэг төдийгүй мэргэжлийн ёс суртахуун, сахилга батыг өөртөө төлөвшүүлсэн байдаг. Дэлхийн хаана ч дилер бэлтгэдэг сургууль байхгүй. Дилер хүн нь ихэвчилэн санхүүгийн суурь мэргэжилтэй хүн байх бөгөөд банкинд дилерээр ажилласнаар дилер болох зам тавигддаг.
Нэг гэрэлтэй зүйл бий. Казинод ороод мөнгөө алдахад тэндээс хүн юу ч сурдаггүй бол олон улсын валютын зах дээр арилжаа хийгээд мөнгөө алдахад хүн маш их зүйл сурч хоцордог. Мэдээж хэдэн доллар алдаад юу сурав гэдэг нь бас сонирхолтой асуудал байх болно. Ямартай ч мөнгө олох хэрэгслүүр бол биш юм.
Магадлалын онол ёсоор бол дэлхийн 7 орчим тэрбум хүн дотор ханшийн талаар дэвшүүлсэн таамаглал бүхэн нь биелдэг азтай хүн нэгээс илүү байх юм. Бас бодсон бүхэн нь зөрдөг хамгийн азгүй хүн ч байгаа. Хэрвээ өөрийгөө 50/50 хувьтай дундаж хүн гэж бодож байгаа бол олон улсын захад оролцоод үзэхэд гэмгүй гэхдээ энэ хэзээ ч таны мөнгө олох хэрэгслүүр байж чадахгүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Хэрвээ жинхэнэ утгаар нь энэ зах дээрээс мөнгө олъё гэж бодвол мэргэжлийн дилер болох хэрэгтэй. Тэгэхийн тулд арилжааны банкинд дилерийн албан тушаалд очих хэрэгтэй. Тэнд та гэртээ авч чаддаггүй зарим мэдээллийг авах болно. Интернэт дээр тавигдаж байгаа мэдээллийн ихээхэн хэсэг нь худал, үлдсэн хэсэг нь хугацаа нь хоцрогдсон байдаг. Ингэж хэлж байгаа нь интернетээр валютын арилжаанд оролцоод мөнгө олох нь боломжгүй зүйл гэсэн санаа биш харин туйлын магадлал багатай зүйл юм гэдгийг сануулж байгаа юм.
Энэ бүхний туйл нь ханшийг эхлээд зөв таамаглаж сурах дараа нь хөдөлгөж сурах тухай асуудал. Дэлхийд олон улсын зах дээрх валютын ханшийг хөдөлгөж чадахуйц цуутай цөөхөн хэдэн дилер байна. Гэхдээ ханшийг өөртөө ашигтайгаар хөдлөгөхийг олон улсын санхүүгийн зах зээлийн холбоо болон ихэнх улсууд хууль тогтоомжоороо хориглосон байдаг.
Ханш таамаглах тухайд гэвэл ханшийг үндсэндээ 3 зүйл дээр үндэслэн таамаглана.
1. Суурь шинжилгээ - энэ нь эдийн засгийн макро үзүүлэлтүүд дээр суурилан тухайн валютын хосын хувьд харгалзах улсуудын эдийн засгийг харьцуулах, дотоодын эдийн засгийн асуудал, олон улсын эдийн засгийн асуудлын төвшинд эрэлт нийлүүлэлтийн суурь, урт хугацааны хүчин зүйл талаас нь судлах судлагаа юм. Энэ судлагаанд улс төрийн болон геополитикийн хүчин зүйлийг мөн судлаж үздэг. Суурь шинжилгээ ашиглан богино хугацаанд арилжаа хийх нь бараг л боломжгүй зүйл. Учир нь суурь шинжилгээ урт хугацаанд илүү бодитой байдаг туршлага байна.
2. Техник шинжилгээ - энэ нь ханшийн хөдөлгөөний өмнөх үеийн тоон цуваанд үндэслэн тодорхой зүй тогтол гаргаж, түүнийг моделчилон цэвэр математик загварууд, тоон цувааны онолууд, магадлалын онол дээр суурилан хийх шинжилгээ. Хамгийн хүндрэлтэй нь зүй тогтол удаан үргэлжилэлгүй цаг тутам өөрчлөгдөж байдагт оршдог. Тэгэхээр ханшийг таамагладаг математик моделийн баттай эсэхийг тасралтгүй шалгаж байнга шинэчлэх шаардлага гардаг. Математик модел дээр үндэслэн арилжаа хийдэг трэйдерүүдийг модел трэйдер гэж нэрлэдэг. Эдгээр хүмүүс нь ихэвчилэн квант физик эсвэл тооны доктороос дээш зэрэгтэй хүмүүс байдаг.
3. Зөн мэдрэмж, тусгай мэдээлэл - Энэ зах зээлийн ерөнхий психологи, бусад дилерүүд ямар бодолтой байгаа, тэдний сэтгэл зүй ямар байдалд байна зэрэг маш нарийвчилан зүйлсийг дилер өөрийн чадвар дээр үндэслэн мэдрэх тухай асуудал юм. Үүнийг хаана ч хэн ч заах боломжгүй. Зөвхөн өөрөө хийх ёстой. Дилерийг гайхамшигтай дилер болгодог хүчин зүйл бол энэ л юм. 3.2 триллион доллартай зах зээлд оролцогч хэдэн арван сая хүнээс авахуулаад зах зээлийг хөдөлгөгч хэдэн мянган дилерийн сэтгэл зүйг урьдчилан таана гэдэг бол шинжлэх ухааны хувьд боломжгүй зүйл харин мэдрэмжийн хувьд байж болзошгүй зүйл билээ.
Арилжаа хийх нь тоглоом биш, казино бол бүүр ч биш учраас мэргэжлийн дилерийг аливаа мөрийтэй тоглоомд хорхойсох, алдагдалдаа улайрах зэргийг Олон улсын санхүүгийн зах зээлийн холбооны дүрмээр хориглодог. Өмнөх үеийн туршлагаас харахад интернетээр арилжаа хийж буй мэргэжлийн бус хүмүүс нь алдсан алдагдалдаа улайрах эсвэл олсон ашигтаа хэт хөөрснөөс болж маш их алдагдал хүлээдэг.
Wednesday, October 15, 2008
Predatory marketing
Араатанлаг маркетинг| Хямрал эхэлсэн нь
Яг хэзээ хаанаас энэхүү хямрал эхэлсэн болохыг нарийн тогтоох боломжгүй. Ямартай ч бид 1930-аад оноос хойших дэлхийн хамгийн томоохон санхүүгийн хямралыг үзэж өнгөрүүлж байна. Улбаалсан эдийн засгийн хямрал ямар төвшинд гарч ирэхийг одоохондоо хэн ч тооцоолж чадахгүй байна. Харин дэлхийн томоохон гүрнүүдийн төрийн тэргүүн, санхүүгийн тэргүүд энэ улбаалсан нөлөөг хамгийн бага байлгахын тулд бүхнийг хийнэ гэдгээ амлаад байгаа. Дэлхий даяар үйлдвэрлэгдэж байгаа нийт бүтээгдэхүүний ¼ -ийг дангаараа хэрэглэдэг Америкийн эдийн засаг 1991 оноос 2001 он хүртэл үргэлжилсэн түүхэн дэх хамгийн урт эдийн засгийн өсөлтийнхөө эцэст 2001 оны 3 сараас 11 сар хүртэл түр зуурын уналтанд ороод түүнээс цааш эргээд өсч эхэлсэн. Өөрөөр хэлбэл энэхүү уналт нь маш түр зуурын байсан тул эдийн засагт үзүүлсэн сөрөг нөлөө нь бага. Үүнээс хойш л дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн зах дээр шинэ шинэ рекордууд тогтоогдож эхэлсэн билээ. Эрүүл чийрэг Америкийн эдийн засгийн хажуугаар BRIC-ийн орнууд гэж нэрлэгдэх буюу Бразил, Орос, Энэтхэг ба Хятадын эдийн засгууд маш хурдацтай өсч, хэрэглээний шинэ хил хязгааруудыг нэвтэрч эхэлсэн нь бараа таваарын эрэлтийг ихээр нэмэгдүүлж бараа таваар хийхэд ашиглагддаг түүхий эдийн үнийг урд хожид байгаагүй өндөр төвшинд хүргэсэн юм. Эдийн засгийн нөхцөл байдал маш сайн байсантай холбогдож Америкт санхүүгийн үйлчилгээний бизнесээс хүлээх эрсдлийн төвшин түүхэн доод хэмжээндээ хүрсэн. Өөрөөр хэлбэл банкнаас зээл олгосон 100 хүний 99-ээс дээш хувь нь эргэн ирж зээлээ төлж байв. Нөгөө талаас олон улсын эдийн засагт мөнгөн хөрөнгийн хуримтлал ихээр хуримтлагдаж банкууд сул чөлөөтэй эх үүсвэр ихтэй болов. Нэгэнт Америкийн банкууд яриангүй дэлхийд тэргүүлэгч тул олон улсын зах дээрээс ч өртөг багатай эх үүсвэр олох боломж улам өргөн болсон. Энэ нь жижиглэнгийн банкны /иргэдийн банк/ зах зээл дэх өрсөлдөөнийг маш ширүүн болгосноос гадна, банкны эрсдлийн хяналтын тогтолцоог сулруулсан. Америкийн орон нутгийн шинжтэй банкууд моргэжийн буюу урт хугацаат орон сууцны зээл олгохдоо “араатанлаг” /predatory/ хэмээн томъёологдсон аргаар бүтээгдэхүүнээ борлуулж эхэлсэн. Монголд иргэн моргэжийн зээл авахаар банкинд очиж түмэн материал бүрдүүлж өгдөг бол Америкт банк иргэн дээр очиж зээл өгдөг тогтолцоо тогтжээ. Ялангуяа 2005 оноо эхлэн зээлийн чадвар муутай иргэдэд хүртэл өргөнөөр зээл олгож эхэлсэн байна. Харин яг эдгээр зээлээ эргэн төлөх магадлал багатай иргэд 2006 оны сүүлчээс эхлэн зээлээ эргүүлэн төлөхөө больсон.
Хөшүүрэг хийгээд орон нутгийн чанартай асуудал хэрхэн дэлхийнх болж өссөн нь
Америкийн орон нутгийн жижгэвтэр банкны хувьд нөөц хязгаарлагдмал тул олж ирсэн эх үүсвэр нь түргэн хугацаанд шавхагдана. Гэтэл банкны удирдлагын хувьд “боломжит” зах зээл их харагдаж байсан тул томоохон хөрөнгө оруулалтын банкуудад хандсан байна. Америкийн томоохон хөрөнгө оруулалтын банкууд хариуд нь санхүүгийн инженерчилэлийн сүүлийн үеийн арга хэрэгсэлүүдийг цогц байдлаар санал болгожээ. Хэдийгээр арга хэрэгслүүд нь MBS, CDO, ABS, SIV зэрэг олон төрлөөр зохион байгуулагдах боловч үндсэндээ энэ нь арилжааны банк өөрийн зээлдэгчдээс авах моргэжийн зээлийн авлага буюу олгосон зээлээ барьцаалж үнэт цаас гарган хөрөнгө оруулалтын банкуудад борлуулах явдал юм. Хөрөнгө оруулалтын банк эргээд хэд хэдэн арилжааны банкнаас авсан моргэжийн зээлийн багцаар баталгаажсан үнэт цаасаа багцлан олон улсын банкуудад борлуулж эхэлсэн. Доорх цикл яг хэдэн удаа давтагдаад байгаа талаар хэн ч нарийн тооцоолж чадахгүй байгаа нь том асуудлыг бий болгож байгаа юм.
Одоогийн байдлаар зээлжих зэрэглэл муутай Америкийн фермэрийн зээлээ төлж чадаагүйгээс үүсээд буй хохирлын хэмжээ нийтдээ 635 тэрбум доллар. Банкны бизнес бол бусдаас хөрөнгийг төвлөрүүлэн хөрөнгө шаардлагатай байгаа хэсэгт зээлдүүлэх явдал юм. Ингэхдээ олон улсын жишгээр нийт бусдаас татан төвлөрүүлж буй хөрөнгийн хэмжээ нь өөрийнх нь хөрөнгийн хэмжээнээс дээд тал нь 10 дахин их байна гэсэн ерөнхий шалгуур тавигддаг. Үүнийг санхүүгийн хөшүүрэг гэж нэрлэх ба энэ нь таны эрхэлж буй бизнесийн нийт эргэлтийн ямар хэсгийг нь таны өөрийн хөрөнгө, ямар хэсгийг нь бусдаас зээлж авсан хөрөнгө эзэлж байгааг харуулдаг билээ. Зурагт харуулсан цикл хэдий чинээ олон давтагдах тусам арилжааны банкуудын үйл ажиллагаа томрох боловч нийт олгосон зээлийн хэмжээнд ногдох өөрийн хөрөнгийн хэмжээ буурах болох нь харагдаж байна.
Энд бүх нөхцөл байдлыг дурдвал ном болох боловч дурьдалгүй өнгөрч болохгүй бас нэг асуудал бол дэлхийн хамгийн том Зээлийн зэрэглэл тогтоодог агентлагууд болох S&P, Moody’s, Fitch Rating нарын үйл ажиллагаа юм. Хэдийгээр зээлийн багцын чанар үнэн хэрэгтээ төдийлөн сайн биш байсан боловч тэрхүү багцаар баталгаажсан үнэт цаасны зэрэглэлүүд нь маш өндөр байсан нь олон улсын зах дээр түргэн, бага хүүтэйгээр борлогдох нөхцөлийг бий болгосон. Энэ нь эдгээр агентлагуудаас тогтоодог зэрэглэл хэр найдвартай байдаг вэ гэсэн асуултыг зүй ёсоор тавихад хүргэж байгаа юм.
Уналтаас хэрхэн гарах вэ| Эдийн засгийн өгссөн ба унасан спирал
Дэлхий даяар хүлээгээд байгаа алдагдлын хэмжээ маш том мэт сонсогдовч нийт санхүүгийн секторын активтай харьцуулахад харьцангуй бага тоо. Америкийн иргэдээс хадгаламж татах эрх бүхий санхүүгийн байгууллагууд дээр төвлөрсөн нийт хадгаламжийн хэмжээ 13.3 триллион доллар. Дахиад нэлээн хэдэн триллион доллар тэтгэвэрийн сан, хөрөнгө оруулалтын сан, эрсдлээс хамгаалах сангуудад хөрөнгө оруулалт хэлбэрээр байршсан байдаг. Банкууд нэгэнт 100 орчим мянган ажлын байрыг үгүй хийгээд байгаа боловч энэ нь 2 жилийн өмнөхөн Америк нэг сард 440 мянган ажлын байр шинээр бий болгож байсантай харьцуулахад бага тоо.
Одоо үүсээд байгаа хамгийн гол асуудал нь итгэлцэлийн асуудал юм. Санхүүгийн секторт итгэх итгэлийг аль болох түргэн хугацаанд сэргээх нь хямрал даамжирч эдийн засгийн бусад секторуудад илүү гүн гүнзгий орохоос сэргийлнэ.Эдийн засгийн унасан спирал нэгэнт үүсээд байна. Эдийн засгийн унасан спиралыг тайлбарлахаас өмнө эдийн засгийн өссөн спиралыг товч тайлбарлая. Эдийн засаг өсч эхлэхтэй зэрэгцэн эрэлт нэмэгдэх бөгөөд компаниуд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлнэ, борлуулалт сайн байх тул ажилчидын тоо, цалин хөлсөө нэмж эхэлнэ. Энэ нь эргээд шинэ шинэ худалдан авагчдийг бий болгож борлуулалтын хэмжээ улам нэмэгдэнэ. Улс орны тэргүүн, компаний удирдлагаас авахуулаад жирийн иргэн хүртэл бүх хүн амын ирээдүйдээ итгэх итгэл нэмэгдэж эхэлнэ. Тодорхой төвшинд хүрсэний дараа эдийн засагт, ирээдүйдээ итгэх итгэл дээд цэгтээ хүрэх ба энэ нь алдаа гаргах үндсэн шалтгаан болж эхэлнэ. Тухайлбал түүхий эдийн үнийг байж боломгүй төвшинд хүртэл хөөрөгдсөнөөс бараа бүтээгдэхүүнийг худалдан авах боломжгүй төвшинд аваачина, эсвэл бизнест учирч болзошгүй эрсдэлүүдийг тооцох мэдрэмжээ алдана, мөн энгийн иргэдийг өөрийн төлж чадах хэмжээнээс илүү их зээлийг зоригтой авах сэтгэлзүйн нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Ийнхүү эрсдэлтэй алхамууд хийж эхлэх нь эргээд эдийн засгийн өссөн спирал дуусч унасан спирал эхлэх дохио болно. Аль нэг салбарт томоохон алдаа гарснаас тухайн салбарын бизнесүүд алдагдал хүлээж эхэлнэ, ажилчдаа халж, цалин хөлсөө бууруулна. Хэрэглэгчдийн худалдан авах чадвар мэдэгдэхүйц буурснаас борлуулалт дахиад буурна. Банкууд зээл олгох үнэлэмжээ өндөрсгөж, хүүгийн төвшинг нэмэх нь бизнесүүдийн зардал, үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулна. Эргээд иргэд, компаниуд санхүүгийн секторт итгэхээ больж эхэлнэ. Энэ үед төр засгийн зүгээс хөрөнгө оруулалт хийх замаар уруудаж яваа эдийн засагт итгэлцэлийн очийг хаях арга зам байна. Одоо олон улсын томоохон улс гүрнүүдийн хийж буй үйлдэл бол төр засгийн оролцоотойгоор итгэлцэлийг сэргээж, шинэ итгэлийг зах зээлд төрүүлэхийн төлөө хийж буй алхамууд юм. Ялангуяа санхүүгийн сектор улс орны амин сүнс нь болж байдаг тул банк санхүүгийн байгууллагуудад засгийн зүгээс урт хугацаат зээл олгох, тэдгээрийн давуу эрхийн хувьцааг худалдан авах арга замыг хэрэгжүүлж байна. Энэ бүхэн нь хүмүүст шинэ итгэлийг бэлэглэж шинэ эдийн засгийн өссөн спиралийг эхлүүлэх цаг мөчийг бид хүлээн суух үлдлээ.
Монгол орны эдийн засаг санхүүгийн секторт ямар нөлөө үзүүлэх вэ
Олон улсын санхүүгийн зах зээлд болж буй энэхүү үйл явдал та бидний сайн мэдэх зарим орнууд тухайлбал Казахстаны банкны секторт том цохилт өгсөн. Учир нь Казахын банкууд Гадаадын банкуудаас ихээхэн хэмжээний богино хугацаат зээл авсан боловч зээлийн үлэмж хэсэг нь 10-15 жилийн хугацаатай орон сууцны моргэжийн зээлийн багцад зориулагдсан байв. Өнгөрсөн оны дунд үеэс эхлэн хүнд байдалд орсон гадаадын банкууд өмнө олгосон байсан 5 хүртэл жилийн хугацаатай зээлээ сунгахаас татгалзаж буцаан төлүүлэхээр шаардах үед Казахын банкууд мөн хүнд байдалд орж төр засгаасаа тусламж эрэхэд хүрсэн байна. Монголын хувьд Казахаас ялгаатай нь урт хугацаат моргэжийн зээлийн багц нийт зээлийн багцийн багахан хэсэг буюу 7,8 хувийг эзэлж байхад Казахад 2008 оны эхээр нийт зээлийн багцийн 30 гаруй хувийг эзэлж байсан байна. Мөн Монголын банкуудын олон улсын санхүүгийн захаас татан төвлөрүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг нийт банкны секторын активтай харьцуулахад үлэмж бага юм. Тэгэхээр олон улсын санхүүгийн хямралаас манай зах зээлд тэр даруйд нь шууд үзүүлэх нөлөө харьцангуй бага гэж үзэж болно. Мэдээж олон улсын санхүүгийн зах дээрх хямрал даамжирч нийт дэлхийн эдийн засгийн хамарч эхэлбэл зарим үйлдвэрлэлд өргөн хэрэглэгддэг түүхий эд, тухайлбал зэсийн үнэ унах эрсдэл гарч ирэхээс гадна Монгол оронд орж ирэхээр хүлээгдэж байсан гадаадын хөрөнгө оруулалтууд зогсох, шинээр нэмж хөрөнгө оруулалт орж ирэхээ болих гэх мэт сөрөг үзэгдлүүд гарч магадгүй болоод байна.
Яг хэзээ хаанаас энэхүү хямрал эхэлсэн болохыг нарийн тогтоох боломжгүй. Ямартай ч бид 1930-аад оноос хойших дэлхийн хамгийн томоохон санхүүгийн хямралыг үзэж өнгөрүүлж байна. Улбаалсан эдийн засгийн хямрал ямар төвшинд гарч ирэхийг одоохондоо хэн ч тооцоолж чадахгүй байна. Харин дэлхийн томоохон гүрнүүдийн төрийн тэргүүн, санхүүгийн тэргүүд энэ улбаалсан нөлөөг хамгийн бага байлгахын тулд бүхнийг хийнэ гэдгээ амлаад байгаа. Дэлхий даяар үйлдвэрлэгдэж байгаа нийт бүтээгдэхүүний ¼ -ийг дангаараа хэрэглэдэг Америкийн эдийн засаг 1991 оноос 2001 он хүртэл үргэлжилсэн түүхэн дэх хамгийн урт эдийн засгийн өсөлтийнхөө эцэст 2001 оны 3 сараас 11 сар хүртэл түр зуурын уналтанд ороод түүнээс цааш эргээд өсч эхэлсэн. Өөрөөр хэлбэл энэхүү уналт нь маш түр зуурын байсан тул эдийн засагт үзүүлсэн сөрөг нөлөө нь бага. Үүнээс хойш л дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн зах дээр шинэ шинэ рекордууд тогтоогдож эхэлсэн билээ. Эрүүл чийрэг Америкийн эдийн засгийн хажуугаар BRIC-ийн орнууд гэж нэрлэгдэх буюу Бразил, Орос, Энэтхэг ба Хятадын эдийн засгууд маш хурдацтай өсч, хэрэглээний шинэ хил хязгааруудыг нэвтэрч эхэлсэн нь бараа таваарын эрэлтийг ихээр нэмэгдүүлж бараа таваар хийхэд ашиглагддаг түүхий эдийн үнийг урд хожид байгаагүй өндөр төвшинд хүргэсэн юм. Эдийн засгийн нөхцөл байдал маш сайн байсантай холбогдож Америкт санхүүгийн үйлчилгээний бизнесээс хүлээх эрсдлийн төвшин түүхэн доод хэмжээндээ хүрсэн. Өөрөөр хэлбэл банкнаас зээл олгосон 100 хүний 99-ээс дээш хувь нь эргэн ирж зээлээ төлж байв. Нөгөө талаас олон улсын эдийн засагт мөнгөн хөрөнгийн хуримтлал ихээр хуримтлагдаж банкууд сул чөлөөтэй эх үүсвэр ихтэй болов. Нэгэнт Америкийн банкууд яриангүй дэлхийд тэргүүлэгч тул олон улсын зах дээрээс ч өртөг багатай эх үүсвэр олох боломж улам өргөн болсон. Энэ нь жижиглэнгийн банкны /иргэдийн банк/ зах зээл дэх өрсөлдөөнийг маш ширүүн болгосноос гадна, банкны эрсдлийн хяналтын тогтолцоог сулруулсан. Америкийн орон нутгийн шинжтэй банкууд моргэжийн буюу урт хугацаат орон сууцны зээл олгохдоо “араатанлаг” /predatory/ хэмээн томъёологдсон аргаар бүтээгдэхүүнээ борлуулж эхэлсэн. Монголд иргэн моргэжийн зээл авахаар банкинд очиж түмэн материал бүрдүүлж өгдөг бол Америкт банк иргэн дээр очиж зээл өгдөг тогтолцоо тогтжээ. Ялангуяа 2005 оноо эхлэн зээлийн чадвар муутай иргэдэд хүртэл өргөнөөр зээл олгож эхэлсэн байна. Харин яг эдгээр зээлээ эргэн төлөх магадлал багатай иргэд 2006 оны сүүлчээс эхлэн зээлээ эргүүлэн төлөхөө больсон.
Хөшүүрэг хийгээд орон нутгийн чанартай асуудал хэрхэн дэлхийнх болж өссөн нь
Америкийн орон нутгийн жижгэвтэр банкны хувьд нөөц хязгаарлагдмал тул олж ирсэн эх үүсвэр нь түргэн хугацаанд шавхагдана. Гэтэл банкны удирдлагын хувьд “боломжит” зах зээл их харагдаж байсан тул томоохон хөрөнгө оруулалтын банкуудад хандсан байна. Америкийн томоохон хөрөнгө оруулалтын банкууд хариуд нь санхүүгийн инженерчилэлийн сүүлийн үеийн арга хэрэгсэлүүдийг цогц байдлаар санал болгожээ. Хэдийгээр арга хэрэгслүүд нь MBS, CDO, ABS, SIV зэрэг олон төрлөөр зохион байгуулагдах боловч үндсэндээ энэ нь арилжааны банк өөрийн зээлдэгчдээс авах моргэжийн зээлийн авлага буюу олгосон зээлээ барьцаалж үнэт цаас гарган хөрөнгө оруулалтын банкуудад борлуулах явдал юм. Хөрөнгө оруулалтын банк эргээд хэд хэдэн арилжааны банкнаас авсан моргэжийн зээлийн багцаар баталгаажсан үнэт цаасаа багцлан олон улсын банкуудад борлуулж эхэлсэн. Доорх цикл яг хэдэн удаа давтагдаад байгаа талаар хэн ч нарийн тооцоолж чадахгүй байгаа нь том асуудлыг бий болгож байгаа юм.
Одоогийн байдлаар зээлжих зэрэглэл муутай Америкийн фермэрийн зээлээ төлж чадаагүйгээс үүсээд буй хохирлын хэмжээ нийтдээ 635 тэрбум доллар. Банкны бизнес бол бусдаас хөрөнгийг төвлөрүүлэн хөрөнгө шаардлагатай байгаа хэсэгт зээлдүүлэх явдал юм. Ингэхдээ олон улсын жишгээр нийт бусдаас татан төвлөрүүлж буй хөрөнгийн хэмжээ нь өөрийнх нь хөрөнгийн хэмжээнээс дээд тал нь 10 дахин их байна гэсэн ерөнхий шалгуур тавигддаг. Үүнийг санхүүгийн хөшүүрэг гэж нэрлэх ба энэ нь таны эрхэлж буй бизнесийн нийт эргэлтийн ямар хэсгийг нь таны өөрийн хөрөнгө, ямар хэсгийг нь бусдаас зээлж авсан хөрөнгө эзэлж байгааг харуулдаг билээ. Зурагт харуулсан цикл хэдий чинээ олон давтагдах тусам арилжааны банкуудын үйл ажиллагаа томрох боловч нийт олгосон зээлийн хэмжээнд ногдох өөрийн хөрөнгийн хэмжээ буурах болох нь харагдаж байна.
Энд бүх нөхцөл байдлыг дурдвал ном болох боловч дурьдалгүй өнгөрч болохгүй бас нэг асуудал бол дэлхийн хамгийн том Зээлийн зэрэглэл тогтоодог агентлагууд болох S&P, Moody’s, Fitch Rating нарын үйл ажиллагаа юм. Хэдийгээр зээлийн багцын чанар үнэн хэрэгтээ төдийлөн сайн биш байсан боловч тэрхүү багцаар баталгаажсан үнэт цаасны зэрэглэлүүд нь маш өндөр байсан нь олон улсын зах дээр түргэн, бага хүүтэйгээр борлогдох нөхцөлийг бий болгосон. Энэ нь эдгээр агентлагуудаас тогтоодог зэрэглэл хэр найдвартай байдаг вэ гэсэн асуултыг зүй ёсоор тавихад хүргэж байгаа юм.
Уналтаас хэрхэн гарах вэ| Эдийн засгийн өгссөн ба унасан спирал
Дэлхий даяар хүлээгээд байгаа алдагдлын хэмжээ маш том мэт сонсогдовч нийт санхүүгийн секторын активтай харьцуулахад харьцангуй бага тоо. Америкийн иргэдээс хадгаламж татах эрх бүхий санхүүгийн байгууллагууд дээр төвлөрсөн нийт хадгаламжийн хэмжээ 13.3 триллион доллар. Дахиад нэлээн хэдэн триллион доллар тэтгэвэрийн сан, хөрөнгө оруулалтын сан, эрсдлээс хамгаалах сангуудад хөрөнгө оруулалт хэлбэрээр байршсан байдаг. Банкууд нэгэнт 100 орчим мянган ажлын байрыг үгүй хийгээд байгаа боловч энэ нь 2 жилийн өмнөхөн Америк нэг сард 440 мянган ажлын байр шинээр бий болгож байсантай харьцуулахад бага тоо.
Одоо үүсээд байгаа хамгийн гол асуудал нь итгэлцэлийн асуудал юм. Санхүүгийн секторт итгэх итгэлийг аль болох түргэн хугацаанд сэргээх нь хямрал даамжирч эдийн засгийн бусад секторуудад илүү гүн гүнзгий орохоос сэргийлнэ.Эдийн засгийн унасан спирал нэгэнт үүсээд байна. Эдийн засгийн унасан спиралыг тайлбарлахаас өмнө эдийн засгийн өссөн спиралыг товч тайлбарлая. Эдийн засаг өсч эхлэхтэй зэрэгцэн эрэлт нэмэгдэх бөгөөд компаниуд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлнэ, борлуулалт сайн байх тул ажилчидын тоо, цалин хөлсөө нэмж эхэлнэ. Энэ нь эргээд шинэ шинэ худалдан авагчдийг бий болгож борлуулалтын хэмжээ улам нэмэгдэнэ. Улс орны тэргүүн, компаний удирдлагаас авахуулаад жирийн иргэн хүртэл бүх хүн амын ирээдүйдээ итгэх итгэл нэмэгдэж эхэлнэ. Тодорхой төвшинд хүрсэний дараа эдийн засагт, ирээдүйдээ итгэх итгэл дээд цэгтээ хүрэх ба энэ нь алдаа гаргах үндсэн шалтгаан болж эхэлнэ. Тухайлбал түүхий эдийн үнийг байж боломгүй төвшинд хүртэл хөөрөгдсөнөөс бараа бүтээгдэхүүнийг худалдан авах боломжгүй төвшинд аваачина, эсвэл бизнест учирч болзошгүй эрсдэлүүдийг тооцох мэдрэмжээ алдана, мөн энгийн иргэдийг өөрийн төлж чадах хэмжээнээс илүү их зээлийг зоригтой авах сэтгэлзүйн нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Ийнхүү эрсдэлтэй алхамууд хийж эхлэх нь эргээд эдийн засгийн өссөн спирал дуусч унасан спирал эхлэх дохио болно. Аль нэг салбарт томоохон алдаа гарснаас тухайн салбарын бизнесүүд алдагдал хүлээж эхэлнэ, ажилчдаа халж, цалин хөлсөө бууруулна. Хэрэглэгчдийн худалдан авах чадвар мэдэгдэхүйц буурснаас борлуулалт дахиад буурна. Банкууд зээл олгох үнэлэмжээ өндөрсгөж, хүүгийн төвшинг нэмэх нь бизнесүүдийн зардал, үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулна. Эргээд иргэд, компаниуд санхүүгийн секторт итгэхээ больж эхэлнэ. Энэ үед төр засгийн зүгээс хөрөнгө оруулалт хийх замаар уруудаж яваа эдийн засагт итгэлцэлийн очийг хаях арга зам байна. Одоо олон улсын томоохон улс гүрнүүдийн хийж буй үйлдэл бол төр засгийн оролцоотойгоор итгэлцэлийг сэргээж, шинэ итгэлийг зах зээлд төрүүлэхийн төлөө хийж буй алхамууд юм. Ялангуяа санхүүгийн сектор улс орны амин сүнс нь болж байдаг тул банк санхүүгийн байгууллагуудад засгийн зүгээс урт хугацаат зээл олгох, тэдгээрийн давуу эрхийн хувьцааг худалдан авах арга замыг хэрэгжүүлж байна. Энэ бүхэн нь хүмүүст шинэ итгэлийг бэлэглэж шинэ эдийн засгийн өссөн спиралийг эхлүүлэх цаг мөчийг бид хүлээн суух үлдлээ.
Монгол орны эдийн засаг санхүүгийн секторт ямар нөлөө үзүүлэх вэ
Олон улсын санхүүгийн зах зээлд болж буй энэхүү үйл явдал та бидний сайн мэдэх зарим орнууд тухайлбал Казахстаны банкны секторт том цохилт өгсөн. Учир нь Казахын банкууд Гадаадын банкуудаас ихээхэн хэмжээний богино хугацаат зээл авсан боловч зээлийн үлэмж хэсэг нь 10-15 жилийн хугацаатай орон сууцны моргэжийн зээлийн багцад зориулагдсан байв. Өнгөрсөн оны дунд үеэс эхлэн хүнд байдалд орсон гадаадын банкууд өмнө олгосон байсан 5 хүртэл жилийн хугацаатай зээлээ сунгахаас татгалзаж буцаан төлүүлэхээр шаардах үед Казахын банкууд мөн хүнд байдалд орж төр засгаасаа тусламж эрэхэд хүрсэн байна. Монголын хувьд Казахаас ялгаатай нь урт хугацаат моргэжийн зээлийн багц нийт зээлийн багцийн багахан хэсэг буюу 7,8 хувийг эзэлж байхад Казахад 2008 оны эхээр нийт зээлийн багцийн 30 гаруй хувийг эзэлж байсан байна. Мөн Монголын банкуудын олон улсын санхүүгийн захаас татан төвлөрүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг нийт банкны секторын активтай харьцуулахад үлэмж бага юм. Тэгэхээр олон улсын санхүүгийн хямралаас манай зах зээлд тэр даруйд нь шууд үзүүлэх нөлөө харьцангуй бага гэж үзэж болно. Мэдээж олон улсын санхүүгийн зах дээрх хямрал даамжирч нийт дэлхийн эдийн засгийн хамарч эхэлбэл зарим үйлдвэрлэлд өргөн хэрэглэгддэг түүхий эд, тухайлбал зэсийн үнэ унах эрсдэл гарч ирэхээс гадна Монгол оронд орж ирэхээр хүлээгдэж байсан гадаадын хөрөнгө оруулалтууд зогсох, шинээр нэмж хөрөнгө оруулалт орж ирэхээ болих гэх мэт сөрөг үзэгдлүүд гарч магадгүй болоод байна.
Subscribe to:
Posts (Atom)