Эртээдийн хавтгай эдийн засаг дээр жаахан "гомдоллож" байгаад орхисон.
Одоо дараагийн шатанд орж цаашаа харах гээд оролдоцгооё.
Юуны өмнө философичид мянга мянган жилийн өмнө хийсэн философийн суурь гаргалгааг давтаж үзье. (Үүн дээр зарим уншигчид маань хандив өргөж болох юм)
1. Би бодож байна - тэгэхээр би оршин байна.
2. Би оршин байгаа юм чинь - Би учир шалтгаантай (зорилготой) байж таараа.
3. Who am I? What is my purpose?
... Ингээд л ердөө 2 асуултанд хариулсаны дараа "гацаанд" орсон байгаа юм". Гэхдээ гацаанаас гарахад дахиад нэг асуултанд элитүүд (элитийн тухай нийтлэлээс тайлбарыг үзнэ үү) үнэн зөв хариулсан.
4. "Хүн төрлөхтөний сайн сайхны төлөө"
Гаргалгаа: Хүн ба амьтны ялгаа нь хүн бүр философич байдагт оршино.
Гаргалгаа: Философичид "үнэнийг" хайдаг. Өөрөөр хэлбэл "Би хэн бэ?" асуултыг асууж эхэлснээр философич болно.
Гаргалгаа: Хүн амьдралдаа сэтгэл хангалуун байх нь хангалттай бөгөөд хүрэлцээтэй амьдралын зорилго... гэдгийг философичид мэднэ.
Гаргалгаа: Амьдралын "үнэн" зорилгоо олж түүнийгээ дагаж амьдарсанаар хүн сэтгэл хангалуун амьдарна.
Гаргалгаа: Философичид амьдралын аль нэг үедээ а. Мөнгө хийсвэр, машин хийсвэр, эд баялаг хийсвэр - (Хорвоогоос халих мөчид Range Rover төмрийн сэг болно) гэдгийг мэдэх болно. Хамгийн муу философич ертөнцөөс халих үедээ үүнийг ойлгоно.
Гаргалгаа: Философич амжилттай философич байхын тулд "анхдагч хэрэгцээ" гэж нэрлэгдсэн хэрэгцээг хангах ёстой. Энэ нь эрүүл байх, өлсөхгүй байх, амь насанд аюултай орчинд байхгүй байх зэрэг юм. Харамсалтай нь маш олон философич (одоогийн байдлаар 3 тэрбум гаруй) анхдагч хэрэгцээг биелүүлж чадалгүй байсаар хорвоогоос хальдаг.
Гаргалгаа: Философичид миний тооцож байгаагаар 6000 орчим жилийн өмнө (түүнээс цааш байж мэднэ, нааш гэж огт бодохгүй байна) "цор үнэнийг" олсон.
Гаргалгаа: "Хүн хэдийбээр амин хувиа хичээсэн амьтан боловч өөрт нь шууд ашиг үгүй байхад бусдын аз жаргалаас таашаал авдаг" гэж философич Адам Смит өөрийн theory of moral sentiment-дээ тодорхойлсон. Энэ бол тэр 6000 орчим жилийн өмнө олсон цор үнэн мөн. Адам Смит миний үзэмжээр хамгийн зөвөөр тодорхойлсон тул түүнийг жишээ татав. Тэрнээс биш мань хүн анх удаа ч юм уу цор ганц удаа тодорхойлоогүй юм.
Гаргалгаа: Хүн-философичийн цор үнэн бол "хүмүүсийн төлөө, хүмүүсийн нийгэмд эерэг нөлөөллийг бий болгох явдал юм". Энэ бол хүний амьдралын үнэн зорилго бөлгөө. Энэ зорилгыг биелүүлж амьдарсан хүн "сэтгэл хангалуун" амьдарч чадах юм. (according to the best knowledge of mine and the entire science of philosophy till this moment)
Гаргалгаа: Цор үнэнийг ойлгож хүлээн авсан цагт дараагийн хоёрдмол зорилго натурал шинжтэй гарч ирдэг. Энэ нь эерэг нөлөөллийг максимум төвшинд хүргэх асуудал билээ.
Гаргалгаа: Ганц хүн айл болдоггүй, ганц мод гал болдоггүй. Олуулаа хийвэл хүчтэй. Багийн тоглолт. Хамтын ажиллагаа. you name it. Хоёр хүн тус тусдаа бие даан хийсэн ажлын үр дүн 100 гэж бодъё. Гэтэл энэ хоёр хүн нийлээд өгөгдсөн ажлыг хийхэд гарах бүтээмж "ямагт" 200-аас илүү байдаг хандлага байна.
дараа үргэлжлүүлье...
Tuesday, December 22, 2009
Saturday, December 19, 2009
Хавтгай эдийн засаг: Онолууд худлаа болсон нь...
Хавтгай эдийн засаг: Онолууд худлаа болсон нь...
Макро эдийн засагчид сүүлийн үед хурц шүүмжлэлд өртсөн. Учир нь тэд орчин үеийн эдийн засгийн хямралын гарцыг харж чадахгүй байна.
Хүний нийгэм дэх бүтээгдэхүүний эрэлт нийлүүлэлт, үнэ тогтоолт, баялагийн хуваарилалт, хөдөлмөрийн хуваарь зэрэг “эдийн засгийн” үзэгдлүүдийг тайлбарлахаар хэдэн мянган жилийн өмнөөс онол, тайлбаруудыг гаргаж иржээ. Эднээс хамгийн дорвитой нь Адам Смитийн “далд гарын онол” (классик онол) ба Жон Кейнсийн “төрийн зохицуулалтын” (Кейнсизм) онолууд юм. Эдгээрийн орчин үеийн урсгалууд нь нео-классик ба нео-кейнсизм нар юм. Нео-классикчууд зах зээлийн өөрөө өөрийгөө зохицуулах чадварт итгэдэг бол Нео-Кейнсчүүд эдийн засагт төрийн оролцоо байх ёстой гэж сургадаг.
Саяны эдийн засгийн хямралаас болж нео-классикчууд бүрэн цохилтонд орсон бол нео-кейнсчүүд харин нэлээн сэргэж ирсэн.
Гэсэн хэдий ч эдгээр урсгалуудын аль альнийх нь онолын суурь таамаглалууд хэрэгжихгүй байгааг орчин үеийн санхүү, эдийн засгийн хямрал харууллаа.
1. Зах зээл нь эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр тогтож үнэ тогтоогдоно гэсэн онолын суурь зарчим зарим талаар хэрэгжихгүй байгааг харж болно. Маш олон жишээ харагдаж буй боловч зөвхөн бидний хамгийн сайн мэддэг алтны хувьд авч үзэхэд алтны ханш өсөх тутам түүний эрэлт нэмэгдэж байгааг бид харж болно. Гэтэл орчин үеийн эдийн засгийн зарчмаар бол үнийн өсөлт нь эрэлтийг бууруулах нөлөөлөл үзүүлэх ёстой ба энэ нь эрэлт нийлүүлэлтийн шинэ тэнцвэрийг тогтоодог. Шудрага үнэ буюу fair value-н талаарх ойлголт үндсэндээ том цохилтонд ороод байгааг эндээс харж болно. Шудрага үнэ хаана байгааг хэн ч тодорхойлж чадахгүй мэт харагдаж байна.
2. Эдийн засгийн цор ганц агент болох хүний шийдвэр гаргалт нь ухаалаг (rational) байна гэсэн таамаглал буруу болох нь олон талаар харагддаг. Үнэндээ хүний шийдвэр гаргалт зах зээлд оролцогчийн хувьд олон тохиолдолд ухаалаг бус гэж нэрлэхээр байдаг бөгөөд богино хугацаат сэтгэл хөдлөлөөс хамаардаг болох нь психологийн олон судлагаагаар тогтоогдсон. Эцсийн эцэст энэ нь мөн шудрага үнийг тогтооход учирч буй бэрхшээлтэй адилаар аль шийдвэр гаргалт нь ухаалаг вэ гэсэн асуултын хариултыг төвөгтэй болгож байгаа юм. Эдийн засгийн онолчдын ухаалаг гэж нэрлээд байгаа шийдвэр нь үнэн хэрэгтээ ухаалаг шийдвэр мөн үү?
3. Зах зээл дээрх мэдээлэл тэгш тархдаг буюу зах зээлд оролцогчид нь боломжтой бүх мэдээллийг авсан байна гэсэн таамаглал нь үндсэндээ огт байх боломжгүй юм.
Олон улсын санхүүгийн зах зээл бол үнэн хэрэгтээ хамгийн их эргэлттэй, хамгийн олон оролцогчидтой зах зээл юм. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн онолуудын суурь таамаглалууд хүчинтэй байгаа эсэхийг ажиглахад хамгийн тохиромжтой газар юм. Миний бие дилерээр ажиллах явцдаа эдийн засгийн талаар хэд хэдэн ажиглалт хийж дүгнэлт гаргасан юм. Эдийн засгийг загварчлах нь үнэн хэрэгтээ боломжгүй зүйл мэт байв. Учир нь эдийн засгийн онолын загваруудад байдаг хувьсагчдаас өөр олон төрлийн хүчин зүйлс үнэ ханшид нөлөөлдгийг мэдэрсэн юм. Аливаа эдийн засгийн үзэгдлийг (үнэ ханшийн огцом савалгаа г.м) эдийн засагчид анализ хийж тайлбарладаг. Гэтэл эдийн засагчид тухайн эдийн засгийн үзэгдлийг эдийн засгийн онолын дагуу тайлбарладаг нь ихэвчилэн бодит байдалтай нийцдэггүй. Учир нь орчин үеийн онолууд өөрсдөө эдийн засгаа хангалттай таньж мэдэж чадаагүй байна.
Энэ талаар ерөнхий сайд асан эрхэм гуайтай хэдэн жилийн өмнө маргаж байсан санаанд орж байна. Энэ эрхэм гуай эдийн засгийг загварчлах хэрэгтэй бөгөөд уг загварын дагуу удирдах боломжтой гэж үзэж байв. Тухайлбал Америк өөрийн эдийн засгийг аль 1950-иад онд боловсруулсан загварын дагуу удирдаж байгаа гэж хэлсэнтэй миний бие огтоос санал нийлээгүй юм. Учир нь эдийн засгийн оролцогч болох хүний үйлдэл, хариу үйлдэлийг загварчлах боломжгүй. Ердөө нэг хүний үйлдэл, хариу үйлдэлийг загварчилж чадахгүй байгаа тохиолдолд олон хүмүүсийн нэгдэл буюу нийгмийн үйлдэл хариу үйлдэлийг загварчилна гэдэг нь байх боломжгүй зүйл. Хүний шийдвэр гаргалтыг ерөнхийлөн таамаглахаар оролдлоо гэхэд түүнээс үүдэн гарах үр дүн нь “хаос” шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл “эрвээхэйн далавчны нөлөө” ёсоор бол Өмнөд америкт нисч яваа эрвээхэй далавчнаас үүссэн агаарын хуйлрал нь ирээдүйд Хойд америкт хар салхины учир шалтгаан болж болдог. Тийм учраас өгөгдөл буюу шийдвэр гаргалт өчүүхэн төдий буюу математик загварт тусгагдахааргүй хэмжээнд өөрчлөгдөхөд л үр дүн асар ихээр хэлбэлздэг. Уншигч авгай санаж байгаа бол үүнийг судлаж тогтоосон онолыг Хаос онол гэдэг билээ.
Тийм ч учраас эдийн засгийн онолыг боловсруулахдаа макро эдийн засгийн - субъектив байдлаар буюу хуулиуд эдийн засгийн үзэгдлийг удирддаг мэтээр ойлгох уламжлалт сэтгэлгээнээс зайлсхийж харин объектив буюу эдийн засгийн агент болох хүмүүсийн үйл хөдлөлийг тусгайлан судлах микро эдийн засагчийн хандлагийг ашиглах нь зохимжтой юм. Тухайлбал энэ талаар анхны томоохон бүтээл болох 2005 оны Freakonomics номыг дурьдаж болно.
Өмнө хэлсэнчлэн эдийн засаг бол баялагийг хуваарилагч, хөдөлмөрийг хуваарилагч тул яаралтай үеэ өнгөрөөсөн онолуудыг сольж шинэ зохистой онолыг гаргах хэрэгтэй болоод байна. Шинэ зохистой онолын урсгалыг гаргаснаар эдийн засгийн хүсээгүй үр дүнгээс сэргийлэх, эдийн засгийг зөв зүгт нь залуурдах боломж бүрдэх юм. Эс тэгвээс дахин шинэ шинэ хямралууд гарахад тун ойрхон ирээд байгаа юм. Миний бодлоор үүний хамгийн ноцтой дохио бол 2007-2008 оны олон улсын хүнсний хямрал юм. Мэдээж саяны эдийн засгийн хямралын цар хүрээг анзааралгүй өнгөрөх аргагүй.
Эдийн засгийн онолын шинэ урсгал гарахад дараах зүйлсийг анхаарах хэрэгтэй байгаа юм...
Хавтгай дэлхий
Дэлхий хавтгай болж буй талаар саяханыг хүртэл баахан сурталдсан. Харин сүүлийн үед ярихаа огт больсон нь дэлхий аль хэдийн даяарчлагдаж хавтгай болчихсон гэсэн үг. Нэгэнт өнгөрсөн юмыг дахин дахин яриад яах билээ. Саяны олон улсын эдийн засгийн хямралыг харахад л бүх зүйл ойлгомжтой болно. Үнэндээ Америкийн фермер эр Жон байраа авахад нь Аравын газрын тосны эзэн Али зээл олгосон байна шүү дээ. Тийм ч учраас Америкийн моргэжийн зээлийн зах зээл дээр эхэлсэн хямрал Америкийн санхүүгийн хямрал болоод тэр нь олон улсын санхүүгийн зах зээлийн хямрал бүүр даамжраад олон улсын эдийн засгийн хямрал болов.
Өмнөх эдийн засгийн онолууд тухайн улсын эдийн засгийг хаалттай байдлаар авч үзэх хандлагатай байсан бол бидэнд хавтгай дэлхийд тохирсон хавтгай онол хэрэгтэй болж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл өөр өөр сонирхол, баялагийн хэмжээ, нөөц бололцоо бүхий олон улсын худалдааны орчинд эдийн засгийг хэрхэн шийдэх талаарх аргуудыг өөртөө багтаасан байх ёстой. Зах зээл нь нэг болсон дэлхийд социалист, дарангуйлалт, ардчилсан гэх мэт олон нийгмийн хэлбэрүүд зэрэгцэн оршиж байгаад хамгийн томоохон асуудал оршино.
Мэдээллийн технологи
Эдийн засгийг удирдахад зах зээлд нөлөөлөл үзүүлж байгаа мэдээллийн асуудал их чухал юм. Мэдээлэл нь эдийн засгийн агент хүний шийдвэр гаргалтанд чухал мэдээлэл үзүүлнэ. Одоо ноёлож буй эдийн засгийн онолууд гарах үед олон нийтийн мэдээллийг төр манипуляци хийдэг байсан бол ердөө сүүлийн 10 жилийн дотор тэр нь огт боломжгүй боллоо. Мэдээллийн технологийн хөгжлийн цогц асуудлыг интернетээр төлөөлж авахад ойлгомжтой болно. We think - we share философи сүүлийн жилүүдэд хүн төрлөхтөний мэдээллийн соёлыг асар хурдтай өөрчлөв. Мэдлэгийг олж авах үнэ, хугацаа Google-ийн ачаар урьд хожид төсөөлж байгаагүйгээр буурав. Wikipedia, Meebo гэх зэрэг ашгийн бус олон нийтийн цоо шинэ “үзэгдэлүүд” бий болов. Мэдлэг “хүч” байхаа больж үнэ цэнэ нь буурч эхэллээ. Ийм we-share санаачлагуудад хүмүүс сайн дураараа цалингүй ажиллаж байна. Blog, Twitter зэрэг хэрэгслийг дамжуулан мэдээлэл үйлдвэрлэх боломжтой болов. Төрөл бүрийн messenger ашиглан мэдээллийг агшин зуур дуу, дүрсийн хамтаар өөрийн мэддэг бүх хүндээ тараах боломжтой боллоо.
Улаанбаатарт өглөө 9 цагт нэг хүн сенсаци бүхий мэдээ олж аваад тарааж эхлэхэд хэдэн цаг гэхэд хотын хүн амыг бүхэлд нь хамрах вэ? Ердөө 10 жилийн өмнө үүнд 1-2 хоног шаардлагатай байсан бол одоо мессенжер ашиглан тарааж эхэлсэн мэдээ хэдхэн минутын дотор компьютер нь асаалттай байгаа бүх хүнд хүрнэ. Өглөө 9 цагт компьютер нь асаалттай байгаа хүн гэдэг бол эдийн засгийн идвэхтэй хүн байж таарна.
Эдийн засаг тэр чигээрээ хэрэглэгчийн, байгууллагын, улс төрийн шийдвэр гаргалт юм. Харин энэ гурван төрлийн этгээд шийдвэр гаргахдаа зөвхөн олж авсан мэдээлэл дээр үндэслэдэг. Гэтэл энэ мэдээлэл бий болох, тарах асуудлыг интернет бүхэлд нь өөрчилчихсөн байна. Өөрөөр хэлбэл одоо бидний ашиглаж байгаа эдийн засгийн онолын урсгалууд мэдээллийг төр харьцангуй байдлаар хянаж чадна, эсвэл мэдээлэл зах зээлд оролцогч бүх хүмүүст ижил байна гэсэн үндэслэл дээр суурилдаг бол орчин үед энэ нь бодит байдлаас хэтэрхий зөрүүтэй болжээ. Шинэ онол маань мэдээллийн технологийн энэ талыг өөртөө тооцож үзсэн байх ёстой.
Өөр соёл, өөр сэтгэлгээ – Хятад, Энэтхэг
Өнөөг хүртлэх бүх эдийн засгийн онолууд Христийн үзэл баримтлалтай орнуудын сэтгэлгээн дээр тулгуурлаж гарсан . Харин орчин үеийн эдийн засагт “өөр” сэтгэлгээтэй ард түмнүүд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон тул эдгээр улс гүрнүүдийн онцлогийг анхаарч үзэх хэрэгтэй болж байна.
Орчин үеийн ардчилалын үнэт зүйлс нь ихэнхдээ “библи“дээр суурилдаг. Өнөөдөр дэлхийн өндөр хөгжилтэй улс орнууд нь библийн үнэт зүйлтэй улсууд юм. Ямар сайндаа л хамгийн ардчилсан Америкийн мөнгөн дэвсгэрт дээр “in god we trust” гэж байхав дээ. Орчин үеийн эрх зүйн систем хүртэл библийн философи дээр суурилжээ.
Олон улсын чанартай эдийн засгийн сэтгүүлүүд дээрх нийтлэлүүд ихэвчилэн барууны зах зээл, барууны харилцагчид суурилж бичигдсэн байхыг анзаарч болно. Саяханыг хүртэл үүнд буруу зүйл байгаагүй юм. Яагаад гэвэл олон улсын эдийн засгийн харилцааны 60-аас дээш хувийг эдгээр барууны орнууд эзэлж байсан.
Харин сүүлийн 18 жилийн турш хурдацтай явагдсан өөрчлөлт бид нарыг өөр цаг үед авчирсан. Энд би Хятад, Энэтхэг хоёрыг онцолж хэлэх гээд байна. Ялангуяа Хятад одоо олон улсын тавцан дээр эргэлт буцалтгүй гарч ирлээ. Эд бол библийн үнэт зүйлтэй орнууд биш. Ардчилалын тухай ойлголт эдгээр шинэ тоглогч нарт өөрөөр буудаг. Харин эдийн засгийн онолууд нь ажиглалт дээр үндэслэж гардаг бөгөөд одоо байгаа голлох онолуудын ажиглалтын нэгж нь дандаа барууны орнуудын эдийн засаг байв.
Хятад ба Энэтхэгийн иргэд Англи саксоны иргэдээс тодорхой ялгаатай. Бид тухайлбал Хятадын иргэд банкнаас авсан моргэжийн зээлээрээ байр авалгүй харин хөрөнгийн зах зээл дээр очиж хувьцаа авсанаас болж Шанхайн хөрөнгийн зах 2005 онд хэрхэн хямарсаныг харж л байсан. Хятадад бол энэ ердөө ч гайхалтай биш, гэтэл барууны дундаж иргэний хувьд энэ бол төсөөлөшгүй зүйл. Ялгаатай нийгмийн философиудын хувьд тохирох онолыг бий болгох нь чухал юм.
Эрвээхэйн дэвэлтийн нөлөөлөл – Хар хун – Хаос онол
Өмнөд америкт нисч яваа эрвээхэйн далавчны дэвэлтээс үүссэн агаарын хуйлрал даамжирсаар цаашдаа хойд америкт болох хүчит хар шуурганы буруутан болж болох юм. Хаос ажиглалт ердөө 30 гаруй жилийн өмнө гарсан шүү дээ. Тэр үед харин одоогийн эдийн засгийн онолын голлох урсгалууд аль хэдийн хөлөө олчихсон байв. Хачирхалтай нь нийгэм эдийн засаг дах огцом өөрчлөлт нь дандаа хэний ч төсөөлөөгүй, бодож олоогүй хүчин зүйлээс (хар хун үзэгдэл) үүдсэн байгаа бол ердөө хэсэгхэн хугацааны дараа тэр зүйл нь хүн бүрийн мэддэг зүйл болж хувирдаг. Үнэндээ эдийн засгийг хэн нэгэн хүчин (тухайлбал төр) төлөвлөөд нэгдсэн байдлаар удирдаад байгаа нь огт ажиглагдаж батлагдахгүй байгаа. Түүний оронд бүлэглэлүүдийн (заавал төр байх албагүй) гаргасан шийдвэрийн хаос чанартай (өөрсдөө үр дүнг нь сайн таамаглаж чадахгүй) үр дүнгүүдийн үрээр эдийн засаг огцом өөрчлөгддөг гэсэн таамаглалыг дэвшүүлж байгаа юм.
(энэ тал дээр хангалттай хэмжээний судлагаа хийгээгүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрье)
Хүнсний хямрал
Дэлхийн хүн ам 7 тэрбум хүрэхтэй зэрэгцээд тэдгээр хүн амыг хооллох асуудал, экологийн тэнцвэрийн асуудал хурцаар тавигдаж эхэлсэн.
Хүнс бол хүний хамгийн анхдагч хэрэгцээ. 2005 оны Катрина хар салхины үед Америкийн Шинэ Орлеанд юу болсоныг бид харсан. Тэнд хүмүүс золтой л бие биенээ барьж идээгүй.
2006-2008 онд дэлхий хүнсний хямралд өнгөц ороод гарсан. Хэрэв дахиад давтагдавал хүний ухамсарын тухай асуудал яригдаж эхэлнэ. Хүнснээс болж өмнө нь олон удаа дайн гарч байсан. Хүн амын тоо их болж байгаа нь асуудлыг хурцатгаж байгаа. Аливаа төр хяналтаа алдах боломж нь улам бүр нэмэгдэж байгаа юм.
Түүхэн индикаторууд
Эдийн засгийн ихэнх голлох индикаторууд ердөө эдийн засгийн өнгөрсөн үеийн түүхийг харуулдаг. Эдийн засгийн түүхэн индикаторуудад суурилж эдийн засгийн ирээдүйн төлөвийг таамаглах нь төвөгтэй ажил юм. Энэ нь киноны эхний 30 минутыг үзээд үлдэх хагаст болох үйл явдлыг таамаглахтай адил юм. Түүхэн индикаторуудад суурилж (тухайлбал инфляци) эдийн засгийг удирдах нь бэрхшээлтэй, заримдаа хохиролтой болохыг бид өөрсдийн туршлагаас харсан. 2007 онд инфляци өндөр байснаас улбаалан 2008 оны эхээр Монголбанк мөнгөний нийлүүлэлтийг хумих бодлого явуулсан нь тодорхой зэмлэл хүлээж байсан билээ. Гэтэл 2007 оны инфляци бол ердөө түүхэн үзүүлэлт бөгөөд 2008 онд инфляци хаачих талаар “тодорхой” мэдээлэл өгч чадахгүй. Энэ нь мөнгөний бодлогоо өөрчлөх хангалттай бөгөөд хүрэлцээтэй мэдээлэл болох уу?
Үүний эсрэг ирээдүйн дүр зургийг харуулахыг оролддог хандлагын индикаторуудыг сүүлийн 50 орчим жилд олон улсад идвэхтэй ашиглаж эхэлсэн билээ. Үүний нэг жишээ нь Хэрэглэгчийн хүлээлтийн индекс юм.
Өнгөрсөн онд инфляци өндөр байсан гэдэг нь эдийн засгийн түүх болохоос биш энэ онд инфляци бас өндөр байна гэсэн үг биш. Харин энэ онд инфляци ямар хандлагатай байгааг Хэрэглэгчийн хүлээлтийн индекс болон үйлдвэрлэгчийн хүлээлтийн индексүүдээс баримжаалж болдог.
Угтаа бол эдийн засгийг хэрэглэгч, бизнесмэн, улс төрч гурав хөтлөж явуулдаг болохоос биш эдийн засагчид эдийн засгийг удирдаж явуулдаггүй юм. Эдийн засагчдийн ажил нь урьдчилан таамаглах, тохирох бодлогыг санал болгох, харамсалтай нь ихэнх тохиолдолд болоод өнгөрсөн зүйлийг өөрийн ойлгоцоор тайлбарлах явдал билээ.
Хангалттай ухамсартай бус дундаж анги
Энэ бол орчин үеийн олон улсын эдийн засгийн хамгийн том сорил юм. Дэлхийн хүн амыг нэгдсэн ухамсарын төвшинд хүргэх ажлыг ах нар хийж амжаагүй байхад хүн амын тоо 7 тэрбум хүрчлээ. Энэ нь бидэнд улам бага хугацаа үлдэж байгааг харуулж буй. Улс орнуудын хөгжлийн төвшин, орлого, ойлголтын төвшин маш зөрүүтэй байгаа нь санаа зовоож байна. Ялангуяа энэ 7 тэрбум хүний талаас илүү нь ядуу ангилалд хамрагдаж байгаа нь маш бэрхшээлтэй асуудал мөн. Өөрөөр хэлбэл хүнсний төлөө бүгдийг хийхэд бэлэн 3 тэрбум гаруй хүн энэ гариг дээр оршин байна. Энэ тохиолдолд урт хугацааны нийгмийн үнэт зүйлийг ярих нь утгагүй зүйл болно. Яаралтай энэ зөрүүг арилгах шаардлагатай. Энэ тал дээр хөгжилтэй орнуудын хийсэн ажлуудын ихэнх нь үр дүн багатай болсон. Тухайлбал тэдний голлох үүрэгтэй, санаачилсан олон улсын агентлагууд болох НҮБ, ОУВС, Дэлхийн банк зэрэг байгууллагуудын ядуу буурай орнуудыг дэмжих бодлогын үр дүн сүүлийн жилүүдэд маш их шүүмжлэл хүлээж байгааг бид сонсож байгаа. Яг одоо эдгээр байгууллагууд стратегиа өөрчлөх шатандаа ажиллаж байх шиг байна.
Нөөцийн валют – долларыг хэвлэсээр байх уу, алт хаачих вэ
1945 оноос хойш АНУ-ын доллар дэлхийн нөөцийн валютын үүрэг гүйцэтгэж байгаа. Гэтэл Америкууд өөрсдийн хэрээс хэтэрсэн хэрэглээгээ санхүүжүүлэх зорилгоор долларыг хэвлэн зах зээлд нийлүүлж байгаа нь долларын ханшийг олон улсын зах зээл дээр 2002 оноос хойш тасралтгүй унагаж байна. Ялангуяа 2008 оноос хойш долларын тогтвортой байдалд эргэлзэх болсоноо дэлхийн улс гүрнүүдийн удирдагчид илээр илэрхийлэх болсон. Хамгийн харамсалтай нь доллараас татгалзахад түүнийг орлох валют байхгүй байгаа юм. Алтыг төв банкууд худалдан авч буй нь үнэн боловч энэ нь үнэндээ цаг нөхцөөсөн арга төдий зүйл. Алтны эдийн засгийн утга учир бага багаар алдагдаж буй нь нууц зүйл биш. Бид ердөө алтны эрэлт нийлүүлэлтийн бүтцийг сүүлийн 10 жилээр авч үзэхэд үүнийг тодорхой мэдэж болно. Гэхдээ алтны ханшийн өсөлт ирэх жилүүдэд үргэлжилэх хандлага байна. Яагаад гэвэл еврог шинэ нөөцийн валют болгон сонгох нь тэнэг алхам болохоор харагдаж байна. Евро бүсийн орнуудын эдийн засгийн суурь хүчин чадал нь Америкийнхаас үнэндээ дээрдэхээргүй байгааг олон үзүүлэлтээс харж болох юм.
Дериватив буруутан биш
Эдийн засагчид орчин үеийн хямралд деривативыг буруутган ярьж байвал битгий итгэ. Учир нь тэд деривативийн арилжаа хэзээ ч хийж үзээгүй учраас тэгэж байгаа юм.
Дериватив анх үүсэхдээ эрсдлийг бууруулах, эрсдлээс хамгаалах зорилгоор үүссэн санхүүгийн даатгалын хэрэгсэл билээ. Одоо ч тэр л зорилгоор арилжаалагдсаар буй. Түүнийг бизнесүүд хөшүүргээ нэмэгдүүлэх зорилгоор буруугаар ашигласан юм.
Хутгыг бид хүний олон ажлыг хөнгөвчлөх гэж зохиосон болохоос биш хүний амь таслах гэж зохиогоогүй. Тийм ч учраас хүн аминий хэргий буруутан нь хэзээ ч “хутга” биш харин түүнийг буруу зорилгоор ашигласан алуурчин байдаг юм.
Үргэлжлэл бий...
Макро эдийн засагчид сүүлийн үед хурц шүүмжлэлд өртсөн. Учир нь тэд орчин үеийн эдийн засгийн хямралын гарцыг харж чадахгүй байна.
Хүний нийгэм дэх бүтээгдэхүүний эрэлт нийлүүлэлт, үнэ тогтоолт, баялагийн хуваарилалт, хөдөлмөрийн хуваарь зэрэг “эдийн засгийн” үзэгдлүүдийг тайлбарлахаар хэдэн мянган жилийн өмнөөс онол, тайлбаруудыг гаргаж иржээ. Эднээс хамгийн дорвитой нь Адам Смитийн “далд гарын онол” (классик онол) ба Жон Кейнсийн “төрийн зохицуулалтын” (Кейнсизм) онолууд юм. Эдгээрийн орчин үеийн урсгалууд нь нео-классик ба нео-кейнсизм нар юм. Нео-классикчууд зах зээлийн өөрөө өөрийгөө зохицуулах чадварт итгэдэг бол Нео-Кейнсчүүд эдийн засагт төрийн оролцоо байх ёстой гэж сургадаг.
Саяны эдийн засгийн хямралаас болж нео-классикчууд бүрэн цохилтонд орсон бол нео-кейнсчүүд харин нэлээн сэргэж ирсэн.
Гэсэн хэдий ч эдгээр урсгалуудын аль альнийх нь онолын суурь таамаглалууд хэрэгжихгүй байгааг орчин үеийн санхүү, эдийн засгийн хямрал харууллаа.
1. Зах зээл нь эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр тогтож үнэ тогтоогдоно гэсэн онолын суурь зарчим зарим талаар хэрэгжихгүй байгааг харж болно. Маш олон жишээ харагдаж буй боловч зөвхөн бидний хамгийн сайн мэддэг алтны хувьд авч үзэхэд алтны ханш өсөх тутам түүний эрэлт нэмэгдэж байгааг бид харж болно. Гэтэл орчин үеийн эдийн засгийн зарчмаар бол үнийн өсөлт нь эрэлтийг бууруулах нөлөөлөл үзүүлэх ёстой ба энэ нь эрэлт нийлүүлэлтийн шинэ тэнцвэрийг тогтоодог. Шудрага үнэ буюу fair value-н талаарх ойлголт үндсэндээ том цохилтонд ороод байгааг эндээс харж болно. Шудрага үнэ хаана байгааг хэн ч тодорхойлж чадахгүй мэт харагдаж байна.
2. Эдийн засгийн цор ганц агент болох хүний шийдвэр гаргалт нь ухаалаг (rational) байна гэсэн таамаглал буруу болох нь олон талаар харагддаг. Үнэндээ хүний шийдвэр гаргалт зах зээлд оролцогчийн хувьд олон тохиолдолд ухаалаг бус гэж нэрлэхээр байдаг бөгөөд богино хугацаат сэтгэл хөдлөлөөс хамаардаг болох нь психологийн олон судлагаагаар тогтоогдсон. Эцсийн эцэст энэ нь мөн шудрага үнийг тогтооход учирч буй бэрхшээлтэй адилаар аль шийдвэр гаргалт нь ухаалаг вэ гэсэн асуултын хариултыг төвөгтэй болгож байгаа юм. Эдийн засгийн онолчдын ухаалаг гэж нэрлээд байгаа шийдвэр нь үнэн хэрэгтээ ухаалаг шийдвэр мөн үү?
3. Зах зээл дээрх мэдээлэл тэгш тархдаг буюу зах зээлд оролцогчид нь боломжтой бүх мэдээллийг авсан байна гэсэн таамаглал нь үндсэндээ огт байх боломжгүй юм.
Олон улсын санхүүгийн зах зээл бол үнэн хэрэгтээ хамгийн их эргэлттэй, хамгийн олон оролцогчидтой зах зээл юм. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн онолуудын суурь таамаглалууд хүчинтэй байгаа эсэхийг ажиглахад хамгийн тохиромжтой газар юм. Миний бие дилерээр ажиллах явцдаа эдийн засгийн талаар хэд хэдэн ажиглалт хийж дүгнэлт гаргасан юм. Эдийн засгийг загварчлах нь үнэн хэрэгтээ боломжгүй зүйл мэт байв. Учир нь эдийн засгийн онолын загваруудад байдаг хувьсагчдаас өөр олон төрлийн хүчин зүйлс үнэ ханшид нөлөөлдгийг мэдэрсэн юм. Аливаа эдийн засгийн үзэгдлийг (үнэ ханшийн огцом савалгаа г.м) эдийн засагчид анализ хийж тайлбарладаг. Гэтэл эдийн засагчид тухайн эдийн засгийн үзэгдлийг эдийн засгийн онолын дагуу тайлбарладаг нь ихэвчилэн бодит байдалтай нийцдэггүй. Учир нь орчин үеийн онолууд өөрсдөө эдийн засгаа хангалттай таньж мэдэж чадаагүй байна.
Энэ талаар ерөнхий сайд асан эрхэм гуайтай хэдэн жилийн өмнө маргаж байсан санаанд орж байна. Энэ эрхэм гуай эдийн засгийг загварчлах хэрэгтэй бөгөөд уг загварын дагуу удирдах боломжтой гэж үзэж байв. Тухайлбал Америк өөрийн эдийн засгийг аль 1950-иад онд боловсруулсан загварын дагуу удирдаж байгаа гэж хэлсэнтэй миний бие огтоос санал нийлээгүй юм. Учир нь эдийн засгийн оролцогч болох хүний үйлдэл, хариу үйлдэлийг загварчлах боломжгүй. Ердөө нэг хүний үйлдэл, хариу үйлдэлийг загварчилж чадахгүй байгаа тохиолдолд олон хүмүүсийн нэгдэл буюу нийгмийн үйлдэл хариу үйлдэлийг загварчилна гэдэг нь байх боломжгүй зүйл. Хүний шийдвэр гаргалтыг ерөнхийлөн таамаглахаар оролдлоо гэхэд түүнээс үүдэн гарах үр дүн нь “хаос” шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл “эрвээхэйн далавчны нөлөө” ёсоор бол Өмнөд америкт нисч яваа эрвээхэй далавчнаас үүссэн агаарын хуйлрал нь ирээдүйд Хойд америкт хар салхины учир шалтгаан болж болдог. Тийм учраас өгөгдөл буюу шийдвэр гаргалт өчүүхэн төдий буюу математик загварт тусгагдахааргүй хэмжээнд өөрчлөгдөхөд л үр дүн асар ихээр хэлбэлздэг. Уншигч авгай санаж байгаа бол үүнийг судлаж тогтоосон онолыг Хаос онол гэдэг билээ.
Тийм ч учраас эдийн засгийн онолыг боловсруулахдаа макро эдийн засгийн - субъектив байдлаар буюу хуулиуд эдийн засгийн үзэгдлийг удирддаг мэтээр ойлгох уламжлалт сэтгэлгээнээс зайлсхийж харин объектив буюу эдийн засгийн агент болох хүмүүсийн үйл хөдлөлийг тусгайлан судлах микро эдийн засагчийн хандлагийг ашиглах нь зохимжтой юм. Тухайлбал энэ талаар анхны томоохон бүтээл болох 2005 оны Freakonomics номыг дурьдаж болно.
Өмнө хэлсэнчлэн эдийн засаг бол баялагийг хуваарилагч, хөдөлмөрийг хуваарилагч тул яаралтай үеэ өнгөрөөсөн онолуудыг сольж шинэ зохистой онолыг гаргах хэрэгтэй болоод байна. Шинэ зохистой онолын урсгалыг гаргаснаар эдийн засгийн хүсээгүй үр дүнгээс сэргийлэх, эдийн засгийг зөв зүгт нь залуурдах боломж бүрдэх юм. Эс тэгвээс дахин шинэ шинэ хямралууд гарахад тун ойрхон ирээд байгаа юм. Миний бодлоор үүний хамгийн ноцтой дохио бол 2007-2008 оны олон улсын хүнсний хямрал юм. Мэдээж саяны эдийн засгийн хямралын цар хүрээг анзааралгүй өнгөрөх аргагүй.
Эдийн засгийн онолын шинэ урсгал гарахад дараах зүйлсийг анхаарах хэрэгтэй байгаа юм...
Хавтгай дэлхий
Дэлхий хавтгай болж буй талаар саяханыг хүртэл баахан сурталдсан. Харин сүүлийн үед ярихаа огт больсон нь дэлхий аль хэдийн даяарчлагдаж хавтгай болчихсон гэсэн үг. Нэгэнт өнгөрсөн юмыг дахин дахин яриад яах билээ. Саяны олон улсын эдийн засгийн хямралыг харахад л бүх зүйл ойлгомжтой болно. Үнэндээ Америкийн фермер эр Жон байраа авахад нь Аравын газрын тосны эзэн Али зээл олгосон байна шүү дээ. Тийм ч учраас Америкийн моргэжийн зээлийн зах зээл дээр эхэлсэн хямрал Америкийн санхүүгийн хямрал болоод тэр нь олон улсын санхүүгийн зах зээлийн хямрал бүүр даамжраад олон улсын эдийн засгийн хямрал болов.
Өмнөх эдийн засгийн онолууд тухайн улсын эдийн засгийг хаалттай байдлаар авч үзэх хандлагатай байсан бол бидэнд хавтгай дэлхийд тохирсон хавтгай онол хэрэгтэй болж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл өөр өөр сонирхол, баялагийн хэмжээ, нөөц бололцоо бүхий олон улсын худалдааны орчинд эдийн засгийг хэрхэн шийдэх талаарх аргуудыг өөртөө багтаасан байх ёстой. Зах зээл нь нэг болсон дэлхийд социалист, дарангуйлалт, ардчилсан гэх мэт олон нийгмийн хэлбэрүүд зэрэгцэн оршиж байгаад хамгийн томоохон асуудал оршино.
Мэдээллийн технологи
Эдийн засгийг удирдахад зах зээлд нөлөөлөл үзүүлж байгаа мэдээллийн асуудал их чухал юм. Мэдээлэл нь эдийн засгийн агент хүний шийдвэр гаргалтанд чухал мэдээлэл үзүүлнэ. Одоо ноёлож буй эдийн засгийн онолууд гарах үед олон нийтийн мэдээллийг төр манипуляци хийдэг байсан бол ердөө сүүлийн 10 жилийн дотор тэр нь огт боломжгүй боллоо. Мэдээллийн технологийн хөгжлийн цогц асуудлыг интернетээр төлөөлж авахад ойлгомжтой болно. We think - we share философи сүүлийн жилүүдэд хүн төрлөхтөний мэдээллийн соёлыг асар хурдтай өөрчлөв. Мэдлэгийг олж авах үнэ, хугацаа Google-ийн ачаар урьд хожид төсөөлж байгаагүйгээр буурав. Wikipedia, Meebo гэх зэрэг ашгийн бус олон нийтийн цоо шинэ “үзэгдэлүүд” бий болов. Мэдлэг “хүч” байхаа больж үнэ цэнэ нь буурч эхэллээ. Ийм we-share санаачлагуудад хүмүүс сайн дураараа цалингүй ажиллаж байна. Blog, Twitter зэрэг хэрэгслийг дамжуулан мэдээлэл үйлдвэрлэх боломжтой болов. Төрөл бүрийн messenger ашиглан мэдээллийг агшин зуур дуу, дүрсийн хамтаар өөрийн мэддэг бүх хүндээ тараах боломжтой боллоо.
Улаанбаатарт өглөө 9 цагт нэг хүн сенсаци бүхий мэдээ олж аваад тарааж эхлэхэд хэдэн цаг гэхэд хотын хүн амыг бүхэлд нь хамрах вэ? Ердөө 10 жилийн өмнө үүнд 1-2 хоног шаардлагатай байсан бол одоо мессенжер ашиглан тарааж эхэлсэн мэдээ хэдхэн минутын дотор компьютер нь асаалттай байгаа бүх хүнд хүрнэ. Өглөө 9 цагт компьютер нь асаалттай байгаа хүн гэдэг бол эдийн засгийн идвэхтэй хүн байж таарна.
Эдийн засаг тэр чигээрээ хэрэглэгчийн, байгууллагын, улс төрийн шийдвэр гаргалт юм. Харин энэ гурван төрлийн этгээд шийдвэр гаргахдаа зөвхөн олж авсан мэдээлэл дээр үндэслэдэг. Гэтэл энэ мэдээлэл бий болох, тарах асуудлыг интернет бүхэлд нь өөрчилчихсөн байна. Өөрөөр хэлбэл одоо бидний ашиглаж байгаа эдийн засгийн онолын урсгалууд мэдээллийг төр харьцангуй байдлаар хянаж чадна, эсвэл мэдээлэл зах зээлд оролцогч бүх хүмүүст ижил байна гэсэн үндэслэл дээр суурилдаг бол орчин үед энэ нь бодит байдлаас хэтэрхий зөрүүтэй болжээ. Шинэ онол маань мэдээллийн технологийн энэ талыг өөртөө тооцож үзсэн байх ёстой.
Өөр соёл, өөр сэтгэлгээ – Хятад, Энэтхэг
Өнөөг хүртлэх бүх эдийн засгийн онолууд Христийн үзэл баримтлалтай орнуудын сэтгэлгээн дээр тулгуурлаж гарсан . Харин орчин үеийн эдийн засагт “өөр” сэтгэлгээтэй ард түмнүүд чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон тул эдгээр улс гүрнүүдийн онцлогийг анхаарч үзэх хэрэгтэй болж байна.
Орчин үеийн ардчилалын үнэт зүйлс нь ихэнхдээ “библи“дээр суурилдаг. Өнөөдөр дэлхийн өндөр хөгжилтэй улс орнууд нь библийн үнэт зүйлтэй улсууд юм. Ямар сайндаа л хамгийн ардчилсан Америкийн мөнгөн дэвсгэрт дээр “in god we trust” гэж байхав дээ. Орчин үеийн эрх зүйн систем хүртэл библийн философи дээр суурилжээ.
Олон улсын чанартай эдийн засгийн сэтгүүлүүд дээрх нийтлэлүүд ихэвчилэн барууны зах зээл, барууны харилцагчид суурилж бичигдсэн байхыг анзаарч болно. Саяханыг хүртэл үүнд буруу зүйл байгаагүй юм. Яагаад гэвэл олон улсын эдийн засгийн харилцааны 60-аас дээш хувийг эдгээр барууны орнууд эзэлж байсан.
Харин сүүлийн 18 жилийн турш хурдацтай явагдсан өөрчлөлт бид нарыг өөр цаг үед авчирсан. Энд би Хятад, Энэтхэг хоёрыг онцолж хэлэх гээд байна. Ялангуяа Хятад одоо олон улсын тавцан дээр эргэлт буцалтгүй гарч ирлээ. Эд бол библийн үнэт зүйлтэй орнууд биш. Ардчилалын тухай ойлголт эдгээр шинэ тоглогч нарт өөрөөр буудаг. Харин эдийн засгийн онолууд нь ажиглалт дээр үндэслэж гардаг бөгөөд одоо байгаа голлох онолуудын ажиглалтын нэгж нь дандаа барууны орнуудын эдийн засаг байв.
Хятад ба Энэтхэгийн иргэд Англи саксоны иргэдээс тодорхой ялгаатай. Бид тухайлбал Хятадын иргэд банкнаас авсан моргэжийн зээлээрээ байр авалгүй харин хөрөнгийн зах зээл дээр очиж хувьцаа авсанаас болж Шанхайн хөрөнгийн зах 2005 онд хэрхэн хямарсаныг харж л байсан. Хятадад бол энэ ердөө ч гайхалтай биш, гэтэл барууны дундаж иргэний хувьд энэ бол төсөөлөшгүй зүйл. Ялгаатай нийгмийн философиудын хувьд тохирох онолыг бий болгох нь чухал юм.
Эрвээхэйн дэвэлтийн нөлөөлөл – Хар хун – Хаос онол
Өмнөд америкт нисч яваа эрвээхэйн далавчны дэвэлтээс үүссэн агаарын хуйлрал даамжирсаар цаашдаа хойд америкт болох хүчит хар шуурганы буруутан болж болох юм. Хаос ажиглалт ердөө 30 гаруй жилийн өмнө гарсан шүү дээ. Тэр үед харин одоогийн эдийн засгийн онолын голлох урсгалууд аль хэдийн хөлөө олчихсон байв. Хачирхалтай нь нийгэм эдийн засаг дах огцом өөрчлөлт нь дандаа хэний ч төсөөлөөгүй, бодож олоогүй хүчин зүйлээс (хар хун үзэгдэл) үүдсэн байгаа бол ердөө хэсэгхэн хугацааны дараа тэр зүйл нь хүн бүрийн мэддэг зүйл болж хувирдаг. Үнэндээ эдийн засгийг хэн нэгэн хүчин (тухайлбал төр) төлөвлөөд нэгдсэн байдлаар удирдаад байгаа нь огт ажиглагдаж батлагдахгүй байгаа. Түүний оронд бүлэглэлүүдийн (заавал төр байх албагүй) гаргасан шийдвэрийн хаос чанартай (өөрсдөө үр дүнг нь сайн таамаглаж чадахгүй) үр дүнгүүдийн үрээр эдийн засаг огцом өөрчлөгддөг гэсэн таамаглалыг дэвшүүлж байгаа юм.
(энэ тал дээр хангалттай хэмжээний судлагаа хийгээгүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрье)
Хүнсний хямрал
Дэлхийн хүн ам 7 тэрбум хүрэхтэй зэрэгцээд тэдгээр хүн амыг хооллох асуудал, экологийн тэнцвэрийн асуудал хурцаар тавигдаж эхэлсэн.
Хүнс бол хүний хамгийн анхдагч хэрэгцээ. 2005 оны Катрина хар салхины үед Америкийн Шинэ Орлеанд юу болсоныг бид харсан. Тэнд хүмүүс золтой л бие биенээ барьж идээгүй.
2006-2008 онд дэлхий хүнсний хямралд өнгөц ороод гарсан. Хэрэв дахиад давтагдавал хүний ухамсарын тухай асуудал яригдаж эхэлнэ. Хүнснээс болж өмнө нь олон удаа дайн гарч байсан. Хүн амын тоо их болж байгаа нь асуудлыг хурцатгаж байгаа. Аливаа төр хяналтаа алдах боломж нь улам бүр нэмэгдэж байгаа юм.
Түүхэн индикаторууд
Эдийн засгийн ихэнх голлох индикаторууд ердөө эдийн засгийн өнгөрсөн үеийн түүхийг харуулдаг. Эдийн засгийн түүхэн индикаторуудад суурилж эдийн засгийн ирээдүйн төлөвийг таамаглах нь төвөгтэй ажил юм. Энэ нь киноны эхний 30 минутыг үзээд үлдэх хагаст болох үйл явдлыг таамаглахтай адил юм. Түүхэн индикаторуудад суурилж (тухайлбал инфляци) эдийн засгийг удирдах нь бэрхшээлтэй, заримдаа хохиролтой болохыг бид өөрсдийн туршлагаас харсан. 2007 онд инфляци өндөр байснаас улбаалан 2008 оны эхээр Монголбанк мөнгөний нийлүүлэлтийг хумих бодлого явуулсан нь тодорхой зэмлэл хүлээж байсан билээ. Гэтэл 2007 оны инфляци бол ердөө түүхэн үзүүлэлт бөгөөд 2008 онд инфляци хаачих талаар “тодорхой” мэдээлэл өгч чадахгүй. Энэ нь мөнгөний бодлогоо өөрчлөх хангалттай бөгөөд хүрэлцээтэй мэдээлэл болох уу?
Үүний эсрэг ирээдүйн дүр зургийг харуулахыг оролддог хандлагын индикаторуудыг сүүлийн 50 орчим жилд олон улсад идвэхтэй ашиглаж эхэлсэн билээ. Үүний нэг жишээ нь Хэрэглэгчийн хүлээлтийн индекс юм.
Өнгөрсөн онд инфляци өндөр байсан гэдэг нь эдийн засгийн түүх болохоос биш энэ онд инфляци бас өндөр байна гэсэн үг биш. Харин энэ онд инфляци ямар хандлагатай байгааг Хэрэглэгчийн хүлээлтийн индекс болон үйлдвэрлэгчийн хүлээлтийн индексүүдээс баримжаалж болдог.
Угтаа бол эдийн засгийг хэрэглэгч, бизнесмэн, улс төрч гурав хөтлөж явуулдаг болохоос биш эдийн засагчид эдийн засгийг удирдаж явуулдаггүй юм. Эдийн засагчдийн ажил нь урьдчилан таамаглах, тохирох бодлогыг санал болгох, харамсалтай нь ихэнх тохиолдолд болоод өнгөрсөн зүйлийг өөрийн ойлгоцоор тайлбарлах явдал билээ.
Хангалттай ухамсартай бус дундаж анги
Энэ бол орчин үеийн олон улсын эдийн засгийн хамгийн том сорил юм. Дэлхийн хүн амыг нэгдсэн ухамсарын төвшинд хүргэх ажлыг ах нар хийж амжаагүй байхад хүн амын тоо 7 тэрбум хүрчлээ. Энэ нь бидэнд улам бага хугацаа үлдэж байгааг харуулж буй. Улс орнуудын хөгжлийн төвшин, орлого, ойлголтын төвшин маш зөрүүтэй байгаа нь санаа зовоож байна. Ялангуяа энэ 7 тэрбум хүний талаас илүү нь ядуу ангилалд хамрагдаж байгаа нь маш бэрхшээлтэй асуудал мөн. Өөрөөр хэлбэл хүнсний төлөө бүгдийг хийхэд бэлэн 3 тэрбум гаруй хүн энэ гариг дээр оршин байна. Энэ тохиолдолд урт хугацааны нийгмийн үнэт зүйлийг ярих нь утгагүй зүйл болно. Яаралтай энэ зөрүүг арилгах шаардлагатай. Энэ тал дээр хөгжилтэй орнуудын хийсэн ажлуудын ихэнх нь үр дүн багатай болсон. Тухайлбал тэдний голлох үүрэгтэй, санаачилсан олон улсын агентлагууд болох НҮБ, ОУВС, Дэлхийн банк зэрэг байгууллагуудын ядуу буурай орнуудыг дэмжих бодлогын үр дүн сүүлийн жилүүдэд маш их шүүмжлэл хүлээж байгааг бид сонсож байгаа. Яг одоо эдгээр байгууллагууд стратегиа өөрчлөх шатандаа ажиллаж байх шиг байна.
Нөөцийн валют – долларыг хэвлэсээр байх уу, алт хаачих вэ
1945 оноос хойш АНУ-ын доллар дэлхийн нөөцийн валютын үүрэг гүйцэтгэж байгаа. Гэтэл Америкууд өөрсдийн хэрээс хэтэрсэн хэрэглээгээ санхүүжүүлэх зорилгоор долларыг хэвлэн зах зээлд нийлүүлж байгаа нь долларын ханшийг олон улсын зах зээл дээр 2002 оноос хойш тасралтгүй унагаж байна. Ялангуяа 2008 оноос хойш долларын тогтвортой байдалд эргэлзэх болсоноо дэлхийн улс гүрнүүдийн удирдагчид илээр илэрхийлэх болсон. Хамгийн харамсалтай нь доллараас татгалзахад түүнийг орлох валют байхгүй байгаа юм. Алтыг төв банкууд худалдан авч буй нь үнэн боловч энэ нь үнэндээ цаг нөхцөөсөн арга төдий зүйл. Алтны эдийн засгийн утга учир бага багаар алдагдаж буй нь нууц зүйл биш. Бид ердөө алтны эрэлт нийлүүлэлтийн бүтцийг сүүлийн 10 жилээр авч үзэхэд үүнийг тодорхой мэдэж болно. Гэхдээ алтны ханшийн өсөлт ирэх жилүүдэд үргэлжилэх хандлага байна. Яагаад гэвэл еврог шинэ нөөцийн валют болгон сонгох нь тэнэг алхам болохоор харагдаж байна. Евро бүсийн орнуудын эдийн засгийн суурь хүчин чадал нь Америкийнхаас үнэндээ дээрдэхээргүй байгааг олон үзүүлэлтээс харж болох юм.
Дериватив буруутан биш
Эдийн засагчид орчин үеийн хямралд деривативыг буруутган ярьж байвал битгий итгэ. Учир нь тэд деривативийн арилжаа хэзээ ч хийж үзээгүй учраас тэгэж байгаа юм.
Дериватив анх үүсэхдээ эрсдлийг бууруулах, эрсдлээс хамгаалах зорилгоор үүссэн санхүүгийн даатгалын хэрэгсэл билээ. Одоо ч тэр л зорилгоор арилжаалагдсаар буй. Түүнийг бизнесүүд хөшүүргээ нэмэгдүүлэх зорилгоор буруугаар ашигласан юм.
Хутгыг бид хүний олон ажлыг хөнгөвчлөх гэж зохиосон болохоос биш хүний амь таслах гэж зохиогоогүй. Тийм ч учраас хүн аминий хэргий буруутан нь хэзээ ч “хутга” биш харин түүнийг буруу зорилгоор ашигласан алуурчин байдаг юм.
Үргэлжлэл бий...
Wednesday, December 2, 2009
Сөрөг талууд
dddd-ийн зүгээс сонирхолтой санаанууд ирсэн тул цаашид багахан шиг мэтгэлцэе гэж бодлоо.
Хүний сөрөг талууд, тухайлбал, хардалт, шунал, айдас зэргийг бүхэлд нь үгүйсгэж боломгүй мэт санагдана, одоо.
Харин тэнцвэр, тэгш хэмийн тухайд илүү анхаарлаа хандуулах нь зүйтэй гэж үзэж байна.
Хүнд байх ёстой бүх зан чанарууд нь зөв бөгөөд эдгээр зан чанаруудыг цогцлоож тэгшлэх нь чухал гэж ойлгож байна. Жишээ нь шунал бол түүний суурь уг зан чанар хэрээс хэтэрсэнийг бид нэрлэж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл шуналын уг чанар нь зөв боловч шунал гэж нэрлэгдэх хүртлээ явсан нь хэрээс хэтэрч тэгш хэм алдагдсаныг харуулж буй. Тэгэхээр бидний шунал гэж нэрлээд байгаа зүйл буюу Шунал1 бол буруу зүйл, харин түүний анхдагч зан төлөв Шунал0 бол зөв зүйл юм.
Шунал0 нь хүмүүст ихийг хийж бүтээх "шуналыг" өгдөг. Сайн зүйл хийх тэмүүлэлтэй хүн яг муу шуналтай хүнтэй төстэйгөөр аль болох их сайн зүйл хийх шуналтай байж impact-ийг ихэсгэж таараа. Тэрнээс биш сүмд сууж бясалгал хийх нь олон түмэнд ямар ач тус үзүүлэхийг бид хэмжиж чадахгүй л байна.
Бид магадгүй улс орны лам нарын тоог нэг хүнд ногдох ДНБ-тэй харьцуулж үзэх хэрэгтэй биз.
Өөртөө итгэлтэй байхын тулд өөртөө итгэлгүй байх ёстой юм байна гэж бодоод дээр үед гайхаж байсан юм. Угтаа бол бэлтгэлтэй хүн итгэлтэй гэж үзвэл тодорхой хэмжээнд өөртөө асуултууд тавьж бэлтгэлийг хангаж чаддаг хүн өөртөө бүрэн итгэлтэй болох юм. Аа харин хүмүүст өөртөө итгэлгүй гэж нэрлэгдэх төвшин хүртэл хүндэрсэн бол энэ нь сэтгэлийн тэгш хэм алдагдсаныг харуулж байж болох юм.
Энэ бол мэдээж их энгийн сонсогдож байгаа юм. Гол нь асуудлыг харах өнцгийг л жоохон өөрчилсөн юм.
Чухал асуулт бол энэ сэтгэлийн тэгш хэмийг хэрхэн бий болгох тухай асуудал билээ. Хүний биеийн эрүүл мэндтэй тэгш хэм зарим талаар холбоотой гэдэг нь ойлгогдож байгаа. Бас удамшлын талын асуудал байж таарах шиг. Тайван зантай хүмүүсээс ерөнхийдөө төстэй хүүхэд гардаг гэх мэт...
Дээрээс нь dddd-ийн хэлсэнчилэн бясалгал бол энэ сэтгэлийн тэгш хэмийг буй болгох сэтгэлзүйн арга байж таарах гээд байгаа юм. Гэхдээ миний өмнө хэлсэн санаа бол бясалгал хийж өөрийн шунал0, айдас0, хардалт0 зэргийг дараад хаячихвал нөгөө нийгэмд эерэг impact үзүүлэх асуудал "будаа" болж амин хувиа хичээсэн амьтан болж хувирах билээ....
Хүний сөрөг талууд, тухайлбал, хардалт, шунал, айдас зэргийг бүхэлд нь үгүйсгэж боломгүй мэт санагдана, одоо.
Харин тэнцвэр, тэгш хэмийн тухайд илүү анхаарлаа хандуулах нь зүйтэй гэж үзэж байна.
Хүнд байх ёстой бүх зан чанарууд нь зөв бөгөөд эдгээр зан чанаруудыг цогцлоож тэгшлэх нь чухал гэж ойлгож байна. Жишээ нь шунал бол түүний суурь уг зан чанар хэрээс хэтэрсэнийг бид нэрлэж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл шуналын уг чанар нь зөв боловч шунал гэж нэрлэгдэх хүртлээ явсан нь хэрээс хэтэрч тэгш хэм алдагдсаныг харуулж буй. Тэгэхээр бидний шунал гэж нэрлээд байгаа зүйл буюу Шунал1 бол буруу зүйл, харин түүний анхдагч зан төлөв Шунал0 бол зөв зүйл юм.
Шунал0 нь хүмүүст ихийг хийж бүтээх "шуналыг" өгдөг. Сайн зүйл хийх тэмүүлэлтэй хүн яг муу шуналтай хүнтэй төстэйгөөр аль болох их сайн зүйл хийх шуналтай байж impact-ийг ихэсгэж таараа. Тэрнээс биш сүмд сууж бясалгал хийх нь олон түмэнд ямар ач тус үзүүлэхийг бид хэмжиж чадахгүй л байна.
Бид магадгүй улс орны лам нарын тоог нэг хүнд ногдох ДНБ-тэй харьцуулж үзэх хэрэгтэй биз.
Өөртөө итгэлтэй байхын тулд өөртөө итгэлгүй байх ёстой юм байна гэж бодоод дээр үед гайхаж байсан юм. Угтаа бол бэлтгэлтэй хүн итгэлтэй гэж үзвэл тодорхой хэмжээнд өөртөө асуултууд тавьж бэлтгэлийг хангаж чаддаг хүн өөртөө бүрэн итгэлтэй болох юм. Аа харин хүмүүст өөртөө итгэлгүй гэж нэрлэгдэх төвшин хүртэл хүндэрсэн бол энэ нь сэтгэлийн тэгш хэм алдагдсаныг харуулж байж болох юм.
Энэ бол мэдээж их энгийн сонсогдож байгаа юм. Гол нь асуудлыг харах өнцгийг л жоохон өөрчилсөн юм.
Чухал асуулт бол энэ сэтгэлийн тэгш хэмийг хэрхэн бий болгох тухай асуудал билээ. Хүний биеийн эрүүл мэндтэй тэгш хэм зарим талаар холбоотой гэдэг нь ойлгогдож байгаа. Бас удамшлын талын асуудал байж таарах шиг. Тайван зантай хүмүүсээс ерөнхийдөө төстэй хүүхэд гардаг гэх мэт...
Дээрээс нь dddd-ийн хэлсэнчилэн бясалгал бол энэ сэтгэлийн тэгш хэмийг буй болгох сэтгэлзүйн арга байж таарах гээд байгаа юм. Гэхдээ миний өмнө хэлсэн санаа бол бясалгал хийж өөрийн шунал0, айдас0, хардалт0 зэргийг дараад хаячихвал нөгөө нийгэмд эерэг impact үзүүлэх асуудал "будаа" болж амин хувиа хичээсэн амьтан болж хувирах билээ....
Friday, November 27, 2009
impact
Амжилт гэж юу вэ гэдэг цэвэр философийн асуудал гарч ирлээ...
Тодорхойлох гээд оролдоё.
Амжилтыг conventional wisdom дээр суурилж тодорхойлвол бүтэлгүйтэх нь ойлгомжтой. Учир нь өнөөдөр УИХ гишүүн болсон хүн бусдын өмнө амжилттай, эсвэл математикийн олимпиадын аварга бусдын өмнө амжилттай. Маргааш УИХ гишүүн хамгийн новшийн мэргэжил болон хувирч болох л юм. Хэн мэдэх билээ? Porsche эсвэл магадгүй бүүр Bugatti Veyron унаж яваа хүн хүмүүсийн атаархсан харцнаас өөрийн амжилтаа олж харж болох л юм. Мөн тухайн хүн өөрөө бусдын бахархасан харцнаас амжилтаа мэдэрч аз жаргалтай болж ч болох л юм.
Амжилт бусдын хэмжүүрээр юм уу эсвэл өөрийн мэдрэмжээр юм уу? Нөгөө хүн бүрийн мундаг гэж атаархдаг байсан хүн маань хувьдаа түмэн асуудалтай гунигтай нэгэн байвал яахав? Тэгвэл амжилт өөрийн хэмжүүр юм байж магадгүй л юм...
Амжилт, аз жаргал, шунал, айдас, хайр, амьдралын утга учир гээд л түмэн асуудлуудын аль нэгийг нь дангаар нь тодорхойлох боломжгүй. Яагаад гэвэл эд нар нь цогц, бие биенээ үгүйсгэх чанартай. Эсрэг тэсрэгийн нэгдэл тэмцэл байдлаар оршин тогтнодог. Энэ бүгдийг нэгтгэн тодорхойлдог ойлголтыг "цор үнэн" гэж нэрлэе.
Цор үнэнийг тодорхойлохдоо дараах нэг суурь нөхцөлийг авч үзэх хэрэгтэй.
Оршин тогтнолын үндэс нь тэнцвэрт байдал буюу баланс юм. Тэгэхээр хүнд байдаг бүх шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрсөний үндсэн дээр цор үнэнийг тодорхойлох боломжтой. Шунал, айдас, хардалт, үзэн ядалт гээд you name it бүгд бидэнд хэрэгтэй. Гэхдээ тэнцвэрийг зөв хангах нь чухал.
Эндээс хүн шиг хүн байх гэдэг ойлголт гардаг. Амжилтанд хүрэхийн тулд хүн шиг хүн байх ёстой болохоос биш сайн хүн, эсвэл муу хүн байх шаардлагагүй.
Ер нь амжилтанд хүрнэ гэдэг conventional wisdom нь тэр чигээрээ буруу сонсогдож байна. Амжилттай амьдрах гэдэг ойлголтоор үүнийг сольсон нь дээр санагдаж байна.
За тэгэхээр "тэнцвэр" гэдэг ойлголтыг бат санаад авъя. Тэгш хэм гэж бас заримдаа яриад байгаа. Balance and equilibrium. Ертөнц тэр чигээрээ тэгш хэм юм гэсэн шинжлэх ухааны суурь санаа байна. Бүүр хүний үйлдлийг тэгш хэм гээд үзчихсэн тэр нь арилжаанд техник шинжилгээ болчихсон явж байна. Санхүүгийн магадлалын үндэс нь бас стандарт буюу тэгш тархалт дээр үндэслэдэг.
Эргээд цор үнэндээ оръё. Supreme truth.
Цор үнэн бол үнэндээ хүн үүсэн бий болсон цагаас оршин буй, хүн төрлөхтөн үгүй болтол оршин байх суурь философи гэж ойлгоё. Энэ нь хүн төрлөхтөний цор шинж чанар гэж бодъё. Өөрөөр хэлбэл тодорхойлогч суурь зүйл нь гэсэн үг.
Та бид шашин бүрийг ажиглаж үзвэл тэд нэгэн ижил философи дээр суурилсан болохыг мэднэ. Энэ философи нь бусдад сайн сайхан зүйл үйлдэх тухай ойлголт юм.
Энэ ойлголтыг хүмүүсийн ухамсарт шингээх зорилгоор там, хойд нас, нүгэл, буян гэх мэт шашны ойлголтууд гарч ирсэн мэт харагддаг.
Философич Адам Смитын theory of moral sentiment гэж буй. Үүний утга нь "хүн хэдийбээр амин хувиа хичээсэн амьтан боловч өөрт нь шууд ашиг тус үгүй байхад бусдын баяр жаргалаас таашаал авдаг". Адам Смит анх олж харсандаа үүнийг онол болгоод гаргачихаад байгаа юм биш. Who am I? асуултыг хамгийн анхны хүн хүртэл өөрөөсөө асуусан. Энэ асуултыг хайх явцад хүн бүр Адам Смитийн ойлгосныг ойлгодог.
Энэ бол "цор үнэн" юм.
Жоохон ухаж бодвол хүний нийгэм энэ цор үнэн дээр, түүнийг тойрч, түүний эргэн тойронд оршин тогтнодог болохыг мэдэж болно.
Бид нар бие биенийгээ хашрааж, хэдхэн жилийн дараа төмрийн сэг болж хувирах 70 хэдэн мянган долларын Range rover-ийн төлөө цусаа урсгаж, дээр нь тоо хэвэлчихсэн цаасны төлөө бусдыг гомдоох гэж энэ орчлон дээр ирдэг гэж үү?
Хүн бүрт сүүлчийн шүүлтийн мөч гэж байдаг. Энэ заавал шашны сургадаг шиг тамын хааны өмнө очих явдал биш. Харин хүн үхэхээсээ өмнө өөрийн амьдралыг өөрөө шүүж үздэг байж таарна. Яг энэ мөчид гадаа зогсож байгаа Range rover, банкинд байгаа 1 сая доллар яг юу болж хувирах вэ? Нэг нь төмөр, нөгөө нь цаас...
Хүн орчлонд бусдын төлөө амьдрах гэж ирдэг бөгөөд энэ нь түүний цор үнэн юм. Бусдын төлөө амьдарч чадсан хүн энэ орчлонгоос явахад харамсах зүйлгүй билээ.
Тэгэхээр бид амжилтанд хүрэх гэж ирдэггүй. Харин амжилттай амьдрах гэж энэ орчлонд ирдэг юм. Хүн бусдын төлөө амьдарч чадаж байвал тэр амьдралыг амжилттай амьдрал гэж нэрлэнэ.
Зарим хүн хурдан гүйдэг, зарим хүн царайлаг, харин зарим хүний тархины чадвар илүү. Эдгээр талаараа бусдаас илүү гэдэг нь амжилттай байна гэсэн үг биш. Би математикийн background-тай хүмүүстэй дайн зарлах гээгүй юм шүү. Жишээ татсан юм. Тархины чадвар сайтай байна гэдэг нь амжилттай байна гэсэн үг гэвэл маш том эндүүрэл болно.
УИХ гишүүн болсон гэдэг нь амжилттай байна гэсэн үг гэж үү? Сайд бололгүйгээр маш олон хүний амьдралд эерэг өөрчлөлт авчирч болох уу?
Албан тушаал, мөнгө гэдэг бол амжилттай амьдралын impact-ийг ихэсгэх хэрэгслүүр болохоос биш амжилттай амьдралын зорилго биш юм шүү.
Хүн бусдын төлөө амьдраад эхлэхээр далайцыг ихэсгэх сэдэлтэй болдог. Үүнийг impact гэе. Далайцыг ихэсгэхийн тулд албан тушаалыг эрэлхийлж болох юм. УИХ-ын гишүүн байснаас зүгээр нэг сургуулийн багш байгаад илүү их далайц үзүүлж болно шүү дээ.
Тийм учраас цор үнэнийг ойлгосон хүмүүсийн хувьд албан тушаал, мөнгө бөгөөд range rover сонин биш болдог нь гайхалтай биш юм. Эд бол далайцыг ихэсгэх хэрэгсэл болохоос биш амьдралын зорилго бөгөөд утга учир биш.
Огт мөнгөгүй, боловсролгүй, тархины өндөр чадваргүй, боломжгүй, албан тушаалгүй байгаад амьдралд бусдын сайн сайхны төлөө асар их нөлөөлөл үзүүлсэн хүн байвал яахав. Энэ хүн юу мэдрэх вэ? Энэ хүнд албан тушаалыг зорилго болгож явсан улсын ерөнхийлөгч, сайд өрөвдөлтэй санагдахгүй гэж үү?
Эсрэгээр цор үнэний төлөө явж байгаа хүн далайцыг ихэсгэх зорилгоор ерөнхийлөгч болохоор тэмүүлж болно шүү дээ.
Хүн том газарт, том албан тушаалд ажиллаж болно. Харин энэ бол тухайн хүний амьдрал амжилттай байна гэсэн үг огтхон ч биш юм...
Энэ цор үнэнийг шууд тодорхойлсон нь их цөөхөн. Аливаа шашин ганц л орших цор үнэнийг тайлбарлах гэж бүхэл бүтэн цогц сургааль, номлол, зан үйлийг гаргадаг шүү дээ. Тийм учраас цор үнэнийг хүнд ойлгуулах нь бараг боломжгүй зүйл юм байна гэж үзье.
Тодорхойлох гээд оролдоё.
Амжилтыг conventional wisdom дээр суурилж тодорхойлвол бүтэлгүйтэх нь ойлгомжтой. Учир нь өнөөдөр УИХ гишүүн болсон хүн бусдын өмнө амжилттай, эсвэл математикийн олимпиадын аварга бусдын өмнө амжилттай. Маргааш УИХ гишүүн хамгийн новшийн мэргэжил болон хувирч болох л юм. Хэн мэдэх билээ? Porsche эсвэл магадгүй бүүр Bugatti Veyron унаж яваа хүн хүмүүсийн атаархсан харцнаас өөрийн амжилтаа олж харж болох л юм. Мөн тухайн хүн өөрөө бусдын бахархасан харцнаас амжилтаа мэдэрч аз жаргалтай болж ч болох л юм.
Амжилт бусдын хэмжүүрээр юм уу эсвэл өөрийн мэдрэмжээр юм уу? Нөгөө хүн бүрийн мундаг гэж атаархдаг байсан хүн маань хувьдаа түмэн асуудалтай гунигтай нэгэн байвал яахав? Тэгвэл амжилт өөрийн хэмжүүр юм байж магадгүй л юм...
Амжилт, аз жаргал, шунал, айдас, хайр, амьдралын утга учир гээд л түмэн асуудлуудын аль нэгийг нь дангаар нь тодорхойлох боломжгүй. Яагаад гэвэл эд нар нь цогц, бие биенээ үгүйсгэх чанартай. Эсрэг тэсрэгийн нэгдэл тэмцэл байдлаар оршин тогтнодог. Энэ бүгдийг нэгтгэн тодорхойлдог ойлголтыг "цор үнэн" гэж нэрлэе.
Цор үнэнийг тодорхойлохдоо дараах нэг суурь нөхцөлийг авч үзэх хэрэгтэй.
Оршин тогтнолын үндэс нь тэнцвэрт байдал буюу баланс юм. Тэгэхээр хүнд байдаг бүх шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрсөний үндсэн дээр цор үнэнийг тодорхойлох боломжтой. Шунал, айдас, хардалт, үзэн ядалт гээд you name it бүгд бидэнд хэрэгтэй. Гэхдээ тэнцвэрийг зөв хангах нь чухал.
Эндээс хүн шиг хүн байх гэдэг ойлголт гардаг. Амжилтанд хүрэхийн тулд хүн шиг хүн байх ёстой болохоос биш сайн хүн, эсвэл муу хүн байх шаардлагагүй.
Ер нь амжилтанд хүрнэ гэдэг conventional wisdom нь тэр чигээрээ буруу сонсогдож байна. Амжилттай амьдрах гэдэг ойлголтоор үүнийг сольсон нь дээр санагдаж байна.
За тэгэхээр "тэнцвэр" гэдэг ойлголтыг бат санаад авъя. Тэгш хэм гэж бас заримдаа яриад байгаа. Balance and equilibrium. Ертөнц тэр чигээрээ тэгш хэм юм гэсэн шинжлэх ухааны суурь санаа байна. Бүүр хүний үйлдлийг тэгш хэм гээд үзчихсэн тэр нь арилжаанд техник шинжилгээ болчихсон явж байна. Санхүүгийн магадлалын үндэс нь бас стандарт буюу тэгш тархалт дээр үндэслэдэг.
Эргээд цор үнэндээ оръё. Supreme truth.
Цор үнэн бол үнэндээ хүн үүсэн бий болсон цагаас оршин буй, хүн төрлөхтөн үгүй болтол оршин байх суурь философи гэж ойлгоё. Энэ нь хүн төрлөхтөний цор шинж чанар гэж бодъё. Өөрөөр хэлбэл тодорхойлогч суурь зүйл нь гэсэн үг.
Та бид шашин бүрийг ажиглаж үзвэл тэд нэгэн ижил философи дээр суурилсан болохыг мэднэ. Энэ философи нь бусдад сайн сайхан зүйл үйлдэх тухай ойлголт юм.
Энэ ойлголтыг хүмүүсийн ухамсарт шингээх зорилгоор там, хойд нас, нүгэл, буян гэх мэт шашны ойлголтууд гарч ирсэн мэт харагддаг.
Философич Адам Смитын theory of moral sentiment гэж буй. Үүний утга нь "хүн хэдийбээр амин хувиа хичээсэн амьтан боловч өөрт нь шууд ашиг тус үгүй байхад бусдын баяр жаргалаас таашаал авдаг". Адам Смит анх олж харсандаа үүнийг онол болгоод гаргачихаад байгаа юм биш. Who am I? асуултыг хамгийн анхны хүн хүртэл өөрөөсөө асуусан. Энэ асуултыг хайх явцад хүн бүр Адам Смитийн ойлгосныг ойлгодог.
Энэ бол "цор үнэн" юм.
Жоохон ухаж бодвол хүний нийгэм энэ цор үнэн дээр, түүнийг тойрч, түүний эргэн тойронд оршин тогтнодог болохыг мэдэж болно.
Бид нар бие биенийгээ хашрааж, хэдхэн жилийн дараа төмрийн сэг болж хувирах 70 хэдэн мянган долларын Range rover-ийн төлөө цусаа урсгаж, дээр нь тоо хэвэлчихсэн цаасны төлөө бусдыг гомдоох гэж энэ орчлон дээр ирдэг гэж үү?
Хүн бүрт сүүлчийн шүүлтийн мөч гэж байдаг. Энэ заавал шашны сургадаг шиг тамын хааны өмнө очих явдал биш. Харин хүн үхэхээсээ өмнө өөрийн амьдралыг өөрөө шүүж үздэг байж таарна. Яг энэ мөчид гадаа зогсож байгаа Range rover, банкинд байгаа 1 сая доллар яг юу болж хувирах вэ? Нэг нь төмөр, нөгөө нь цаас...
Хүн орчлонд бусдын төлөө амьдрах гэж ирдэг бөгөөд энэ нь түүний цор үнэн юм. Бусдын төлөө амьдарч чадсан хүн энэ орчлонгоос явахад харамсах зүйлгүй билээ.
Тэгэхээр бид амжилтанд хүрэх гэж ирдэггүй. Харин амжилттай амьдрах гэж энэ орчлонд ирдэг юм. Хүн бусдын төлөө амьдарч чадаж байвал тэр амьдралыг амжилттай амьдрал гэж нэрлэнэ.
Зарим хүн хурдан гүйдэг, зарим хүн царайлаг, харин зарим хүний тархины чадвар илүү. Эдгээр талаараа бусдаас илүү гэдэг нь амжилттай байна гэсэн үг биш. Би математикийн background-тай хүмүүстэй дайн зарлах гээгүй юм шүү. Жишээ татсан юм. Тархины чадвар сайтай байна гэдэг нь амжилттай байна гэсэн үг гэвэл маш том эндүүрэл болно.
УИХ гишүүн болсон гэдэг нь амжилттай байна гэсэн үг гэж үү? Сайд бололгүйгээр маш олон хүний амьдралд эерэг өөрчлөлт авчирч болох уу?
Албан тушаал, мөнгө гэдэг бол амжилттай амьдралын impact-ийг ихэсгэх хэрэгслүүр болохоос биш амжилттай амьдралын зорилго биш юм шүү.
Хүн бусдын төлөө амьдраад эхлэхээр далайцыг ихэсгэх сэдэлтэй болдог. Үүнийг impact гэе. Далайцыг ихэсгэхийн тулд албан тушаалыг эрэлхийлж болох юм. УИХ-ын гишүүн байснаас зүгээр нэг сургуулийн багш байгаад илүү их далайц үзүүлж болно шүү дээ.
Тийм учраас цор үнэнийг ойлгосон хүмүүсийн хувьд албан тушаал, мөнгө бөгөөд range rover сонин биш болдог нь гайхалтай биш юм. Эд бол далайцыг ихэсгэх хэрэгсэл болохоос биш амьдралын зорилго бөгөөд утга учир биш.
Огт мөнгөгүй, боловсролгүй, тархины өндөр чадваргүй, боломжгүй, албан тушаалгүй байгаад амьдралд бусдын сайн сайхны төлөө асар их нөлөөлөл үзүүлсэн хүн байвал яахав. Энэ хүн юу мэдрэх вэ? Энэ хүнд албан тушаалыг зорилго болгож явсан улсын ерөнхийлөгч, сайд өрөвдөлтэй санагдахгүй гэж үү?
Эсрэгээр цор үнэний төлөө явж байгаа хүн далайцыг ихэсгэх зорилгоор ерөнхийлөгч болохоор тэмүүлж болно шүү дээ.
Хүн том газарт, том албан тушаалд ажиллаж болно. Харин энэ бол тухайн хүний амьдрал амжилттай байна гэсэн үг огтхон ч биш юм...
Энэ цор үнэнийг шууд тодорхойлсон нь их цөөхөн. Аливаа шашин ганц л орших цор үнэнийг тайлбарлах гэж бүхэл бүтэн цогц сургааль, номлол, зан үйлийг гаргадаг шүү дээ. Тийм учраас цор үнэнийг хүнд ойлгуулах нь бараг боломжгүй зүйл юм байна гэж үзье.
Thursday, November 26, 2009
Уншигчидад ...
Сүүлийн үед үл ойлгох байдал болон шүүмжлэлүүд ирж буй тул зарим тодруулга хийхээр шийдэв.
Надаас өөр хүн зочилдоггүй нам гүм байсан блогт маань сүүлийн хэдэн өдөрт нэлээн олон хүн зочилсон нь миний блог дээрх нэг нийтлэлийг нэр бүхий вэб портал иш татсантай холбоотой.
Юуны өмнө миний энэ блогийн үнэмлэхүй дийлэнх хэсэг нь зөвхөн надад өөрт зориулсан бичвэрүүдээс бүрдэж байгаад зарим асуудал оршиж байна. Өөрөөр хэлбэл блогийн ихэнх бичвэр нь миний өөрийн brainstorming болохоос биш нийтэд зориулж анхаасаа бичсэн нийтлэл биш юм. Тийм учраас Batu-ийн хэлсэн найруулга зүй, үг зүйн алдаанууд ихээр буй. Жишээ нь Баабар гуай бол нийтлэлч хүн учраас түүний нийтлэлүүд нь монгол хэлний ашиглалтын хувьд миний хувийн тэмдэглэлүүдтэй харьцуулагдахгүй нь ойлгомжтой. Мөн би өөрөө нэг ойлголтыг хоёр буюу түүнээс дээш тооны үгээр илэрхийлэхийн эсрэг байдаг тул миний тэмдэглэлүүдэд гадаад үг олноор тааралдана. Ялангуяа богино бичвэрүүд ихэвчилэн замд, босон суух хооронд бичигддэг нь намайг цагаатгах зарим шалтгаан болох байх.
Дээр хэлсэнчлэн бичвэрүүдээ би өөрөө сүүлд унших зорилгоор бичдэг тул ойлголтуудыг нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн нэр томъёогоор илэрхийлэхгүй байх нь зарим уншигчидад ойлгомжгүй байгааг бүрэн хүлээн зөвшөөрч байна.
Жишээ нь dddd-ийн хэлсэнчлэн "Хүн өөрийгөө ухаантай гэж бодох үед хамгийн сүүлийн алдаагаа гаргадаг" гэдэг нь эргэлзээ төрүүлэх нь зүйн хэрэг. Үнэндээ ухаантай гэдгийг би тархины чадварыг бусад хүмүүстэй харьцуулахад гэдэг ойлголтоор энэ удаа илэрхийлсэн юм. Өөрөөр хэлбэл хүн өөрийгөө бусад хүнээс тархины чадварын хувьд илүү гэж дүгнэх үедээ амьдралд амжилт гаргах бусад чухал үзүүлэлтүүдийг үл ойшоох хандлага гаргадаг нь сүйрэлийг дууддаг. Хэн нэгэн нь сүүлийн хэдэн арван жил улсын математикийн олимпиадад амжилт үзүүлсэн хүмүүсийн амьдралын замналыг сонирхож үзвэл үүнийг ойлгох болно. Би хэдийгээр ийм судлагаа хийж үзээгүй боловч энэ хүмүүс бидний боддог шиг өндөр амжилтанд хүрээгүй болохыг харна гэдэгт итгэлтэй байна.
Тэгэхээр энэ бол ердөө conventional wisdom буюу нийгмийн ойлголт яагаад ихэвчилэн буруу байдгийн классик жишээ юм.
Тийм учраас "ухаан хангалттай бөгөөд хүрэлцээтэй" байхад л болох юмаа. Амжилтанд хүрэхэд өөр маш олон хүчин зүйл байна шүү гэж хэлээд байгаа юм. Олон ч гэж дээ, азийг бид харьцангуй удирдаж чадна гэж үзвэл "сэтгэл" гээд миний тодорхойлоод байгаа зүйл л үлдэж байгаа юм. Үүнийг яг нарийн тодорхойлох нь ихээхэн төвөгтэй боловч одоохондоо ямар ч байсан тархины чадвар өндөр байхыг шаарддаггүй юм гэдгийг нь мэдэж байгаа.
Сэтгэл дотор нэлээд олон чанар орж байна. Тэрний нэлээн томоохон нь "хайр" юм байна гэж ойлгоод байгаа. Хайрын талаар love triangle бичлэгт эр эмийн хайрын хэсгийг нь задалж үзсэн байгаа. Цаашдаа бусад төрлийн хайрыг тодорхойлох шаардлагатай. Гэх мэтчилэн энэ блогийн үлэмж хэсэг нь философийн brainstorming тул уншигч авгай хүсвэл бичвэрийн суурь зорилготой уялдуулан санал онолоо хуваалвал миний хувьд дуртай байх болно.
Надаас өөр хүн зочилдоггүй нам гүм байсан блогт маань сүүлийн хэдэн өдөрт нэлээн олон хүн зочилсон нь миний блог дээрх нэг нийтлэлийг нэр бүхий вэб портал иш татсантай холбоотой.
Юуны өмнө миний энэ блогийн үнэмлэхүй дийлэнх хэсэг нь зөвхөн надад өөрт зориулсан бичвэрүүдээс бүрдэж байгаад зарим асуудал оршиж байна. Өөрөөр хэлбэл блогийн ихэнх бичвэр нь миний өөрийн brainstorming болохоос биш нийтэд зориулж анхаасаа бичсэн нийтлэл биш юм. Тийм учраас Batu-ийн хэлсэн найруулга зүй, үг зүйн алдаанууд ихээр буй. Жишээ нь Баабар гуай бол нийтлэлч хүн учраас түүний нийтлэлүүд нь монгол хэлний ашиглалтын хувьд миний хувийн тэмдэглэлүүдтэй харьцуулагдахгүй нь ойлгомжтой. Мөн би өөрөө нэг ойлголтыг хоёр буюу түүнээс дээш тооны үгээр илэрхийлэхийн эсрэг байдаг тул миний тэмдэглэлүүдэд гадаад үг олноор тааралдана. Ялангуяа богино бичвэрүүд ихэвчилэн замд, босон суух хооронд бичигддэг нь намайг цагаатгах зарим шалтгаан болох байх.
Дээр хэлсэнчлэн бичвэрүүдээ би өөрөө сүүлд унших зорилгоор бичдэг тул ойлголтуудыг нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн нэр томъёогоор илэрхийлэхгүй байх нь зарим уншигчидад ойлгомжгүй байгааг бүрэн хүлээн зөвшөөрч байна.
Жишээ нь dddd-ийн хэлсэнчлэн "Хүн өөрийгөө ухаантай гэж бодох үед хамгийн сүүлийн алдаагаа гаргадаг" гэдэг нь эргэлзээ төрүүлэх нь зүйн хэрэг. Үнэндээ ухаантай гэдгийг би тархины чадварыг бусад хүмүүстэй харьцуулахад гэдэг ойлголтоор энэ удаа илэрхийлсэн юм. Өөрөөр хэлбэл хүн өөрийгөө бусад хүнээс тархины чадварын хувьд илүү гэж дүгнэх үедээ амьдралд амжилт гаргах бусад чухал үзүүлэлтүүдийг үл ойшоох хандлага гаргадаг нь сүйрэлийг дууддаг. Хэн нэгэн нь сүүлийн хэдэн арван жил улсын математикийн олимпиадад амжилт үзүүлсэн хүмүүсийн амьдралын замналыг сонирхож үзвэл үүнийг ойлгох болно. Би хэдийгээр ийм судлагаа хийж үзээгүй боловч энэ хүмүүс бидний боддог шиг өндөр амжилтанд хүрээгүй болохыг харна гэдэгт итгэлтэй байна.
Тэгэхээр энэ бол ердөө conventional wisdom буюу нийгмийн ойлголт яагаад ихэвчилэн буруу байдгийн классик жишээ юм.
Тийм учраас "ухаан хангалттай бөгөөд хүрэлцээтэй" байхад л болох юмаа. Амжилтанд хүрэхэд өөр маш олон хүчин зүйл байна шүү гэж хэлээд байгаа юм. Олон ч гэж дээ, азийг бид харьцангуй удирдаж чадна гэж үзвэл "сэтгэл" гээд миний тодорхойлоод байгаа зүйл л үлдэж байгаа юм. Үүнийг яг нарийн тодорхойлох нь ихээхэн төвөгтэй боловч одоохондоо ямар ч байсан тархины чадвар өндөр байхыг шаарддаггүй юм гэдгийг нь мэдэж байгаа.
Сэтгэл дотор нэлээд олон чанар орж байна. Тэрний нэлээн томоохон нь "хайр" юм байна гэж ойлгоод байгаа. Хайрын талаар love triangle бичлэгт эр эмийн хайрын хэсгийг нь задалж үзсэн байгаа. Цаашдаа бусад төрлийн хайрыг тодорхойлох шаардлагатай. Гэх мэтчилэн энэ блогийн үлэмж хэсэг нь философийн brainstorming тул уншигч авгай хүсвэл бичвэрийн суурь зорилготой уялдуулан санал онолоо хуваалвал миний хувьд дуртай байх болно.
Wednesday, November 25, 2009
Судлагааны туслалцаа
Уншигч хамт олноос бяцхан туслалцаа хүсэх гэсэн юм.
Та бүгдийн мэдэж байгаагаар Монгол улс 2008 онд 100 мянган хүнд ногдох хорт хавдарын гаралтай нас баралтын тоогоор 220 орны тэргүүнд жагссан билээ.
Надад 100,000 хүн тутамд жил бүр хорт хавдараас болж шаналж нас барж байгаа хүмүүсийн тоо социализмийн үеэс хойш хэрэгтэй байна. Бас энэ тоо хөгжилтэй болон Орос, Хятад зэрэг манайтай харьцуулж болохоор улс орнуудын хувьд түүхэн цуваа байдлаар хэрэгтэй байна.
Монгол хүний дундаж наслалт буурч байгааг та бид мэднэ. Энэ дундаж наслалтын статистикийг мөн дэлхийн дундажтай харьцуулж түүхэн цуваа байдлаар харах хэрэгтэй байна.
Төрөлтийн эндэгдэл, ямар нэг гажигтай хүүхэд төрж байгаа тухай яриад л өнгөрдөг. Тодорхой тоо баримт байдаггүй. Энэ талаарх тоо баримт түүхэн байдлаар, олон улсын дундаж, зарим орнуудтай харьцуулсан байдлаар судлагаа хийж өгнө үү.
Улаанбаатар хотын бохирдолын индикаторуудыг германуудын тусламжтай гаргаж эхэлсэн. Энэ талаар судлагаа бас хэрэгтэй байна. Би Улаанбаатар дэлхийн хамгийн бохирдолтой нийслэл байх гэж бодоод байна.
Миний бодож байгаагаар монгол хүний орчин сөрөг болсон учир хорт хавдарын өвчлөл их байгаа байх. Хүнд хоёр төрлийн орчин байдаг бөгөөд нэг нь сэтгэлийн нөгөө нь биеийн орчин юм. Биеийн орчин утаатай, сэтгэлийн орчин стресстэй байхад хорт хавдарын өвчлөл ихсэх нөхцөл бүрдэх болов уу гэсэн судлагааны таамаглал дэвшүүлж байгаа юм.
Үүнийг судлаж батлаж өгөх хүмүүс байвал хамтарч ажиллах саналтай байна. Мөн энэ нийтлэлийн дагуу та бүгд тоо баримт олвол comment байдлаар баяжуулахыг хүсье.
Талархлаа
Та бүгдийн мэдэж байгаагаар Монгол улс 2008 онд 100 мянган хүнд ногдох хорт хавдарын гаралтай нас баралтын тоогоор 220 орны тэргүүнд жагссан билээ.
Надад 100,000 хүн тутамд жил бүр хорт хавдараас болж шаналж нас барж байгаа хүмүүсийн тоо социализмийн үеэс хойш хэрэгтэй байна. Бас энэ тоо хөгжилтэй болон Орос, Хятад зэрэг манайтай харьцуулж болохоор улс орнуудын хувьд түүхэн цуваа байдлаар хэрэгтэй байна.
Монгол хүний дундаж наслалт буурч байгааг та бид мэднэ. Энэ дундаж наслалтын статистикийг мөн дэлхийн дундажтай харьцуулж түүхэн цуваа байдлаар харах хэрэгтэй байна.
Төрөлтийн эндэгдэл, ямар нэг гажигтай хүүхэд төрж байгаа тухай яриад л өнгөрдөг. Тодорхой тоо баримт байдаггүй. Энэ талаарх тоо баримт түүхэн байдлаар, олон улсын дундаж, зарим орнуудтай харьцуулсан байдлаар судлагаа хийж өгнө үү.
Улаанбаатар хотын бохирдолын индикаторуудыг германуудын тусламжтай гаргаж эхэлсэн. Энэ талаар судлагаа бас хэрэгтэй байна. Би Улаанбаатар дэлхийн хамгийн бохирдолтой нийслэл байх гэж бодоод байна.
Миний бодож байгаагаар монгол хүний орчин сөрөг болсон учир хорт хавдарын өвчлөл их байгаа байх. Хүнд хоёр төрлийн орчин байдаг бөгөөд нэг нь сэтгэлийн нөгөө нь биеийн орчин юм. Биеийн орчин утаатай, сэтгэлийн орчин стресстэй байхад хорт хавдарын өвчлөл ихсэх нөхцөл бүрдэх болов уу гэсэн судлагааны таамаглал дэвшүүлж байгаа юм.
Үүнийг судлаж батлаж өгөх хүмүүс байвал хамтарч ажиллах саналтай байна. Мөн энэ нийтлэлийн дагуу та бүгд тоо баримт олвол comment байдлаар баяжуулахыг хүсье.
Талархлаа
Tuesday, November 24, 2009
Алтны үнийн хандлага
Ойрд алтны ханшийн шинжилгээ хийх гээд амжаагүй билээ. Гэвч сүүлийн үед хүмүүс энэ талаар сонирхоод байгаа тул товчхон суурь шинжилгээ хийж нийтлэе гэж бодов.
Алтны ханш 2001 оноос хойш өнөөг хүртэл 4 дахин өссөн гэдгийг та бид мэднэ. 2001 оноос 2008 он хүртэл толгой дарааллан бүх таваарын үнэ өссөн гэхэд хилсдэхгүй. Гэхдээ олон улсын эдийн засгийн хямралын шуурганаар тэнгэрт байсан үнүүд хэсэгхэн зуур бууж ирсэн. Харин алтны үнэ тэндээ тогтож үлдээд цаашаа өсч байна. Үүний шалтгааныг олж мэдэхийн тулд хэдэн хэдэн зүйлсийг сонирхож үзэх хэрэгтэй.
AU - Aurum
Алт бол эртний төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг гүйцэтгэгч бөгөөд гоёл чимэглэл болон үйлдвэрлэлд ашиглагддаг үнэт метал юм. Алт бол платинум, палладиум ба мөнгө нарын адил үнэт метал билээ. Бусад металууд нь үнэт металын ангилалд хамрагддаггүй болно. Эрт дээр үеэс хойш алт валютын үүрэг гүйцэтгэхийн хажуугаар баялагийн илэрхийлэл болж байлаа. Тийм учраас алт үеийн үед хүмүүсийн ухамсарт баялагийг хадгалах хэрэгсэл гэдэг утгаараа баттай суужээ.
XAU
Алт нь таваарын зах зээлд хамаарахаас гадна заримдаа түүнийг олон улсын валютын зах зээлд хамааруулсан байвал гайхах зүйл үгүй. XAU бол олон улсын стандартын байгууллагаас алтанд оноосон валютын код юм. Алт өөрөө химийн элемент, төв банкуудын валютын нөөцөд багтдаг, маш олон хүн өдөр тутам хэрэглэдэг зэрэг олон шинж чанараараа аль ч таваарыг дагуулахгүй.
Тийм ч учраас олон улсын санхүүгийн зах зээлд алтны данс гэсэн ойлголт байх. Өөрөөр хэлбэл алтаар нэгж нь илэрхийлэгддэг төлбөр тооцооны дансыг арилжааны банкууд ашигладаг. Ийм дансанд хадгалагдаж байгаа алтыг биет бус алт гэж нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл дансанд байгаа валюттай адилаар биежээгүй гэсэн үг. Энэ нь алтанд чөлөөтэй хөрөнгө оруулалт хийх боломжийг олгож байгаа юм.
Төв банкуудын алт
1948 онд 30,182 тонн алтыг олон улсын төв банкууд эзэмшиж байсан. Түүхэн үеийн турш энэ хэмжээ 5 орчим мянган тонноор өссөн боловч сүүлийн жилүүдэд тасралтгүй буурах хандлага байгаа юм. Аль нэг төв банк дангаар зах зээл дээр их хэмжээний алт нийлүүлж ханшийг унагаахаас сэргийлсэн олон улсын пакт бий. Үүнийг 1999 оны Вашингтоны пакт гэж нэрлэдэг. Одоо хүчинтэй пакт ёсоор уг пактад нэгдсэн төв банкууд нийтдээ жилд 600 тонноос илүү алт олон улсын зах дээр зарж болохгүй.
Баттай бус мэдээгээр дэлхийн хөрсөн дээр нийтдээ 170 орчим мянган тонн алтыг олборлож гаргаад буй. Алт химийн элемент учир нефтьтэй адил устаж үгүй болохгүй.
Төв банкууд өөрсдийн эзэмшил алтаа сүүлийн жилүүдэд нэлээд идвэхтэй зарах хандлагатай болсон. Гэтэл зарим төв банкууд тухайлбал Хятад, Оросын төв банкуудын хувьд харин эсрэгээр алт худалдаж авах үзэгдэл гарсан байна. Учир нь эдгээр орнуудын төв банкууд маш их долларын нөөцтэй болсон. Долларын ханш унаж эхэлсэнээр тэр их нөөцөө хааш нь хийхээ мэдэхээ больж эхэлсэн. Ер нь аливаа орны валютыг хэт ихээр төв банк нөөцдөө эзэмших нь заримдаа эрсдэлтэй. Үүний оронд аль ч орны өмчлөлд үл харъяалагдах алтаар нөөцөө бүрдүүлэх гарц байна.
Төв банкны нөөц нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн тогтвортой байдлыг хангахад чиглэгддэг гэж үзвэл нөөцийг хөрвөх чадвар сайтай валютаар бүрдүүлэх нь чухал. Дээхнэ үед алтаар төлбөр тооцоо хийх нь түгээмэл байсан боловч одоо алт үндсэндээ төлбөр тооцооны эргэлтээс гарсан нь төв банкируудын хувьд алтаар нөөц бүрдүүлэх тал дээр зарим эргэлзээ төрүүлэх болсон нь нууц биш. Тийм ч учраас хөгжингүй орнуудын төв банкууд нөөцөөсөө зарж эхлээд буй. Аль нэг улсын төв банк нөөцийн алтаа нэмэгдүүлж эхэлмэгц алтны үнэн фенүүд алга ташин угтдаг нь санаандгүй зүйл биш.
Алтны үнэ
Алтны үнэ түүхэн рекорд төвшиндээ хүрээд байгааг та бид мэднэ. 11-р сарын 26-ны байдлаар алтны ханш шинэ рекорд тогтоож 1185 долларт хүрсэн байна. Олон улсын захад алтны үнийг хүндийн хэмжүүрийн нэг төрөл болох трой унцаар илэрхийлдэг. 1 трой унц нь 31.1034768 граммтай тэнцдэг.
Энэ ханш нь хэр өндөр юм бэ гэдгийг бид хялбархан мэдэж болно. Ингэхийн тулд алтны дундаж өртөгийг өөрөөр хэлбэл алт олборлох өртөгийг мэдэх шаардлагатай. Олон улсын олборлолтын өртөг нь тухайн орд үндсэн орд эсвэл шороон орд эсэх, олборлолтын аль шатанд яваа, ямар татвар төлдөг зэрэг олон хүчин зүйлсээс хамаарна. 2001 онд олон улсын дундаж олборлолтын өртөг 250 орчим доллар байлаа. Харин энэ үед Монголын дундаж өртөг 190 орчим доллар байв. Өнөө үед миний барагцаалж байгаагаар олон улсын дундаж өртөг 400-450 доллар, харин Монголын өртөг үүнээс 50 орчим долларын доогуур байгаа болов уу.
Тэгэхээр өнөөгийн ханш нь өртөгтэй харьцуулахад өндөр ханш гэж ойлгогдох юм.
Үүнээс улбаалаад алтны ханш огцом унах эрсдлийг улам бүр ихэсгэж байгаа юм. Бид алтны графикаас 2001 оноос хойш алт өсөхдөө хэд хэдэн удаа маш ихээр унаж байсныг харж болно.
Яг одоогийн ханшийн өсөлт бол долларын хямралаас голдуу улбаатай. Ерөнхийдөө сүүлийн 30 орчим жилийн түүхэнд алт доллартай эсрэг хамааралтай явж ирсэн. Учир нь алтыг долларын альтернатив гэж хөрөнгө оруулагчид үздэгтэй холбоотой. Долларын орчин үеийн эдийн засагт гүйцэтгэх үүрэг саяны олон улсын эдийн засгийн хямралаас болоод ихээхэн эргэлзээтэй болсон нь хүмүүс safe heaven буюу аюулгүй хөрөнгө оруулалтын хэрэгслүүдэд татагдах шалтгаан болжээ. Энэ "аюулгүй" хөрөнгө оруулалтын хэрэгслүүдийн жагсаалтыг алт тэргүүлдэг юм.
Алтны эрэлт, нийлүүлэлт
Үнэ эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр тогтоогддог. Тэгвэл бид суурь шинжилгээ хийхдээ юуны өмнө эрэлт ба нийлүүлэлтийн бүтцийг авч үздэг.
Алтны үнэ өссөнтэй холбоотойгоор алтны суурь хэрэглээ жил дарааллан буурсаныг бид графикаас харж болно. Өөрөөр хэлбэл алт үнэтэй болсон нь алтан гоёл чимэглэлийн эрэлтэд цохилт болсон байна. Энэ бол муу мэдээ юм. Алтны ханш эргэж буурах үед алтны суурь хэрэглээний эрэлт сэргэх эсэх нь эргэлзээтэй. Хүмүүс сүүлийн үед үнэтэй шар металыг зүүх сонирхол ерөнхийдөө буурч байгаа нь анзаарагдаж байгаа. Гэхдээ дэлхий даяар мөнгөтэй хүмүүсийн тоо нэмэгдэж байгаа нь үүний эсрэг хаалт болж байна. Одоо харин алтны ханшийг суурь эрэлт буурч байх үед ч гэсэн өсгөхөд хүрч байсан хөрөнгө оруулалтын эрэлтийг авч үзье.
Алтанд хийх хөрөнгө оруулалт
Алтанд хүмүүс эрт үеэс хөрөнгө оруулалт хийсээр ирсэн. Харин саяханаас алтанд огт өөр байдлаар хөрөнгө оруулалт хийж эхлэв. Өмнө нь алтан гулдмай авч хадгалах, алтан эдлэл хадгалах зэргээр хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан бол орчин үед биет бус байдлаар хөрөнгө оруулалт хийх үзэгдэл газар авсан. Эдгээрээс хамгийн нөлөө бүхий нь алтны хөрөнгө оруулалтын сангууд юм. Одоо оршин байгаа хамгийн том сан болох SPDR gold fund 2004 онд байгуулагдсан. (графикт SPDR санд төвлөрсөн алтны хэмжээ ба алтны ханшийг харуулав)
Алтны санд хувь хүмүүс болон хөрөнгө оруулалтын байгууллагууд тухайн сангийн хувьцааг худалдаж авах замаар хөрөнгө оруулалт хийнэ. Харин хувьцаа зарагдан санд төвлөрсөн мөнгөн хөрөнгөөр биет алт худалдан авах ажиллагааг сангийн менежер зохион байгуулдаг. Өөрөөр хэлбэл биржээр арилжаалагддаг ихэнх сангуудын (ETF - exchange traded fund) адил алтны биржээр арилжаалагддаг сангууд нь санд төвлөрсөн мөнгөн хөрөнгийг зөвхөн алт худалдан авахад зарцуулдаг. Тэгэхээр хөрөнгө оруулагч сангийн эзэмшиж буй алтны тодорхой хэсгийг шууд бусаар эзэмших боломжтой болно гэсэн үг. Алтны ханш өсөх тутам хөрөнгө оруулагч анх оруулсан хөрөнгө дээрээ ашиг олох боломжтой болдог. Эсрэгээр алтны ханш унахад хөрөнгө оруулагчын эзэмшиж буй хувьцааны үнэ унаж алдагдал хүлээдэг. Дашрамд дурьдахад саяны түүхэн дэх хамгийн том "понзи" залилангийн эзэн Бернард Мадофф нь орчин үеийн биржээр арилжаалагддаг сангуудыг анх санаачилсан хүн юм.
Дэлхий дээр байгаа нийт алтны хөрөнгө оруулалтын сангуудын эзэмшиж байгаа алтны хэмжээ 2002 онд хэдэн арван тон л байсан бол одоогийн байдлаар ойролцоогоор 1800 орчим тон болоод байна. (SPDR сан үүнээс 1200 орчим тоныг эзэмшиж байна)
Сангуудаас гадна бодит хэмжээг нь тогтооход төвөгтэй нэг хөрөнгө оруулалтын хэлбэр бол "алтны данс" юм. Энэ нь хөрөнгө оруулагчдыг банкаар дамжуулан алтанд биет бус хөрөнгө оруулалт хийх боломжийг олгодог хэрэгсэл юм. Тухайлбал 2004 онд Худалдаа Хөгжлийн банк анх алтны дансны үйлчилгээг гаргаж байсан жишээ бий. Энэхүү данс нь валютын данстай ижил бөгөөд хэмжих нэгж нь алт байна. Ийм алтны дансуудаар дамжин дэлхий даяар хичнээн тон алтны хөрөнгө оруулалт хийгдээд байгааг хэмжихэд төвөгтэй.
Энд нэг анхааралт татаж буй зүйл бол биет бус байдлаар алтанд хийгдээд байгаа хөрөнгө оруулалтын хэмжээ юм. Зөвхөн алтны сангаар дамжин хийгдсэн хөрөнгө оруулалтын хэмжээ удахгүй алтны олборлолтын хэмжээтэй тэнцэхээр байгаа нь ханшийг тогтворгүй болгож байгаа юм. Учир нь алтанд хийсэн хөрөнгө оруулалт нь худалдан авсан гоёл чимэглэлийг бодвол хугацааны хувьд бага зөвхөн үнийн өсөлтөөс ашиг олох зорилгоор хийгддэг тул үнэ бага зэрэг унахад сандралд орох хандлага байдаг.
Спекуляторууд
Яг өнөөдрийн байдлаар зөвхөн COMEX бирж дээрх дилерүүдийн цэвэр худалдан авсан алтны хэмжээ 734 тон хүрсэн байна. Өмнө нь хэзээ ч ийм өндөр төвшинд хүрч байгаагүй билээ. Дилерүүд спекуляци буюу үнийн өөрчлөлтөөс ашиг олох зорилго бүхий арилжаа тогтмол хийдэг. Энэ арилжаагаа бирж дээр хийхдээ фючерс эсвэл опшин арилжаа ашиглан хийх бөгөөд энэ нь биет алтаар төлбөр тооцоо гүйцэтгэхгүй байх боломжийг бүрдүүлдэг юм. Фючерс ба опшин арилжааны төлбөр тооцоо нь ирээдүйд хийгдэх нөхцөлтэй байдаг тул хэлцэлийн төлбөр тооцоо гүйцэтгэх хугацаа болохоос өмнө эсрэг хэлцэл хийж төлбөр тооцооны үүргээс чөлөөлөгдөнө. Харин авах ба зарах хэлцэлүүд нь өөр өөр хугацаанд хийгдэх тул ханшууд нь зөрүүтэй байдаг. Энэ зөрүү нь мэдээж дилерийн хувьд нэг бол ашиг үгүй бол алдагдал болж ирнэ.
Алтны арилжаа олон улсын зах дээр ихэнхдээ биржээс гадуур явдаг гэдгийг бид санавал биржээс гадуур дилерүүд хичнээн хэмжээний алтыг үнийн өсөлтөөс ашиг олох зорилгоор худалдан авсан байгааг төсөөлөхийг оролдож болно.
Долларын ханш
Долларын ханш 2002 оноос хойш ихэнх валютуудын эсрэг тасралтгүй суларч байгаа нь алтны ханшид эерэг нөлөө үзүүлж байгаа юм. Олон улсын зах зээл дээр алт нь доллараар илэрхийлэгддэг тул долларын ханш орон нутгийн валютын эсрэг сулрах нь тухайн нутагт алтыг харьцангуй хямд болгож өгдөг тул эрэлтийг дэмжих эерэг нөлөөтэй. Гэхдээ өнгөрсөн хугацаанд энэ нөлөөлөл нь эрэлт өсөх байдлаар бус харин эрэлт харьцангуй тогтмол буурах маягтай байхад алтны доллараар илэрхийлэгдсэн ханш огцом өсөх байдлаар илэрч байсан юм.
Хятад улсын төв банкны эзэмшиж буй долларын нөөц 2 триллион доллар давахтай зэрэгцэн олон улсын эдийн засгийн хямрал болсон нь эдийн засагчдын дунд маш том толгойны өвчинг авчрав. Энэ нь ирээдүйн нөөцийн валют доллар байх эсэх тухай асуудал юм. Хэрэв долларын статус доройтож энэ хооронд евро өөрийн байр суурийг бататгаж чадахгүй бол алтны ирээдүй гэрэлтэй харагдах магадлалтай. Гэхдээ энэ нь хэдэн арван жил үргэлжлэхгүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Долларын дилемма 2001 онд эхэлсэнээсээ хойш нэлээд олон жил өнгөрөөд байгаа бөгөөд ирэх 5 жилийн дотор шийдвэрлэгдэнэ гэж итгэж байна. Үүний тулд Б.Обама ихэр алдагдлаа яаралтай засч дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжих хэрэгтэй. Эсвэл эдийн засгийг удирдах цоо шинэ шийдлийг бий болгох хэрэгтэй болоод байна.
Дүгнэлт
Алтны ханш өртөгтэйгээ харьцуулахад өндөр төвшинд хүрсэн байна. Эрэлтийг суурь эрэлт биш харин богино хугацаат хөрөнгө оруулалтын чанартай эрэлт бүрдүүлж, ихээхэн хэсгийг эзлэх болсон нь ханш огцом унах эрсдлийг бодитой болгож байна. Спекуляторууд буюу дилерүүдийн худалдан авсан алтны хэмжээ тун их байгаа нь санаа зовоож байна.
Ирэх саруудад бид алтны ханш доошоо огцом савлахыг харвал гайхах зүйлгүй.
Алтны ханш дунд хугацаанд ерөнхийдөө эерэг харагдаж байгаа боловч өсөлт нь удаан, аажим чанартай явах төлөвтэй. Эдийн засгийн хямрал шийдлээ олж, доллар хөл дээрээ баттай зогсох хүртэл алтны ханшийн өссөн тренд ерөнхийдөө үргэлжлэх төлөв байна. Гэхдээ тодорхой хугацааны давтамжтай огцом уналтууд гарахаар харагдаж байгааг анхаарах нь зүйтэй.
Алтны зарим ойлголтууд
Лондонгийн алтны захын холбоо нь (London Bullion Markets Association) ажлын өдөр бүр хоёр удаа алтны зах зээлийн дундаж ханшийг зарладаг. Энэ ханшийг фиксинг гэж нэрлэнэ. Үнэндээ алтны зах зээлийн үнэмлэхүй хэсэг нь биржээс гадуур арилжаалагддаг. Манай 68 хувийн хууль (Зарим бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн албан татварын тухай хууль) дээр Лондонгийн металын бирж дээрх алтны ханш гэж зааснаас болж жил гарны хугацаанд төөрөгдөл үүсч байсан. Учир нь Лондонгийн металын бирж дээр суурь металууд арилжаалагддаг болохоос биш үнэт металууд арилжаалагддагүй билээ.
Стандарт гулдмай
Стандарт гулдмай нь (good delivery bar) 12.5 кг жинтэй, 995 сорьцтой гулдмай байдаг. Өөрөөр хэлбэл гулдмайн агуулгын 99.5 хувийг цэвэр алт эзлэх ёстой гэсэн үг. Үлдэх хэсэг нь мөнгөнөөс бүрддэг гэж хэлж болно. Багахан зэс болон бусад металын агууламж бий.
Монголын олборлогч нарын гулдмай стандарт бус бөгөөд жин нь янз бүр байдаг. Монгол улсын хувьд (Бороо гоулдыг оруулахгүйгээр) экспортлож байгаа алтны дундаж сорьц нь 850 - 880 хооронд байдаг.
Алтны ханш 2001 оноос хойш өнөөг хүртэл 4 дахин өссөн гэдгийг та бид мэднэ. 2001 оноос 2008 он хүртэл толгой дарааллан бүх таваарын үнэ өссөн гэхэд хилсдэхгүй. Гэхдээ олон улсын эдийн засгийн хямралын шуурганаар тэнгэрт байсан үнүүд хэсэгхэн зуур бууж ирсэн. Харин алтны үнэ тэндээ тогтож үлдээд цаашаа өсч байна. Үүний шалтгааныг олж мэдэхийн тулд хэдэн хэдэн зүйлсийг сонирхож үзэх хэрэгтэй.
AU - Aurum
Алт бол эртний төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг гүйцэтгэгч бөгөөд гоёл чимэглэл болон үйлдвэрлэлд ашиглагддаг үнэт метал юм. Алт бол платинум, палладиум ба мөнгө нарын адил үнэт метал билээ. Бусад металууд нь үнэт металын ангилалд хамрагддаггүй болно. Эрт дээр үеэс хойш алт валютын үүрэг гүйцэтгэхийн хажуугаар баялагийн илэрхийлэл болж байлаа. Тийм учраас алт үеийн үед хүмүүсийн ухамсарт баялагийг хадгалах хэрэгсэл гэдэг утгаараа баттай суужээ.
XAU
Алт нь таваарын зах зээлд хамаарахаас гадна заримдаа түүнийг олон улсын валютын зах зээлд хамааруулсан байвал гайхах зүйл үгүй. XAU бол олон улсын стандартын байгууллагаас алтанд оноосон валютын код юм. Алт өөрөө химийн элемент, төв банкуудын валютын нөөцөд багтдаг, маш олон хүн өдөр тутам хэрэглэдэг зэрэг олон шинж чанараараа аль ч таваарыг дагуулахгүй.
Тийм ч учраас олон улсын санхүүгийн зах зээлд алтны данс гэсэн ойлголт байх. Өөрөөр хэлбэл алтаар нэгж нь илэрхийлэгддэг төлбөр тооцооны дансыг арилжааны банкууд ашигладаг. Ийм дансанд хадгалагдаж байгаа алтыг биет бус алт гэж нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл дансанд байгаа валюттай адилаар биежээгүй гэсэн үг. Энэ нь алтанд чөлөөтэй хөрөнгө оруулалт хийх боломжийг олгож байгаа юм.
Төв банкуудын алт
1948 онд 30,182 тонн алтыг олон улсын төв банкууд эзэмшиж байсан. Түүхэн үеийн турш энэ хэмжээ 5 орчим мянган тонноор өссөн боловч сүүлийн жилүүдэд тасралтгүй буурах хандлага байгаа юм. Аль нэг төв банк дангаар зах зээл дээр их хэмжээний алт нийлүүлж ханшийг унагаахаас сэргийлсэн олон улсын пакт бий. Үүнийг 1999 оны Вашингтоны пакт гэж нэрлэдэг. Одоо хүчинтэй пакт ёсоор уг пактад нэгдсэн төв банкууд нийтдээ жилд 600 тонноос илүү алт олон улсын зах дээр зарж болохгүй.
Баттай бус мэдээгээр дэлхийн хөрсөн дээр нийтдээ 170 орчим мянган тонн алтыг олборлож гаргаад буй. Алт химийн элемент учир нефтьтэй адил устаж үгүй болохгүй.
Төв банкууд өөрсдийн эзэмшил алтаа сүүлийн жилүүдэд нэлээд идвэхтэй зарах хандлагатай болсон. Гэтэл зарим төв банкууд тухайлбал Хятад, Оросын төв банкуудын хувьд харин эсрэгээр алт худалдаж авах үзэгдэл гарсан байна. Учир нь эдгээр орнуудын төв банкууд маш их долларын нөөцтэй болсон. Долларын ханш унаж эхэлсэнээр тэр их нөөцөө хааш нь хийхээ мэдэхээ больж эхэлсэн. Ер нь аливаа орны валютыг хэт ихээр төв банк нөөцдөө эзэмших нь заримдаа эрсдэлтэй. Үүний оронд аль ч орны өмчлөлд үл харъяалагдах алтаар нөөцөө бүрдүүлэх гарц байна.
Төв банкны нөөц нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн тогтвортой байдлыг хангахад чиглэгддэг гэж үзвэл нөөцийг хөрвөх чадвар сайтай валютаар бүрдүүлэх нь чухал. Дээхнэ үед алтаар төлбөр тооцоо хийх нь түгээмэл байсан боловч одоо алт үндсэндээ төлбөр тооцооны эргэлтээс гарсан нь төв банкируудын хувьд алтаар нөөц бүрдүүлэх тал дээр зарим эргэлзээ төрүүлэх болсон нь нууц биш. Тийм ч учраас хөгжингүй орнуудын төв банкууд нөөцөөсөө зарж эхлээд буй. Аль нэг улсын төв банк нөөцийн алтаа нэмэгдүүлж эхэлмэгц алтны үнэн фенүүд алга ташин угтдаг нь санаандгүй зүйл биш.
Алтны үнэ
Алтны үнэ түүхэн рекорд төвшиндээ хүрээд байгааг та бид мэднэ. 11-р сарын 26-ны байдлаар алтны ханш шинэ рекорд тогтоож 1185 долларт хүрсэн байна. Олон улсын захад алтны үнийг хүндийн хэмжүүрийн нэг төрөл болох трой унцаар илэрхийлдэг. 1 трой унц нь 31.1034768 граммтай тэнцдэг.
Энэ ханш нь хэр өндөр юм бэ гэдгийг бид хялбархан мэдэж болно. Ингэхийн тулд алтны дундаж өртөгийг өөрөөр хэлбэл алт олборлох өртөгийг мэдэх шаардлагатай. Олон улсын олборлолтын өртөг нь тухайн орд үндсэн орд эсвэл шороон орд эсэх, олборлолтын аль шатанд яваа, ямар татвар төлдөг зэрэг олон хүчин зүйлсээс хамаарна. 2001 онд олон улсын дундаж олборлолтын өртөг 250 орчим доллар байлаа. Харин энэ үед Монголын дундаж өртөг 190 орчим доллар байв. Өнөө үед миний барагцаалж байгаагаар олон улсын дундаж өртөг 400-450 доллар, харин Монголын өртөг үүнээс 50 орчим долларын доогуур байгаа болов уу.
Тэгэхээр өнөөгийн ханш нь өртөгтэй харьцуулахад өндөр ханш гэж ойлгогдох юм.
Үүнээс улбаалаад алтны ханш огцом унах эрсдлийг улам бүр ихэсгэж байгаа юм. Бид алтны графикаас 2001 оноос хойш алт өсөхдөө хэд хэдэн удаа маш ихээр унаж байсныг харж болно.
Яг одоогийн ханшийн өсөлт бол долларын хямралаас голдуу улбаатай. Ерөнхийдөө сүүлийн 30 орчим жилийн түүхэнд алт доллартай эсрэг хамааралтай явж ирсэн. Учир нь алтыг долларын альтернатив гэж хөрөнгө оруулагчид үздэгтэй холбоотой. Долларын орчин үеийн эдийн засагт гүйцэтгэх үүрэг саяны олон улсын эдийн засгийн хямралаас болоод ихээхэн эргэлзээтэй болсон нь хүмүүс safe heaven буюу аюулгүй хөрөнгө оруулалтын хэрэгслүүдэд татагдах шалтгаан болжээ. Энэ "аюулгүй" хөрөнгө оруулалтын хэрэгслүүдийн жагсаалтыг алт тэргүүлдэг юм.
Алтны эрэлт, нийлүүлэлт
Үнэ эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр тогтоогддог. Тэгвэл бид суурь шинжилгээ хийхдээ юуны өмнө эрэлт ба нийлүүлэлтийн бүтцийг авч үздэг.
Алтны үнэ өссөнтэй холбоотойгоор алтны суурь хэрэглээ жил дарааллан буурсаныг бид графикаас харж болно. Өөрөөр хэлбэл алт үнэтэй болсон нь алтан гоёл чимэглэлийн эрэлтэд цохилт болсон байна. Энэ бол муу мэдээ юм. Алтны ханш эргэж буурах үед алтны суурь хэрэглээний эрэлт сэргэх эсэх нь эргэлзээтэй. Хүмүүс сүүлийн үед үнэтэй шар металыг зүүх сонирхол ерөнхийдөө буурч байгаа нь анзаарагдаж байгаа. Гэхдээ дэлхий даяар мөнгөтэй хүмүүсийн тоо нэмэгдэж байгаа нь үүний эсрэг хаалт болж байна. Одоо харин алтны ханшийг суурь эрэлт буурч байх үед ч гэсэн өсгөхөд хүрч байсан хөрөнгө оруулалтын эрэлтийг авч үзье.
Алтанд хийх хөрөнгө оруулалт
Алтанд хүмүүс эрт үеэс хөрөнгө оруулалт хийсээр ирсэн. Харин саяханаас алтанд огт өөр байдлаар хөрөнгө оруулалт хийж эхлэв. Өмнө нь алтан гулдмай авч хадгалах, алтан эдлэл хадгалах зэргээр хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан бол орчин үед биет бус байдлаар хөрөнгө оруулалт хийх үзэгдэл газар авсан. Эдгээрээс хамгийн нөлөө бүхий нь алтны хөрөнгө оруулалтын сангууд юм. Одоо оршин байгаа хамгийн том сан болох SPDR gold fund 2004 онд байгуулагдсан. (графикт SPDR санд төвлөрсөн алтны хэмжээ ба алтны ханшийг харуулав)
Алтны санд хувь хүмүүс болон хөрөнгө оруулалтын байгууллагууд тухайн сангийн хувьцааг худалдаж авах замаар хөрөнгө оруулалт хийнэ. Харин хувьцаа зарагдан санд төвлөрсөн мөнгөн хөрөнгөөр биет алт худалдан авах ажиллагааг сангийн менежер зохион байгуулдаг. Өөрөөр хэлбэл биржээр арилжаалагддаг ихэнх сангуудын (ETF - exchange traded fund) адил алтны биржээр арилжаалагддаг сангууд нь санд төвлөрсөн мөнгөн хөрөнгийг зөвхөн алт худалдан авахад зарцуулдаг. Тэгэхээр хөрөнгө оруулагч сангийн эзэмшиж буй алтны тодорхой хэсгийг шууд бусаар эзэмших боломжтой болно гэсэн үг. Алтны ханш өсөх тутам хөрөнгө оруулагч анх оруулсан хөрөнгө дээрээ ашиг олох боломжтой болдог. Эсрэгээр алтны ханш унахад хөрөнгө оруулагчын эзэмшиж буй хувьцааны үнэ унаж алдагдал хүлээдэг. Дашрамд дурьдахад саяны түүхэн дэх хамгийн том "понзи" залилангийн эзэн Бернард Мадофф нь орчин үеийн биржээр арилжаалагддаг сангуудыг анх санаачилсан хүн юм.
Дэлхий дээр байгаа нийт алтны хөрөнгө оруулалтын сангуудын эзэмшиж байгаа алтны хэмжээ 2002 онд хэдэн арван тон л байсан бол одоогийн байдлаар ойролцоогоор 1800 орчим тон болоод байна. (SPDR сан үүнээс 1200 орчим тоныг эзэмшиж байна)
Сангуудаас гадна бодит хэмжээг нь тогтооход төвөгтэй нэг хөрөнгө оруулалтын хэлбэр бол "алтны данс" юм. Энэ нь хөрөнгө оруулагчдыг банкаар дамжуулан алтанд биет бус хөрөнгө оруулалт хийх боломжийг олгодог хэрэгсэл юм. Тухайлбал 2004 онд Худалдаа Хөгжлийн банк анх алтны дансны үйлчилгээг гаргаж байсан жишээ бий. Энэхүү данс нь валютын данстай ижил бөгөөд хэмжих нэгж нь алт байна. Ийм алтны дансуудаар дамжин дэлхий даяар хичнээн тон алтны хөрөнгө оруулалт хийгдээд байгааг хэмжихэд төвөгтэй.
Энд нэг анхааралт татаж буй зүйл бол биет бус байдлаар алтанд хийгдээд байгаа хөрөнгө оруулалтын хэмжээ юм. Зөвхөн алтны сангаар дамжин хийгдсэн хөрөнгө оруулалтын хэмжээ удахгүй алтны олборлолтын хэмжээтэй тэнцэхээр байгаа нь ханшийг тогтворгүй болгож байгаа юм. Учир нь алтанд хийсэн хөрөнгө оруулалт нь худалдан авсан гоёл чимэглэлийг бодвол хугацааны хувьд бага зөвхөн үнийн өсөлтөөс ашиг олох зорилгоор хийгддэг тул үнэ бага зэрэг унахад сандралд орох хандлага байдаг.
Спекуляторууд
Яг өнөөдрийн байдлаар зөвхөн COMEX бирж дээрх дилерүүдийн цэвэр худалдан авсан алтны хэмжээ 734 тон хүрсэн байна. Өмнө нь хэзээ ч ийм өндөр төвшинд хүрч байгаагүй билээ. Дилерүүд спекуляци буюу үнийн өөрчлөлтөөс ашиг олох зорилго бүхий арилжаа тогтмол хийдэг. Энэ арилжаагаа бирж дээр хийхдээ фючерс эсвэл опшин арилжаа ашиглан хийх бөгөөд энэ нь биет алтаар төлбөр тооцоо гүйцэтгэхгүй байх боломжийг бүрдүүлдэг юм. Фючерс ба опшин арилжааны төлбөр тооцоо нь ирээдүйд хийгдэх нөхцөлтэй байдаг тул хэлцэлийн төлбөр тооцоо гүйцэтгэх хугацаа болохоос өмнө эсрэг хэлцэл хийж төлбөр тооцооны үүргээс чөлөөлөгдөнө. Харин авах ба зарах хэлцэлүүд нь өөр өөр хугацаанд хийгдэх тул ханшууд нь зөрүүтэй байдаг. Энэ зөрүү нь мэдээж дилерийн хувьд нэг бол ашиг үгүй бол алдагдал болж ирнэ.
Алтны арилжаа олон улсын зах дээр ихэнхдээ биржээс гадуур явдаг гэдгийг бид санавал биржээс гадуур дилерүүд хичнээн хэмжээний алтыг үнийн өсөлтөөс ашиг олох зорилгоор худалдан авсан байгааг төсөөлөхийг оролдож болно.
Долларын ханш
Долларын ханш 2002 оноос хойш ихэнх валютуудын эсрэг тасралтгүй суларч байгаа нь алтны ханшид эерэг нөлөө үзүүлж байгаа юм. Олон улсын зах зээл дээр алт нь доллараар илэрхийлэгддэг тул долларын ханш орон нутгийн валютын эсрэг сулрах нь тухайн нутагт алтыг харьцангуй хямд болгож өгдөг тул эрэлтийг дэмжих эерэг нөлөөтэй. Гэхдээ өнгөрсөн хугацаанд энэ нөлөөлөл нь эрэлт өсөх байдлаар бус харин эрэлт харьцангуй тогтмол буурах маягтай байхад алтны доллараар илэрхийлэгдсэн ханш огцом өсөх байдлаар илэрч байсан юм.
Хятад улсын төв банкны эзэмшиж буй долларын нөөц 2 триллион доллар давахтай зэрэгцэн олон улсын эдийн засгийн хямрал болсон нь эдийн засагчдын дунд маш том толгойны өвчинг авчрав. Энэ нь ирээдүйн нөөцийн валют доллар байх эсэх тухай асуудал юм. Хэрэв долларын статус доройтож энэ хооронд евро өөрийн байр суурийг бататгаж чадахгүй бол алтны ирээдүй гэрэлтэй харагдах магадлалтай. Гэхдээ энэ нь хэдэн арван жил үргэлжлэхгүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Долларын дилемма 2001 онд эхэлсэнээсээ хойш нэлээд олон жил өнгөрөөд байгаа бөгөөд ирэх 5 жилийн дотор шийдвэрлэгдэнэ гэж итгэж байна. Үүний тулд Б.Обама ихэр алдагдлаа яаралтай засч дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжих хэрэгтэй. Эсвэл эдийн засгийг удирдах цоо шинэ шийдлийг бий болгох хэрэгтэй болоод байна.
Дүгнэлт
Алтны ханш өртөгтэйгээ харьцуулахад өндөр төвшинд хүрсэн байна. Эрэлтийг суурь эрэлт биш харин богино хугацаат хөрөнгө оруулалтын чанартай эрэлт бүрдүүлж, ихээхэн хэсгийг эзлэх болсон нь ханш огцом унах эрсдлийг бодитой болгож байна. Спекуляторууд буюу дилерүүдийн худалдан авсан алтны хэмжээ тун их байгаа нь санаа зовоож байна.
Ирэх саруудад бид алтны ханш доошоо огцом савлахыг харвал гайхах зүйлгүй.
Алтны ханш дунд хугацаанд ерөнхийдөө эерэг харагдаж байгаа боловч өсөлт нь удаан, аажим чанартай явах төлөвтэй. Эдийн засгийн хямрал шийдлээ олж, доллар хөл дээрээ баттай зогсох хүртэл алтны ханшийн өссөн тренд ерөнхийдөө үргэлжлэх төлөв байна. Гэхдээ тодорхой хугацааны давтамжтай огцом уналтууд гарахаар харагдаж байгааг анхаарах нь зүйтэй.
Алтны зарим ойлголтууд
Лондонгийн алтны захын холбоо нь (London Bullion Markets Association) ажлын өдөр бүр хоёр удаа алтны зах зээлийн дундаж ханшийг зарладаг. Энэ ханшийг фиксинг гэж нэрлэнэ. Үнэндээ алтны зах зээлийн үнэмлэхүй хэсэг нь биржээс гадуур арилжаалагддаг. Манай 68 хувийн хууль (Зарим бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн албан татварын тухай хууль) дээр Лондонгийн металын бирж дээрх алтны ханш гэж зааснаас болж жил гарны хугацаанд төөрөгдөл үүсч байсан. Учир нь Лондонгийн металын бирж дээр суурь металууд арилжаалагддаг болохоос биш үнэт металууд арилжаалагддагүй билээ.
Стандарт гулдмай
Стандарт гулдмай нь (good delivery bar) 12.5 кг жинтэй, 995 сорьцтой гулдмай байдаг. Өөрөөр хэлбэл гулдмайн агуулгын 99.5 хувийг цэвэр алт эзлэх ёстой гэсэн үг. Үлдэх хэсэг нь мөнгөнөөс бүрддэг гэж хэлж болно. Багахан зэс болон бусад металын агууламж бий.
Монголын олборлогч нарын гулдмай стандарт бус бөгөөд жин нь янз бүр байдаг. Монгол улсын хувьд (Бороо гоулдыг оруулахгүйгээр) экспортлож байгаа алтны дундаж сорьц нь 850 - 880 хооронд байдаг.
Subscribe to:
Posts (Atom)