2D, 3D, 4D, 5D - Мэдлэг

МЭРГЭН УХААН (WISDOM)

Мэдлэг бол Боловсролоос том ойлголт билээ.

БОЛОВСРОЛ бол сургуулийн орчинд олж авсан МЭДЛЭГ  юм. Мэдлэгийг хүн насан туршдаа сургуулиас боловсрол хэлбэрээр, харин амьдралаас туршлага хэлбэрээр олж авч байдаг.

Мэдлэг хуримтлагдаж тодорхой төвшинд хүрэхээр МЭРГЭН УХААН болно.

Боловсролын дипломтой гэдэг нь МЭРГЭН УХААНТАЙ, эсвэл өндөр МЭДЛЭГТЭЙ гэсэн үг биш.


Би дээхнэ нэгэн их сургуулийн төгсөлтийн шалгалтын комисст сууж билээ. Харамсалтай нь ихэнх оюутнууд билетийнхээ хариуг зүгээр л цээжилсэн байв. Мэдлэгтэй биш, харин МЭДЭЭЛЛИЙГ цээжилсэн байлаа. 4 жил сураад Мэргэжил эзэмшсэн нэртэй боловч МЭДЛЭГГҮЙ, БОЛОВСРОЛГҮЙ гарч байна гэсэн үг. Эргэж санахад би ч гэсэн сурагч байхдаа тийм л байж.

Оюу толгой төслийг ямар хэлбэрээр явуулах хэрэгтэй вэ? Энэ асуултыг хариуг мэдлэгтэй хүн л хариулна. Харин мэдлэггүй хүн мэдээлэл дээр үндэслэнэ.

Мэдээлэл өөрөө мэдлэг биш учир СЭТГЭЛ ХӨДЛӨЛИЙГ бий болгоно. Сэтгэл хөдлөл бол "зөв юм шиг" эсвэл "буруу юм шиг" санагдахыг хэлнэ.

Аль нэг улс төрч маш хар дүр зураг будаж харуулбал сэтгэл хөдлөл үүсээд дагана. Эсрэгээр сайн талаас нь их пи-ар хийж чадвал мөн л эерэг сэтгэл хөдлөл үүснэ.


Мэдлэггүй хүн амьдралаа Сэтгэл хөдлөлд захируулна. Харамсалтай нь сэтгэл хөдлөл өөрөө хамгийн сүүлд авсан мэдээлэл дээр л үндэслэнэ.

Гэхдээ сэтгэл хөдлөлөөр явах тутам маш олон алдаа гаргаж туршлага үүснэ. Тухайлбал гадаадын хөрөнгө оруулагч нарыг хөөгөөд явуулсны дараа эдийн засаг ямар байдалд орж байгааг бид хэдэн жил харж мэдэрсний дараа л сая туршлага дээр суурилсан мэдлэг үүсч байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагч нарыг хөөгөөд явуулах нь зөв юм шиг санагдаж байсан бол. Одоо алдаа гаргасныхаа дараа гадаадын хөрөнгө оруулагч нар ямар хэрэгтэйг ойлгоно.

Тийм ч учраас агуйд удирдагч нь хөгшин хүн байдаг байв. Учир нь Хөгшин хүн МЭРГЭН УХААНТАЙ байдаг.

Мэдлэгийг залуу насанд хүчээр бий болгохгүй бол яваандаа сэтгэл хөдлөлүүдийн алдаа нь туршлага маягаар хуримтлагдсаар хөгшин болоход мэдлэгтэй болдог байна.

Монгол улсад Улс орныг чөлөөт зах зээлийн орчинд хэрхэн хөгжүүлэх талаар мэдлэг алга. Учир нь туршлага алга. Настай хүмүүс нь Оюу толгой, Гадаадын хөрөнгө оруулалт гэх мэтийг яг залуучуудтайгаа адил анх удаа л үзэж, сонсож байна. Яагаад гэвэл бид 25 жилийн өмнө өөр системээс гэнэт чөлөөт зах зээлт системд шилжсэн шүү дээ.

Тийм ч учраас Сэтгэл хөдлөл бол геометрээр авч үзвэл Хавтгайд орших бүдүүлэг мэдлэг юм. Мэдээлэл дээр суурилсан сэтгэл хөдлөл бол МЭДЛЭГ биш юм.


2D МЭДЛЭГ

Өнөөдөр Монгол улс тэр чигтээ Мэдээлэл дээр суурилсан Сэтгэл хөдлөлөөр шуурч байна.

ШУДРАГА гэж ойлголтыг авч үзье. Хүн гэж амьтан Шудрагын талаар мэдлэгтэй байх ёстой.

Гэтэл шудрага гэдэг "зөв байхыг хэлнэ." гэж 2D буюу 2 хэмжээст хавтгай цаасан дээр тодорхойлчихоор тийм энгийн мэдлэг мөн үү.

Пифагорын теором бол 2 хэмжээст мэдлэг байна. Гурвалжны бага хоёр талын квадратын нийлбэр их талын квадраттай тэнцэнэ гээд бид хавтгай цаасан дээр, шугаман өгүүлбэрээр буюу 2 хэмжигдэхүүнээр тодорхойлчиход хэн ч ойлгоно.

Шудрага гэж юу вэ.

Өнөөдөр манай 10 жил төгсч байгаа сурагчаас эхлээд мундаг том Шүүгч хүртэл ШУДРАГА гэх энэ мэдлэгийг бүрэн ойлгохгүй байгаа нь нууц биш.

Энэ Шудрагын тухай мэдлэгийг 10 жилийн сурагчид хэрхэн бид заах вэ.

Социализмийн үеийн "Төмөр ба Түүний нөхөд" зохиол яах гэж гарсан юм бэ. Учир нь Шудрага гэдэг бол өөрөө 3D хэмжээс, огторгуйн биет, маш комплекс мэдлэг юм. Хүүхэддээ Шудрагын талаар яриад ойлгуулах гээд үз. Ном уншуулаад үз. Хангалтгүй л байх болов уу.

Өөрийн биеэр үлгэрлэж үзүүлэх, өөрийнх нь арьс маханд мэдрүүлэх гээд олон зүйл хийх хэрэгтэй болох байх даа.


3D МЭДЛЭГ

ШУДРАГА бол 3D мэдлэг юм.

Бидний тархи 3D бүтэцтэй. Тийм учраас бидний тархи 3D буюу 3 хэмжээст огторгуйд сэтгэдэг. Бидний сэтгэлгээ 3 хэмжээстэй. Тийм байхад бид 3 хэмжээстэй ШУДРАГЫН талаарх мэдлэгийг яаж 2D хэмжээс дээр (цаас, лекц) суурилсан боловсролын системээр дамжуулж олгох болж байна?

Дан ном уншуулаад, ангид модон сандал дээр суулгаад хүүхдүүдээ ШУДРАГА хүмүүс болгох гээд үз. Бүтэхгүй л болов уу. Тэд логарифм яаж хувиргах тухай, дэлхий 5 тивтэй байдаг тухай 2D мэдлэгүүдийг бол аваад л гарч ирэх байх. Харин хамгийн чухал 3D мэдлэгүүд яах вэ.

ШУДРАГА, ҮНЭН, ЗӨВ/БУРУУ, ИТГЭЛ ҮНЭМШИЛ, ЭРХ ЧӨЛӨӨ.

Хүн боловсролын системд баахан цаг алдаж алдаж амьдрал дээр гарч ирээд 3D мэдлэгүүдийг туршлага маягаар бага багаар олж авч эхэлдэг.

ШУДРАГА бол 3D учраас эхлээд нэг өнцгөөс нь харна, дараа нь тойруулж хараагүй өнцгөөсөө хараад гайхна. Хүрч үзнэ. Өргөж үзнэ. Ингэсээр яваад насан эцэслэх үедээ л 80 хувийг нь ойлгож чадвал их юм. (би ч бас)

Ийм л учраас ФИЛОСОФИ дээр суурилсан цоо шинэ, дэлхийд байхгүй боловсролын системтэй болох тухай би ярьж байгаа.

Яахав хүмүүс 2D мэдлэгээс эхлээд ямартай ч 3D мэдлэг хүртэл явдаг юм биз. Тэгвэл 4D мэдлэг гэж бас байна.


4D МЭДЛЭГ

Би дээр хэлсэн. Хөгшрөх тусам хүмүүс 3D мэдлэгтэй болдог юмаа гэж.

Гэтэл ШУДРАГЫГ тал талаас нь туршлагаараа харж мэдлээ гээд юу өөрчлөгдөх вэ.

Ер нь 3D мэдлэгийг заавал цаг хугацааны эрхээр олж мэдэх ёстой юу гэдэг асуулт гарч ирнэ.

Бид 3D-н дараах шатны буюу 4D мэдлэгтэй байсан хүмүүсийг мэднэ. Чингис хаан, Будда, Ганди, Есүс зэрэг мэдлэгийг амьдралын эрхээр алгуур биш харин араас нь хөөцөлдөж, залуу насандаа дараагийн хэмжүүрт нь хүрч чадсан хүмүүс зөндөө л байдаг.

Тэгвэл 4D мэдлэг гэж юу вэ.

4 хэмжээст мэдлэг гэдэг нь ЦАГ ХУГАЦААНЫ хэмжүүрийг өөртөө нэмсэн 3D мэдлэг юм. Өнгөрсөн, Одоо, Ирээдүйг нэгэн дор багтаасан, аль ч цаг үед үнэн байх мэдлэг гэсэн үг.

ШУДРАГА гэдэг ойлголтыг орон зайн аль ч үед үнэн байхаар 3D хэмжээст тодорхойлсон бол одоо цаг хугацааны аль ч үед үнэн байхаар тодорхойлно гэсэн үг. Тийм ойлгож ядаад байх зүйл биш. Хүн төрлөхтөн мэдлэгийн 4D төвшинд хүрэхээр цаг ямагт л тэмүүлж ирсэн нь харагддаг.

Хамгийн энгийн жишээ хэлэхэд КОМПАНИ байна.

Алсын хараа (Vision), Эрхэмсэг оршихуй (Mission), Үнэт зүйлс (Values)  зэрэг нь тухайн компанийн Өнгөрсөн, Одоо, Ирээдүйг нэгэн зэрэг үнэн тодорхойлж, тэр компанийн талаар зөв мэдлэг бий болгох зорилготой л ойлголтууд юм.

Хүн боловсролын систем, амьдралын хар туршлагаар яваад 200 жилд ч олохгүй 4D мэдлэгийг 20 настайдаа олж болно. Тэгэхийн тулд хүн философич байх хэрэгтэй болдог.

Дэлхийн агуу том нээлтүүд хийсэн эрдэмтэд бүгд Философичид байдагт гайхах зүйлгүй. Кант, Ньютон, Адам Смит гээд бүгдийг нь нэрлэж болно.

Бидний тархи 3 хэмжээстэй бөгөөд 4 дэх хэмжээс буюу цаг хугацааг төсөөлөлдөө бий болгож чадах боловч 5 дах хэмжээс гэж бас бий.


5D МЭДЛЭГ

Уг нь бол бидний тархины суурь бүтэц нь 5 хэмжээстэй боловч бид 3 хэмжээс дээр л ажилладаг.

Чулуу, хүн хоёрын хамгийн суурь, нэгж бүтэц нь ав адилхан. Бүх бодис, юмсын суурь Атомын өөрийнх  нь дотоод бүтэц 5 хэмжээстэй.

Цөмийн физик буюу Квант физик нь Атомоос цааш бүтэц буюу ертөнцийн бодис, юмс үзэгдлийн хамгийн суурь бүтцийг судладаг.

Одоогийн байдлаар физикч нарын хамгийн зөв болов уу гэж бодож байгаа нь дээрх зураг буюу Стандарт Модел юм. Стандарт модел нь зөвхөн бодисийг тайлбарлаад зогсохгүй Ертөнцийг өөрийг нь тэр чигт нь тайлбарлах гэж оролддог.

Бидний мэдэх электроноос авахуулаад нийт 16 бодислог/долгиолог нэгжүүдийн харилцан үйлчлэлээс ертөнц тогтдог гэж "таамагладаг". Өөрөөр хэлбэл бид ертөнцийн бодислог тал нь молекул, атомоос тогтож байгааг баттай мэдэх боловч түүнээс цааш тун боломжийн таамаглалтай л сууцгааж байгаа гэж хэлж болно.

Квант эрдэмтэдийн тайлж чадахгүй байгаа гол нууц нь Таталцал/Татах хүч юм. Энэ бол ертөнцийн тавдах хэмжээс гэж хэлж болно. Гэтэл харамсалтай нь Стандарт Модел Таталцалыг тайлбарлаж чадахгүй байна.

Яагаад бид одоо болтол ертөнцийн сууриа нээж чадаагүй явна вэ. Яагаад гэвэл бидний тархи 3 ба 4 хэмжээс дээр л сэтгэж чадна. 5 дахь хэмжээс дээр сэтгэж чадахгүй байгаа юм.

Таталцалыг бид нээж чадвал магадгүй мэдлэгийн 5D хэмжигдэхүүнд хүрэхийг үгүйсгэхгүй.

Ер нь чадах уу? Мэдэхгүй.

Миний мэдэж байгаа цорын ганц зүйл бол бид дэлхийд тэргүүлэгч байр сууриа эргүүлэн олж авъя л гэж бодож байгаа бол Философи дээр суурилсан цоо шинэ Боловсролын системд шилжиж 3 ба 4-р хэмжээс дээр сэтгэдэг, Мэргэн ухаантай хүүхдүүдийг бэлтгэж гаргах хэрэгтэй.

Leadership - Манлайлал

Take, take and take

Саяхан Вартоны профессор Адам Грант Give and Take нэртэй ном гаргасан юм байна. Би хараахан уншиж амжаагүй байна. Гэхдээ номын гол санаа нь хүмүүс үндсэндээ Өгөгч, Авагч гэсэн хоёр армид хуваагддаг. Өгөгч арми дандаа найз нөхөд, гэр бүл, хамт олон, хүмүүст өгч байдаг. Авагч нар бол анхнаасаа авах албатай юм шиг төрчихсөн хүмүүс юм байх.

Харамсалтай нь Өгөгч нар Авагч нараа бодвол маш цөөхөн. Бас Өгөгч нар өгсөөр байгаад санаанд багтамгүй өндөр амжилтанд хүрдэг гэнэ.

Би үүнийг өмнө нь Хэрэглэгч сэтгэхүйтэй ба Бүтээгч сэтгэхүйтэй гэж ангилж бодож байсан юм. Би хүн ажилд авахдаа Хэрэглэгч/Авагч эсвэл Бүтээгч/Өгөгч үү гэдгийг нь олж харахыг хичээдэг. Аль болох Өгөгч хүмүүсийг олж авахыг хичээдэг.

Гэхдээ би бодохдоо, Авагч хүмүүсийг өөрчилж болно. Эд нар бол ердөө төөрсөн хүмүүс. Хүн гэж амьтан угтаа Өгөгч/Бүтээгч юм гэж үздэг. Энэ бол миний философи юм.

Миний блогийн өмнөх бичлэгүүдийг уншвал миний дээрх философи илт болох юм. Ямар ч гэсэн надтай төстэй байдлаар нэг хүн бодож, ном бичжээ. Унших юмсан гэж бодож байна.


Leadership

Монгол улс яг энэ хурдац, маягаараа цаашаа явбал 50, 100, 150 жилийн дараа хаана хүрэх вэ гэдгийг нухацтай бодож үзсэн үү?

Надад бол маш хар дүр зураг харагддаг. Тийм учраас үүнийг өөрчлөх ёстой гэж боддог.

Тийм ч учраас би гадаадад төгссөн докторууд, математик суурьтай залуучууддаа өндөр шаардлага тавьдаг. Шаарддаг, шахдаг, шүүмжилдэг. Зөв ойлгодог нь хэд юм бол. Би өөр хэнээсээ хөгжил дэвшил нэхэх юм?

Тооноос чанарт шилжих хууль гэж бий. Хятад улс 1.3 тэрбум хүнтэй. Адам Грантын санаа гаргаснаар нийт хүмүүсийн 99 нь Авагч, 1 нь Өгөгч байдаг юм бол. Хятад улсад 13 сая Бүтээгч /Өгөгч байна.

Манай улсын 3 сая хүнд бас 99/1 гэсэн харьцаа үйлчилбэл манайд 30 мянган л Бүтээгч байна.

13 сая Бүтээгчийн эсрэг 0.03 сая Бүтээгч гээд бодоод үз.

Тийм учраас Монгол улсын хөгжлийн онол ёсоор Бүтээгч/Хэрэглэгчийн буюу Авагч/Өгөгчийн харьцааг ядаж 50/50 болгох ёстой юм. Ингэж чадвал бид 1 сая гаруй бүтээгчтэй болж глобал өрсөлдөөнд орж чадна. Масс экономи үүсч чадах юм.

Манай экспортын 97 хувь нь зүгээр л байгал эхийн бидэнд бэлдэж өгсөн нүүрс, зэс, алт. 3 хувь нь ноос, ноолуур. Бодоод үз. Хүний тархины бүтээл алга. Манайд бүтээгч нар маш цөөхөн байгаагийн статистик нотлогоо.

УИХ-н гишүүн хүн ТВ-р "...улс орон хөгжиж байна, хар л даа, өндөр шилэн байшингууд, гудамжаар дүүрэн машинууд, дэлгүүрийн лангуу дүүрэн бараа..." гэж хэлэхийг сонсоод миний дотор арзасхийдэг. Улс орны минь хойтохыг уншиж байх шиг л санагддаг. Бидний бүтээсэн юм биш шүү дээ. Ийм тархи угаалтанд л битгий ороорой. Бодитой юм бодитоороо сайхан.

Би дээр хэлсэндээ, Авагч нар буюу Хэрэглэгч нар бол Төөрөлдсөн Бүтээгч нар юмаа гэж.

Хүүхэд бүрийг багаас нь бүтээгч, өгөгч болгож торниулдаг, бэлтгэдэг тийм боловсролын системтэй болохгүй бол маш хар дүр зураг харагдаж байна. Тийм боловсролын систем одоо хэр нь дэлхийд алга.

Оксфорд болон еврейн боловсролын систем магадгүй 100 хүүхэд тутмын 30-г нь Өгөгч/Бүтээгч болгож чаддаг гэж үзвэл. Манай боловсролын систем хаана байна? Математикийн олимпиадад түрүүлсэн, баруунд доктор хамгаалсан, гүүглд ажилласан гэдэг чинь юу ч бишээ гэж миний хэлж байгаа нь угтаа ийм учиртай.

Тэгвэл Монголд 100 хүүхэд тутмын 50-г нь Өгөгч/Бүтээгч болгож бэлтгэж чаддаг Боловсролын цоо шинэ технологи бий болгоцгооё л доо. Жалгандаа сэтгэхээ болиод.

Авагч/Хэрэглэгч хүнээс Өгөгч/Бүтээгч хүн яагаад илүү талаар би ярих хэрэггүй байх гэж найдаж байна. Эдийн засгийн хүч чадлыг хэмждэг нэг хэмжүүр бий. Бүтээмж.

Өгөгч хүний бүтээмж Авагч хүний бүтээмжээс хэдэн мянга дахин илүү байдаг гээд бодоод үз.

Тоочидоо, докторуудаа, гадаад дотоодод төгсөгчидөө та Бидэнд маш их хариуцлага тулгарч байна. Олж харж чадаж байна уу. Хариуцлага гэснээс би одоо хариуцлагын тухай бага сага яримаар байна.


Leader

Лидер хүний шинж чанарыг бид хангалттай ярьлаа. Мөн чанарыг нь харин ярихгүй юм. Форбс сэтгүүл хүртэл лидер хүний 10 шинж чанар гээд л толгой эргүүлэх юм. Харвардад ч мөн адил.

Шинж чанар чинь Мөн чанараас ургаж гардаг, байнга хувьсан өөрчлөгдөж байдаг зүйлс юм шүү дээ. Мөн чанар бол мөнхөд хадгалагдана.

Сэтгүүлч хүн ч юм уу, эсвэл өөрөө лидер байж үзээгүй профессор хүнд шинж чанар л ажиглагдана шүү дээ. "Амжилттай хүмүүсийг ажиглаад байхад цаг барьдаг юм байна." ч гэдэг юм уу. Тэгвэл ямар хүн цаг барьдаг юм бэ?

Лидер хүний мөн чанар нь угтаа дагагч нарынхаа толгой дээр хөвж буй хариуцлагыг олж харан, шүүрч авч, нуруун дээрээ тавьдаг явдал юм л даа.

Лидер хүн гэдэг бол Хариуцлагыг олж харан, үүрч чаддаг тийм л хүн. Тэгээд Өгөгч. Бүтээгч.

Хүмүүст хэрэгтэй байгаа зүйлийг нь олж хараад Өгч, Бүтээх нь байна шүү дээ.

Монголчууд бүгдээрээ Лидер болох хэрэгтэй байна. Глобал лидерүүдийг бэлтгэдэг (50% амжилттайгаар) боловсролын систем л үүнийг хийж чадна. Ийм системийг бий болгох төсөөлөл надад байна. Бага сага судлагаа хэрэгтэй.

Ухаангүй ухаантан

Supposed to be smart, but not so smart. 

Би хотоос хөдөөд очлоо. Хөдөөнийхөн ч шавж, хотоос ирсэн ухаантан, гэгээнтэн аятай л аяглаж хамаг байдгаа дэлгэнэ. "Хотод юу болж байна, яах гэж байна" гэж шалгаана.

Үнэндээ хотод юу болж байгаа, хот цаашид яах гэж байгаа, ноолуурын үнэ өсөх үү яахав, би огт мэдэхгүй. Гэхдээ би хотоос ирсэн учраас хөдөөнийхний хувьд Ухаантан. I am supposed to be smart. Ерөөсөө би ухаангүй, ухаантай нь огт хамаагүй болж ирэв.

Би ч байр сууриа алдахгүй, шинэ хонь, шинэ өрөмнөөсөө салахгүйн тулд амандаа орсноо бурна. Нэг мэдэхэд надад мэдэхгүй чадахгүй зүйл ч гэж үгүй болж. Ер нь бодоод байсан би супер ухаантан байж.

Зөв буруу, үнэн худал, хот яах гэж байгаа, хотод амьдрал яг яаж өрнөдөг зэрэг хотод байхдаа огт ойлгодоггүй байсан зүйлсээ бүрэн ойлгож хөдөөнийхөнд тайлбарлана. Ухаантан царайлж дүрэмдэнэ, мэдэмхийрнэ.

Математикчид

Би математикчидийг биширдэг. Би зарим математикчдийн боддог шиг тэдэнд дургүй ч биш. Харин би нэг ойлголтыг залруулах гэж л их хичээдэг.

Манай эцэг эхчүүд хүүхдээ тооны олимпиадад оруулаад, тоочин болгочихвол тэгээд болох юм гэж боддог. Маш том эндүүрэл. За тэгээд хүүхэд нь гай болж дүүргээс медал авчихвал тэгээд л хөөргөөд л Ухаантан болчихлоо л гэж тунхаглана. Ингээд нэг хүүхдийн хувь заяаг алаад хаячихаж байгаа юм. (80 хувийн магадлалтайгаар)

Тоо сайн боддог болчихоор хүн ухаантай, эсвэл амьдралд амжилт гаргах нь ойлгомжтой болдог байсан бол мөн сайхнаа. Харамсалтай нь үгүй.

Хүүхдийг болоогүй байхад нь хөөргөөд, supposed to be smart болгочихоор, ирээдүйг нь баллачихаж байгаа нь тэр. Амьдрал тоогоор хэмжигдэхгүй шүү дээ. Нийгэмд тоогоор тайлбарлаж чадахгүй, магадгүй боломж ч үгүй олон хэмжигдэхүүн бий.

Хүүхдээ, дүүгээ битгий баллаарай.

Гадаад явж галуу шувууны мах идэгсэд

Би гадаадад төгссөн, доктор хамгаалсан, олон жил амьдарсан хүмүүсийг бишрэн хүндэтгэдэг. Тэдний ихэнх нь мундаг хүмүүс байдаг. Харин зарим нь асуудалтай.

Гадаадад төгссөн, supposed to be smart буюу ухаангүй ухаантанг ажиллуулах гэж оролдсоноос зүгээр дотоодын бүтээгдэхүүнээ авсан нь дээр.

Америкт 7 жил амьдраад Монгол улсаа хөгжүүлэхээр ирсэн хичнээн ч ухаангүй ухаантантай уулзав даа. Бүүр тоть шиг "Монгол улсаа хөгжүүлэхээр эргэж ирлээ." гэж дургүй хүрмээр давтахыг нь яана. Юу ч чадахгүй байж. Америкт бүүр 20 жил амьдарчихаад тэр улсынхаа тухай ямар ч ойлголтгүй байвал би гайхахгүй.

Харин ирээд яг би дээр хөдөө очдог шиг л аяглана. Ухаангүй мөртлөө ухаантай дүр эсгэнэ.

"Аяа би мэдэхгүйгээ мэдлээ!" гэж 3000 жилийн өмнө, философийн эцэг уулга алдсан байдаг. Мэдэхгүйгээ мэдэхгүй хүн хаана ч гай болно. Бүүр тэгээд хамраа сөхсөн бол дуусаа.

Докторын диплом яг үүнтэй адил. Эдийн засгаар доктор хамгааллаа гэдэг нь эдийн засаг мэддэг боллоо гэсэн үг огтхон ч биш. Түүний маш олон салаа мөчрийн нэгээр нь докторын ажил хийгээ л биз дээ. Ер нь амьдралдаа нэг хүн ажиллуулж, нэг бүтээгдэхүүн бүтээж, улсад компаниараа татвар төлж, нэг харилцагчид загнуулж үзээгүй эдийн засагч гэж юу байдаг юм.

Зүй нь докторын диплом авсан хүн өөрийнхөө мэдэхгүй, тэнэгээ гайхаж суух учиртай юм. Юун мэддэг царайлах. Ухаантай царайлах.

Сүүлийн үед Харвардад, Стэнфордод төгссөн энэ, тэр гэж ирээд бас ярьж бахархах болж. Сайхан л даа. Жил бүр хэдэн мянган хүн ч Харвард төгсдөг юм. Тэрнээс нь хэд нь архичин болж, хэд нь амьдралдаа бүтэлгүйтэж, хэд нь үнэхээр улс орондоо бахархуулахаар зүйл хийдэг юм бол доо. Бодох л асуудал. Ер нь хийсэн бүтээсэнээр нь хүнээр бахархдаг болохоос, бид чинь юу л болоод байна даа. Оюуны хоосрол гэдэг энэ үү.

Google-д монгол хүн ажилладаг гэнэ. Мэдээж шүү дээ. 50 мянган хүнтэй компанид, арай ч дээ Монголоос нэг хүн ажиллах байлгүй дээ. Бид чинь тийм дүүрчихсэн тэнэг мангар ард түмэн биш шүү дээ. Гүүглэд хар шар бүх л хүн ажилладаг байлгүй дээ.

Бахархаад бичээд байхаар үйл явдал юм болов уу. Шинэ систем зохиосон, шинэ бүтээгдэхүүн гаргасан, шинэ нээлт хийснийг нь ярьж болохгүй юм байх даа.

Сүүлийн үед хараад байхнээ гадаадад амьдардаг мундаг эрдэмтэн Монголчууд бас гараад иржээ. Ерөөсөө л тэндээсээ комментлоод байх нь тэр. Энд ирээд бодит байдлыг нь нэг харчихаасай. Бас амьдарч байгаа гадаадын улс орныхоо нийгэм, соёл, эдийн засгийг бүрэн ухаад ойлгочихоосой. Хотоос хөдөөд ирсэн хотын хүү шиг л сонсогдох юм. Бичсэн, ярьсан юмнууд нь. Ичээсэй.

Эдийн засгийн шинэчлэлийн талаар миний бодит амьдралаас ургуулж, өөрийн биеэр туулж үзэж байж хэлж ярьдаг олон зүйлсийг хотоос ирсэн хотын талаар юу ч мэдэхгүй докторууд гутааж, унтрааж, үгүй хийдэг. Хэцүү ч юм даа. Ухаангүй ухаантанууд.

Одоо ч би тооны олимпиадын хагархай медалтнууд, гадаадад сураад юу ч сураагүй хэрнээ юм сурсан гэж өөртөө итгүүлэгчид, докторын хугархай зэрэгтнүүдийн дургүйг хүргэчихлээ дээ. Ихэнх нь ойлгохгүй эгдүүцэх биз. Нэг хоёр нь харин ойлгоод улс орондоо үнэхээр хэрэгтэй зүйл хийгээсэй билээ.

Боловсрол, мэдлэг, мэдээлэл

АГУУ ХАННО 


Карфаген (Carthage BC814-BC146) бол эртний Ромын гол өрсөлдөгч байж ид үедээ Хойд Африк, Испани, Итали, Грекийн хэсгийг хамарсан том улс байв. Карфагений нийслэл одоогийн Тунис буюу Хойд Африкт байсан бөгөөд Ромтой дүйх өндөр хөгжсөн хот байжээ. Карфаген үндсэндээ эртний ардчилсан улс байсан гээд хэлчихэж болно.

Ром ба Карфагений өрсөлдөөн оргилдоо хүрч байх үеэр Карфагенд дэлхийд цуугаа мандуулсан генерал Ханнибал Барса мэндэлжээ.

Карфагений улс төрч Ханногийн (Hanno the Great) буруу шийдвэрээс болж Карфаген далайд Ромыг дийлэхгүй болсон байлаа. Энэ үед Ханнибал Испаниар дамжин, Альпийн нурууг давж Италируу хойноос нь орж Ромыг чиглэн давшжээ. Ханнибал 15 жилийн турш Италид Ромын өөрөөсөө том армиудыг бут цохин амьдарч байсан боловч Альпийн нурууг давах үедээ оньсон төхөөрөмжүүдээ алдсан, мөн энэ хугацаанд хойноос нь нэг ч тусламж ирээгүй учир Ромыг эзлэж чадаагүй юм.  

Ханнибалын нэмэлт хүч хүссэн хүсэлтийг гайхал сенатын гишүүн Ханно тухай бүрт нь популизм хийж амжилттай няцааж байсан гэдэг. Ингээд Ханнибалын үл ялагдах арми 15 жилийн дараа нутаг буцсан. Үүний дараахан Хойд Африкт Карфаген Ромд ялагдахад өнөөх л гайхал Ханно энхийн хэлэлцээрийг гүйцэтгэж байжээ.

Харамсалтай нь энхийн хэлэлцээрийн дагуу 50 жилийн турш Карфаген Ромд дайны төлбөр төлж, нэр төртэйгээр барагдуулсан боловч Ромчууд амлалтаа зөрчиж Карфагенийг газрын хөрстэй нь тэгшлэн хядаж үлдсэн бүх хүнийг нь боол болгосон гэдэг. Хотын хөрсөн дээр давс цацаж дахиж өвс ногоо ургахгүй болгосон тухай домог байдаг.

Тухайн үеийн Ромын сенатын гишүүн Като (BC234 - BC146) хурал дээр үг хэлэх болгондоо "Карфаген сөнөх ёстой" гэж үгээ дуусгадаг байжээ. (Яг л Чингис хаан өглөө бүр... гэдэг шиг) Карфаген 2164 жилийн өмнө сөнөөгдсөн бөгөөд Като түүнээс хойш 3 жил амьдарч мөрөөдлөө амьддаа үзжээ.

Ардчилсан нийгэмд популист улс төрч, Ханно шиг ганцхан этгээд л улсын хөгжлийг гацааж. Улсын мөхлийг дуудаж авчирч чадна. Ханногийн Ханнибалд тусламж өгүүлэхгүй байх шалтгаан нь ердөө л эрх мэдлийн төлөөх амбиц байлаа. Хэрэв Ханнибал Ромыг эзэлбэл Ханногоос илүү нэр хүндтэй болчих гээд байв. Тэрнээс түүнд Карфагений эрх ашиг сонин байсангүй.

Хачирхалтай нь Ханно шиг хүмүүс, ардчилсан төрд цэцэглэж бараг л бүх насаараа сенатад суудаг. Хичнээн олон ард түмэн дүлий дүмбэ царайлж харж суусаар мөхсөн билээ.

Дээхнэ маркетингийн чиглэлээр ажилладаг нэг захирал, Монголын үзэгчдийн (ө.х. иргэд) санах ой ердөө 3 сар л байдаг гэж мэдэгдэж билээ.


КОМПАНИ БА УЛС

Улс оронтой адилхан Компани засаглалын ижил бүтэцтэй. Зорилго, чиглэл нь ч адил.

Компанийг харъя. Эзэд байна. Эзэд ТУЗ сонгоно. ТУЗ нь гүйцэтгэх захирал томилно.

Улсыг харъя. Иргэд буюу эзэд байна. Эзэд УИХ сонгоно. УИХ нь Ерөнхий сайдыг томилно.

Адилхан л сайн сайхан зүйл, ирээдүйг хийж бүтээх, төсөв төлөвлөгөө, бүтэцтэй.

Компанийг авч үзье. Компанидаа шахаа хийдэг ТУЗ, компани хөгжил дэвшлээрээ урагш олигтой ахиагүй. ТУЗ-н гишүүд нь ээлжилж гүйцэтгэх захирлаа хийдэг. Ашигтай ажиллаж байсан тохиолдол 25 жилийн түүхэнд нь байхгүй шахуу. Компанийн эзэд ийм байдлыг ингэж удаан тэвчих үү. Үгүй.

Компанийг 2 жил удирдаад л хөгжүүлж чадаагүй бол тэр гүйцэтгэх захирал, тэр ТУЗ-н карьер дуусдаг. Бизнесийн салбарт байдаг хүн бүр л энийг мэднэ. Юун цааш хугацаа сунгах, дахин томилогдох.

Улсад харин, хачирхалтай нь өөр юм байна. Хоёр гурван үндсэн шалтгаан байна.

1. Компани харьцангуй цөөхөн эзэдтэй байдаг. Тэд нь ч тэрийгээ мэддэг учир эзэн бүр компаниа анхааралтай ажиглаж байдаг.

Улс 3 сая эзэнтэй учир хэн нь ч тогтож сууж анхаардаггүй. Хувийн амьдралаа анхаараад явчихдаг.

2. Компанийн эзэн дайны хүн компанийн талаар сайн боловсролтой байдаг. Улсын эзэн хүн харин улсын талаар ямар ч боловсролгүй байна.


МЭДЭЭЛЭЛ, СЭТГЭГДЭЛ

Боловсрол гэхээр манайхан диплом боддог. Боловсрол гэхээр сурсан хугацаа боддог. Эсвэл гадаадад төгсөөд ирсэн боловсролтой залуу гэж ярьдаг. Буруу.

Энд мэдээлэл, сэтгэгдэл, мэдлэг, боловсрол гээд 4 ойлголтыг хольж солиод байгаа юм.

Хүн гэж амьтан үнэнийг хайж явдаг. Зөв ба бурууг ялгаж явдаг.

Зөв бурууг ялгаж салгаж чадахгүй хүмүүс Ханно шиг улс төрчдийн золиос болдог. Ханно шиг улс төрчдийн популизмд ордог.

Зөв ба бурууг мэдээлэл, сэтгэгдэл, мэдлэг, боловсролын чухам алинд нь үндэслэж ялгаж байгаагаас тухайн хүний төвшин хамаарна. Насаараа зөв гэж итгэж явсан зүйл чинь буруу байвал яахав.

Хайртай юм шиг санагдсан учраас (сэтгэгдэл төрсөн) суусан хосууд салж хүүхэд өнчрүүлж байна. Мэдээлэл, сэтгэгдэл, мэдлэг, боловсролын алин дээр нь суурилж шийдвэр гаргаж байна вэ.

Амьдрал нь тэр чигээрээ сэтгэгдэл, мэдээлэл дээр суурилж явагддаг хүмүүс ямар хөөрхийлэлтэй вэ.

Саяхан нэг иргэн өөрийгөө дэлгэцийн өмнө шатаав. Зөв үү, буруу юу.

Мэдээ хүргэж байгаа сэтгүүлч өөрийн хувийн сэтгэгдлийг шингээгээд хүргэхэд үзэгчид сэтгэгдэл үүсчихнэ. Зөв юм шиг, эсвэл буруу юм шиг санагдуулж болно.

Мэдлэггүй хүн, боловсролгүй хүний амьдрал "тийм шиг санагдлаа" гэсэн уриан дор өнгөрнө.

Хамгийн харамсалтай нь сэтгэгдэл дорхноо өөрчлөгдөнө. 3 сарын л настай. Халуун дурлалцаж байсан хосууд 3 сарын дараа гэнэт уйдлаа.

Үүнийг л Ханно мэтийн улс төрчид чадмаг ашиглаж улсыг мөхөөдөг юм. Үнэндээ Ханно ч гэсэн улсыг мөхөөх зорилгогүй зүгээр л нэг сэтгэгдэлдээ хөтлөгдсөн иргэн л дээ.


БОЛОВСРОЛ


Ханно хөгийн новш уу, үгүй юу гэдгийг боловсролтой иргэн нэг сонсоод л мэднэ.

Өөрийгөө шатаасан иргэний тухай мэдээнд сэтгүүлч хичнээн өөрийнхөө сэтгэгдлийг шингээсэн ч гэсэн, боловсролтой иргэн шууд зөв ба бурууг ялгаж чадна.

Боловсрол гэж энэ юм. Үнэн ба худал мэдээллийг ялгаж чадна. Зөв ба бурууг зөвөөр ялгаж чадна. Сэтгэгдлээ түр хойш тавьж чадна. Санагдсан учраас юм хийх биш, зайлшгүй учраас юм хийнэ.

Учир нь Зөв ба буруу бидний төсөөллөөс ангид бие даан оршино.

Философи бол зөв ба буруугийн ухаан юм.

Монголын төр байгуулагдахаас өмнө буюу 2400 жилийн тэртээ философич Сократ "Мэдэх тусам мэдэхгүйгээ мэдлээ" гэж хэлсэн байдаг.

Утга нь боловсролтой хүний анхны алхам нь "мэдэхгүйгээ мэдэх" явдал мөн. Харин боловсролгүй, амьдрал нь тэр чигээрээ 3 сарын настай сэтгэгдэл дээр суурилдаг хүний үндсэн шинж чанар нь "мэдэхгүйгээ мэдэхгүй" байхаар харагдана.

Мэдэхгүйгээ мэдэхгүй хүн сэтгэгдлээ үнэн гэж итгэнэ. Ердөө л санагдсан учраас зөв гэж бодно.


ГАРЦ

Бид социализмийн үед "шинжлэх ухаанч" иргэдийг бэлтгэж байв.

Манай нийгмийн даатгалын систем тэр чигтээ шудрага бус систем гэдгийг хүн бүр л мэднэ. Тэгвэл энэ нь ямар зарчим дээр үндэслэдэгийг харин та нар мэдэх үү. Нийгмийн даатгалын хуулинд зааснаар бол "Эв санааны зарчим" дээр суурилдаг юм. Эв санааны зарчим дээр суурилсан шудрага бус систем гэсэн үг. Байж болох уу.

Аливаа сүржин лоозонг сонсмогц анхаарч далд утгыг нь судлаж бай. Түүний ард шудрага бус, бусармаг явдал нуугдаж байдаг юм.

Яг л үүнтэй адил "Шинжлэх ухаанч иргэдийг бэлтгэх" гэдэг социализмийн үеийн санаа нь цаанаа агуулгатай. Харин орчин үед "Монгол хүүхдийг Монгол хүн болгож төлөвшүүлнэ" гэх маягаар үргэлжилнэ. Сонсоход туйлын зөв байгаа биз. Сонссондоо битгий итгэж бай.

Монгол хүүхэд шинжлэх ухаанч буюу логарифм хувиргаж бодож чаддаг боллоо гээд Ханно мэтийн улс төрчийг зөв удирдагчаас ялгаж чадахгүй нь өнгөрсөн 25 жилд гашуунаар нотлогдсон. 1990 он хүртэл бэлтгэгдсэн "шинжлэх ухаанч" иргэд сонголт хийсээр бид ямар үр дүнд хүрэв.

Философийн боловсролыг дунд сургуулийн хөтөлбөрт оруулна гэж би олон жил ярьж байна. Намайг хэн дэмжив. Гэтэл миний эргэн тойронд дүүрэн хүүхдийнхээ боловсролд санаа зовсон эцэг эхчүүд. Хадан хясаа мөргөж буцах далайн давалгаа мэт ердөө санаа зовоод өнгөрөх нь зөв үү. Эсвэл сэтлэж ард нь гарах ёстой юу.  

"Шинжлэх ухаанч иргэдийг бэлтгэх", "Монгол хүүхдийг Монгол хүн болгож төлөвшүүлэх" гэх мэт олон зөв хөтөлбөрүүд сонсогдоно. Харин энэ нь зөв эсвэл буруу эсэхийг хэн тунгааж байна. Эсвэл сэтгэгдлээрээ л явж байна уу.

Эцсийн эцэст Монгол улсын иргэн бүр БОЛОВСРОЛТОЙ буюу зөв бурууг ялгаж чаддаг, үнэнийг мэддэг байх ёстой. Боловсролын системийн үндсэн үүрэг нь энэ болно.

Логарифм хувиргах ухаан бол мэдлэг. Дан мэдлэгтэй байгаад хангалтгүй. Боловсролтой байх учиртай. Логарифм хувиргадаг, улсын тооны олимпиадын аварга Зөв ба Бурууг ялгаж чадаж байна уу. Үгүй. Энэ хүнд нэмээд Боловсрол олгох хэрэгтэй.

Бид мэдээлэлээр хязгаарлагдсан, сэтгэгдэлд амьдралаа хөтлүүлсэн, бага сага мэдлэгтэй иргэдтэй байвал хэзээ ч хөгжихгүй. Ханногийн золиос болоод дуусна. Ханнибалаа танихгүй.

Монголын боловсролын систем боловсролтой иргэдийг бэлтгэж гаргадаг операци байх ёстой. Философи бол манай дунд сургуулийн үндсэн судлагдахуун байх учиртай. Философи гэж тусдаа хичээл орох биш харин бүх хичээлд нь философи шингэсэн байх тухай би ярьж байна.

Хүн төрлөхтөний мэдлэг тэр чигээрээ өнөөдөр Англи хэл дээр байна. Юун хуучин Монгол, бүүр Кирил Монгол дээр ч мэдлэг гэх юм алга. Гэтэл Монголын ирээдүйг модон банзан дээр суулгаад хэдэн жил хуучин Монгол бичиг заах тухай ярьж байна. 5-р анги хүртэл нь англи хэл зааж болохгүй тухай ярьж байна. Үүнийгээ Монгол хүүхдийг Монгол хүн болгож төлөвшүүлж байгаа явдал гэж халхавчилж байна. Энэ яг яадаг популизм бэ? Эцэг эхчүүдээ?

Монгол хүүхэд дэлхийн лидер болж төлөвших ёстой болохоос биш хэн ч хэрэглэдэггүй, номын сан ороод аваад уншъя ном байхгүй хуучин үсэг магистрийн төвшинд сурч, үнэтэй хүүхэд насаа үрэх нь Монгол хүн болж буй явдал уу.

Ромчууд болхи Ром тоогоо халж, өстөн дайсан Арабчуудын тоог авснаараа хөгжил дэвшил нь хурдассан гэж түүхэнд тэмдэглэгдэж үлджээ. Харин тэгснээрээ Ромчууд Ром байхаа больж Араб болчихоогүй юм байна.

Сэтгэгдэлээрээ биш Боловсролоороо тунгааж уншсанд баярлалаа.

Simplified Reality

Бүх 5 настай хүүхэд "үхэл" гэж юу болох, амьдралын утга учрын тухай бодож эхэлбэл юу болох билээ.

Философичид бодит байдал, түүний талаарх хүний төсөөлөл хоёрын хооронд хэр их ялгаа байгааг олон мянган жил бясалгаж онолдсоор ирсэн.

Шашин бол бодит байдлын талаар өөрсдийн хувилбарыг дэвшүүлдэг хөдөлгөөн юм гээд хэлчихэж ч болно. Там байдаг эсэхийг тунхаглана гэдэг нь өөрөө бодит байдлын талаарх хувилбар гэсэн үг. Хүн амын тал нь шашинд итгэдэг гэж үзвэл хүн амын аль нэг тал нь үргэлж бодит байдлын талаар буруу төсөөлөлтэй болж таарна.

"Тариалангийн бурханд өргөл өгөхгүй л бол Тариа ургахгүй" гэдэг нь бодит байдлын талаарх хэн нэгний төсөөлөл.

Бодит байдал бидний төсөөллөөс ангид оршино. Өөрийн бодол өөртөө зөв биш. Чи юу гэж бодсон нь бодит байдлыг огтхон ч өөрчлөхгүй.

Нар мандаж, жаргадаггүй. Харин дэлхий тэнхлэгээ эргэдэг.

Бүх 5 настай хүүхэд "үхэл" гэж юу вэ гээд асуугаад эхэллээ гээд бодоод үз. Хүн төрлөхтөн бодит байдлын талаар хялбаршуулсан төсөөлөлтэй байхаар програмчлагдсан бололтой.

Дэлхий хавтгай, нар мандаж, жаргана. Ямар ч гэсэн амьд явж, үр төлөө үлдээхийн тулд бодит байдлыг өөрийн маш бага мэдлэг дээр үндэслэн хялбаршуулан төсөөлөхөөс өөр аргагүй.

Тэгэхгүй бол бид өдөржин бодож суусаар байгаад мөхнө. Философичид яагаад ердөө сүүлчийн 3000 жилд хүчээ авав. Яагаад гэвэл хүмүүс хамтаар амьдарч, зарим нөхдүүддээ бодох цаг гаргаж өгсөн учраас тэр шүү дээ. Будда санаандгүй ч хааны хүү байсангүй. Хэрэв харцын хүү байсан бол өдөржин тариан талбайн дээр ажиллаж, бодит байдлын тухай бодож амжих ч үгүй байв.

Яагаад лам нар агуйд даяанчилдаг вэ. Мэдээж бодит байдлын тухай бодох гэж шүү дээ.

Дэлхий бөмбөрцөг, гариг ертөнц, нейтрон, атомын талаар хэн нэгэн нь хэлж өгөхгүй л бол 5 настан бүр бодоод олохгүй. Олон зуун сая 5 настанууд дунд онцгой нэгэн 5 настан байх. "Үхэл гэж юу юм бэ?" гэж асуух. Эдгээр нь явсаар Ньютон, Эйнштэйн болно.

Үр дүнд нь Хүн төрлөхтөний төсөөлөл бодит үнэнд нэг алхамаар ойртоно.

Шинжлэх ухаан яагаад шашнаас давуу болж таарсан гэхээр. Шинжлэх ухаан үргэлж өөрийн бодит байдлын талаарх төсөөллөө няцааж чаддаг. Харин шашин бол аль 2000 жилийн өмнө гаргасан бодит байдлын талаарх төсөөллөө хамгаалдаг. Хэрэв шашны үнэхээр зөв бол 1000 жилийн дараа Шинжлэх ухаан шашны хувилбарыг гарцаагүй нотлох болно. Харин эсрэгээр нотолбол Шашин шившигтэйгээр тарах болно.

Энэ үүндээс нь авч үзвэл шашин яагаад үүссэн бэ гэдэг нь ч өөрөө маш органик. Хүн байгаа цагт шашин байна аа л гэсэн үг. (Шинжлэх ухаан нь сул байсаар байвал)

Яагаад гэвэл хүн өдөр тутам хоол хүнсээ залгуулж, үржиж, амь гарахын тулд бодит байдлын хялбаршуулсан төсөөллөөр (дэлхий хавтгай) том асуултын тэмдэгийг (хавтгай биш бол яана?) хааж орхиод урагшлахаар програмчлагдсан.

Хүн бусад амьтадтай адил бодит байдлыг хялбаршуулан төсөөлдөг. Гэхдээ бусад амьтнаас хүн төрлөхтөний ялгарах онцлог нь өөрийнхөө төсөөлөлд эргэлзэх явдал мөн.

Хэрэв хүн өөрийн төсөөлөлд эргэлздэггүй байсан бол бид амьтан байх байлаа.

Тийм учраас аливаа хүн бодит байдлын талаарх өөрийн төсөөллөө байнга нягталж байх учиртай. Толгойд нь орсон бодол бүрийг үнэн гэж бодох хүн ямар өрөвдөлтэй байх билээ.

Өнөөдөр миний хэлэх гэсэн гол санаа нь.

Аутизмтай, дээрээс нь тооны онцгой авъяастай - тухайлбал цээжээр 5 оронтой тоог үржүүлж чаддаг, 3.14 пи тооны бутархайн орныг алдаагүйгээр 20000 орон хүртэл цээжээр хэлж чаддаг, цээжлэлтийн олимпиадын аварга гэх мэт хүмүүсийг ажиглаад дараах дүгнэлтэнд хүрлээ.

Энэ хүмүүсийн толгойд компьютер байгаа юм ер алга. Тэр мундаг тоочин толгойгоо ашиглаад амжилтанд хүрч байгаа ч юм алга. Учир нь их энгийн.

Эдгээр тооны чадвартай хүмүүс тоог энгийн бидэн шиг биш харин өөрөөр хардаг юм байна. Печень бидний хувьд маш ойлгомжтой энгийн. Тэгвэл нэг мундаг тоочин нь тоог хүнсний бүтээгдэхүүнээр төлөөлүүлж хардаг байх юм. Нөгөөх нь хэлэхдээ 276 бол их аймаар, өрвийсөн тоо гэж хэлсэн байх жишээтэй. Цээжлэлтийн олимпийн аваргууд хүний нэрийг тогтоохдоо амьтантай зүйрлүүлж үз гэж зөвлөж байх.

Өөрөөр хэлбэл хурдан ажиллаад байгаа тархи алга. Харин тоог биднээс өөр өнцгөөр харж байна. Бодит байдлыг арай өөрөөр хүлээж авч байна. Үүнийг хүн бүр сурч болно. Харин зарим нь төрөлхийн ийм чадвартай төржээ.

Жишээлбэл яагаад Хятад, Солонгос зэрэг орны хүүхдүүд тоон дээр маш өндөр үзүүлэлттэй байгаа судлаж үзэхэд ердөө эдний 10,000-н систем нь Барууны тоо заах аргатай харьцуулахад хамаагүй хялбар юм байна. Хятад хүүхэд тооны илүү хялбар аргатай учраас Америк хүүхдээс хурдан боддог байна.

Тэгэхээр бидний бодит байдалд хэр ойртож очих вэ гэдэг маань түүнийг харж байгаа өнцөгтэй маш их хамааралтай гэж хэлмээр байна.

МАН, АН хоёр улсыг хөгжүүлэх ч юм уу, үгүй ч юм уу. Бидэнд элдэв цуу яриа, хэсэг бусаг мэдээлэл дээр үндэслэсэн бидний төсөөллөөс өөр юу ч алга. Тэдэнд өөрсөдөд нь ч бас бодит байдлаас тэс зөрүүтэй төсөөллөөс өөр юм үгүй.

Бид үхэл гэж юу болох, там үнэхээр бий юм болов уу, миний амьдралын утга учир юу вэ гэж хэдэн удаа боддог билээ. Бодит байдлын талаар бид бодож, хайж үзэхгүй бол яаж бодитой төсөөлөх билээ?

Малын нэмнээ

National Identity гэдэг бол Үндэстэний Мөн Чанар. (онцлог, өвөрмөц байдал биш юм шүү)

National Identity Crisis гэдэг бол аливаа үндэстэн өөрийн мөн чанарыг алдсан, эсвэл түүнийгээ идэвхийлэн шинээр хайж эхлэх, эсвэл зөрчилтэй байр суурьтай болсоныг хэлдэг.

Саяхан Боловсролын яамны албаны хүмүүстэй ярьж байхад. "Бид Монгол хүүхдийг юуны өмнө Монгол хүн болгож төлөвшүүлэх шинэ хөтөлбөр гаргасан." гэж байна. Өнгөц сонсоход маш зөв зүйтэй сонсогдох байх.

Гэхдээ Монгол хүн гэж хэн юм бэ. Буюу. Монгол Үндэстэний Мөн чанар гэж юу вэ. Үүнийг Боловсролын яаманд, мөн хэдэн УИХ-н гишүүд нийлээд тодорхойлчихдог болсон юм уу.

Сүүлийн үед өрнөөд байгаа Монгол хүүхдийг "Монгол хүн"!?? болгож төлөвшүүлэх ажил нь хэд хэдэн параметртай бололтой юм.

Тухайлбал:
- Монгол хэлний тухай хууль батласнаар 5-р анги хүртэл гадаад хэл зааж болохгүй. (Багаасаа 2 түүнээс олон хэл сурснаар сэтгэн бодох чадвар илт нэмэгддэг тухай шинжлэх ухааны олон судлагаа гарсан байгаа.)
- Монгол хэлний тухай хууль батласнаар Монгол бичигт шилжин орох тухай. (Унших ном, зохиол нь ховор бичгийг тэгэж их сургаж хүүхдийн үнэтэй цагийг алах ямар хэрэг байна. Монгол бичгээр ядаж уншдаг, нэрээ бичдэг болговол болоо юм биш үү.)
- Нэгдүгээр ангиас эхлэн малын нэмнээ, тохом зэрэг мал аж ахуйн агуулга ихтэй боловсролын контентуудад шилжиж эхэлсэн. (Ялангуяа хотын эцэг эхчүүд үүнд ихээхэн бухимдалтай байгаа. Хүүхдийн хэзээ ч харж үзээгүй, харж үзэхгүй ч байж магадгүй зүйлсээр нь төлөөлүүлж А үсэг зааж эхэлсэн. Нэмнээ гэдэг үгэнд ордог Н гэх мэтээр.)

2006 онд би гудамжинд зүг асуух Америк эмэгтэйтэй тааралдсан юм. Тэр зүгт нь явж байгаагаа хэлээд намайг дагаад явахыг хүсэв. Замдаа "та Монголд юу хийж байна вэ." гэж асуухад минь Монгол үндэстэний онцлог буюу нүүдлийн мал аж ахуйг хадгалж үлдээх төсөл хэрэгжүүлж байгаа тухай хэлэв. Би ч эгдүүцэж. "Хэрэв таны тэр хадгалж үлдээх гээд байгаа малчин залууг Нью Йорк хотод аваачаад, Феррари унуулж үзүүлээд. Аль амьдралыг нь сонгох вэ гэж асуувал тэр залуу юу гэж хэлэх байсан бол?" гэж асууж билээ.

Уншигч та ер нь анзаарсан уу? Нүүдлийн мал аж ахуйг хадгалж үлдээх гээд байдаг хүмүүс нь ихэвчлэн хотод амьдардаг, машин унадаг, твиттер, фэйсбүүктэй байдаг. Харин музейд биш амьдаараа музей болох учиртай малчид нь хотруу нүүдэллэж, үр хүүхдээ хотод шингэж үлдээсэй гэж сургуульд явуулдаг. (голцуу)

Намайг зөвөөр ойлгоорой. Би өөрөө Монгол ахуйдаа мал маллаж өссөн хүн юм шүү. Хэрэв та энэ хүртэл тэсч уншсан бол яаран дүгнэлт хийлгүй цааш нь уншина уу.

Хэлний философи
Ром тоо гэж та бид мэднэ. XXI гэх мэт. Их болхи тоо л доо. Харин Ромчууд өөрсдийн эртний өстөн дайсан Арабчуудын тоог (1, 2, 3) авч хэрэглэснээр хөгжил дэвшил нь хэрхэн хурдассан тухай баримт бий.

Үүнтэй ижил Монгол бичиг бол эхлээд Араб, дараа нь Согд тэгээд Уйгараар дамжиж бидэнд ирсэн бичиг юм. Бид харийн үүсэлтэй бичгийг авч ашиглаад хөгжүүлээд л явсан ард түмэн.

Бичигийн үүрэг юу вэ. Мэдлэг дамжуулах. Мэдээлэл дамжуулах.

Дуудлагаасаа өөрөөр бичдэг бичиг мөхдөг жамтай. Үүнийг хүн төрлөхтөний түүх нотлоно. 1990 оноос эхлээд Монгол бичигийг дунд сургуульд зааж эхэлсэн нь туйлын сайшаалтай.

Өөрөөр хэлбэл "абу" гэж биччихээд "аав" гэж дууддаг бичиг л мөхдөг юм. Би энд ямар нэг бичиг мөхөөх гээд байгаа юм биш. Би энд байгалийн хууль ярьж байна.

Харин миний санал бол Монгол бичигээ хөгжүүлье. Цагаан толгойгоо авч үлдээд, цааш нь хөгжүүлье. "Аав" бол "аав" л гэж бичдэг болъё.

Энэ Монгол хүүхдийн төлөвшлийн асуудал ярьж, Монгол хэлний тухай хуулийг дэмжиж байгаа УИХ-н гишүүд Монгол хүнийг аварч үлдээх том ажил хийлээ гэж ярьж байгаа сураг байна. Үүнийг бид нухацтай бодох хэрэгтэй. Бид харицлааны хэрэгслүүр болсон эх хэл дээрээ хүртэл ингэж популизмдаж болохгүй.

Хөвсгөл, Онон, Орхон бүгд түрэг гаралтай үгс. Хуушуур, бууз, хуйцай бас л ижил Хятад гаралтай. Яг үүнтэй адил Хятад ба Турк хэлэнд Монгол гаралтай үгс түмэн олноороо бий. Хэл бол ийм л эд. Үүнийг мэдлэг нимгэн этгээд юу ч гэж эсрэг зүтгээд нэмэргүй. 800 жилийн өмнө бид "Абу" гэж дууддаг л байсан байх. Харин одоо бол үгүй. Ухарч буцах боломж ч байхгүй.

Тийм ч учраас Хэл өөрөө философийн маш том судлагдахуун болдог учиртай. Үүнийг сэтгэл хөөрлөөр шийдэж болно гэж үү.

Ромчууд Ром тоогоо дайсныхаа Араб тоогоор солиод Ром хүн байхаа болиогүй юм шүү.

Мал аж ахуй
Энэ дэлхийд нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлж үзээгүй үндэстэн үгүй.

Нүүдлийн мал аж ахуй бол Монгол ахуйн нэг хэлбэр л болохоос биш Монгол үндэстэний мөн чанар биш юм. Ялгаж салгаж ойлгомоор байна.

Нүүдлийн мал аж ахуй хөгжөөд фермерийнх болох учиртай. Цаашлаад биотехнологийн хөгжил дэвшил ашиглах хэрэгтэй. Монгол хүн хэн бэ? Мал хариулж яваа залуу юу.

Саяхан би хөдөө явж байгаад 100 хүрэхгүй хонь хариулж явах 21 орчим насны болов уу гэмээр Монгол залууг харлаа. Ямар хайран бүтээмж вэ. Тэр залуу эрдэм шинжилгээний лабораторид суугаад нээлт хийж байж болох байлаа.

Эсвэл Лондон хотод хувьцааны арилжаа хийгээд дэлхийг доргиож болох байсан. Монгол орны хүн амын тал нь хөдөө мал дээр байдаг. Ямар их бүтээмжийн хохирол вэ?

Монгол үндэстэний мөн чанар
Батаа гэж найз чинь байлаа гэж бодъё. Түүний мөн чанар юу вэ. Царай зүс нь үү? (нүүдлийн мал аж ахуй, монгол бичиг гэдэг шиг). Эсвэл өнгөрсөн түүх нь үү. Эсвэл одоо хийж байгаа ажил нь уу.

Магадгүй түүний ирээдүйд хүрэх цэг юм болов уу. Эсвэл Батаа өөрийн эргэн тойронд байгаа найз нөхөддөө үзүүлэх нөлөөлөл.

Үүнтэй ижил аливаа компанийн мөн чанар буюу (mission statement) философи нь ажилтны тоо, үйл ажиллагааны чиглэл, өнгөрсөн түүхээр нь тодорхойлогддоггүй байхаа. Харин ирээдүйд хүрэх, гаргах амжилт, зах зээлд гүйцэтгэх үүргээр нь тодорхойлогдоно.

Яг л адилхан Үндэстэний мөн чанар бол тэр үндэстэний өнгөрсөн түүх, одоогийн байр байдал биш харин дараах үндсэн хоёр параметр дээр тодорхойлогдоно. (би нялцганасан юм бичмээргүй байгаа учраас экстрийм утга авч байгаа шүү. Мэдээж өнгөрсөн түүх, одоогийн байр байдал бага сага нөлөөлөлгүй яахав)

Эдгээр нь:
- Тухайн үндэстэний одоо зорьж байгаа, ирээдүйд хүрэх гэж байгаа өндөрлөг.
- Тухайн үндэстэний хүн төрлөхтөнд үзүүлэх эерэг нөлөөлөл, хүн төрлөхтөнд эзлэх байр суурь болой.

Монгол музей
Монгол үндэстэн бол хүн төрлөхтөний музей биш. Монгол үндэстэний хүсэл эрмэлзэл, мөн чанар нь яав ч музей болоход байж таарахгүй.

Миний бодоход. Монгол үндэстэн хүн төрлөхтөнд нэг малчин, улирсан баларсан үндэстэн байдлаар ойлгогдох, байрших хүсэл эрмэлзэлтэй биш байлтай. 1990 оноос хойш манай дарга нар аль болох ядуу зүдүү, хоцрогдсон бүдүүлэг гэдгээ олон улсад нотлож ахиухан донорын мөнгө авах сонирхолтой байсан нь үнэн. Яван явсаар энэ нь манай мөн чанар болж хувирч байгаа юм биш бээз?

Мөн чанар бол мэдээж хүсэл эрмэлзлээр илэрч гарна.

Монгол үндэстэний хүсэл эрмэлзэл юу юм бол.

Ингэхэд Монгол үндэстэний хүсэл эрмэлзэлийг төрд хэн төлөөлдөг юм бэ? Жалга төлөөлөх учиртай УИХ-н гишүүн үү?

Жалганы хүсэл эрмэлзэл жалганых л байдаг юм. Жалгандаа эмнэлэг барих, зам татуулах зэргээр дуусна.

Харин Монгол үндэстэний. Дэлхийг тэргүүлж явсан Монгол үндэстэний хүсэл эрмэлзэлийг хэн төлөөлж байна вэ?

Нобелийн шагнал авсан тоогоор Еврей үндэстэн хол тасархай түрүүлнэ. Санхүү болон бизнесийн зах зээл дээр ч гэсэн нийт тоогоороо биш гэхэд нэг хүнд ногдох бизнесмэний тоогоороо бас л толгой цохино. Эд нар яаж ийм амжилт гаргаж чадав аа гэж бодоод, учрыг нь олох гэж хичээсэн хүн байна уу?

Зүгээр нэг нөхөр сэтгэлийн хөдөлгөөнөөрөө онош тавиад. Монгол хүүхдийг Монгол хүн л (Монгол хүн гэж хэн?) болгоё гээд хадуураад яваад байж болох уу.

Монгол үндэстэний мөн чанар (national identity) юу вэ, Монгол хүн дэлхийд хэн байх ёстой вэ. Энэ талаар сайтар бодохыг хүсье. Би өөрийнхөө хувилбарыг мэдээж дэвшүүлнэ.

Стив Жобс Монголд - хөгжлийн онолд орох сэдэв

Стив Жобс Монголд төрсөн байна гээд бодоод үз. Юу болох бол.

Мань эр Америкт хийсэн зүйлүүдээ давтаж хийж чадах байсан болов уу.

Tesla, Space X, Hyperloop, Paypal зэрэг олон төслөөрөө алдартай Элон Маскийг авч үзье. Өмнөд Африкийн иргэн. Цэрэгт явахаас зугтаж Канад гарсан. Дараа нь Америкт ирсэн. Тэгээд гайхамшиг тохиолдож эхэлсэн.

Жишээ нь Өмнөд Африк баагий 20 гаруйхан насандаа Америкийн төлбөр тооцооны асар хүчтэй, туршлагатай системийг ганц алхаад урд нь гарсан. Үүнийг л disruptive innovation буюу баригдмал, хүн бүр хүлээн зөвшөөрсөн системээс илүү гарч гарах сэтгэлгээ гэнэ.

Бас жишээ нь Өмнөд Африк баагий дэлхийн хамгийн мундаг НАСА-д пуужин нийлүүлж байна.

Бас жишээ нь түүний бүтээсэн бүтэн электрон машин нь 100 км/ц-г ердөө 2.8 секундэд авч байна. Энэ бол 1 сая шахам долларын үнэтэй дотоод шаталтат спорт машинуудын гаргадаг үзүүлэлт л дээ. 100 жил хөгжиж ирсэн дотоод шаталтат хөдөлгүүр, феррари, порше, ламборгиниг нэг алхаад л урьд нь гарч байгаа нь тэр.

https://www.youtube.com/watch?v=LpaLgF1uLB8

Мань эр Өмнөд Африктаа байсан бол энэ бүгдийг хийж чадах байсан болов уу.

Сүүлийн үед алдаршаад байгаа Пикетти, Капитал номондоо дэлхийн улс гүрнүүдийн баян хоосны ялгаа түүнд нөлөөлөгч хүчин зүйлсийг сүүлийн 250 жилийн хугацаанд дата цуглуулж судлаж үзсэн. Өмнө нь ийм өргөн цар хүрээтэй бүтээл гарч байсангүй.

Мань эрийн дүгнэлтээр баян хоосны ялгааг багасгадаг гол хүчин зүйл нь боловсрол, ур чадвар.

Машин гэж яг ямар машин бэ. Тесла шиг үү, порше шиг үү. Эсвэл приус үү. Яг үүнтэй адил Пикетти боловсрол, ур чадвар гэж яг ямар боловсрол, ур чадвар вэ гэдгээ хэлсэнгүй. Аргагүй мань эр эдийн засагч болохоос биш философич эсвэл психологич биш юм чинь.

Бид дэлхийд байхгүй disruptive боловсролын системтэй болох ёстой. Яг paypal шиг, эсвэл Ливан цагаачийн хүү Стив Жобсын iphone шиг. Стив Жобс шиг, Элон Маск шиг нөхдүүд төрөн гарах магадлал нь Нью Йоркийн эсвэл Лондонгийн боловсролын системтэй харьцуулахад маш өндөр тийм системтэй болох тухай би ярьж байна.

Яг л Америкийн аварга том банкууд paypal-н орон зайг огт олж харахгүй улирсан баларсантайгаа зууралдаж байсантай ижил. Оксфордын боловсролын системийг бид дунд сургуулиуддаа хуулахгүй ээ. Найзуудаа. Тэгэж инноваци хийдэггүй. Тэгэж урд нь гардаггүй юм. Араас нь явж урд нь гардаг тийм зарчим дэлхийд хаана байна.

Стив Жобс өнөөгийн Монголд төрлөө гэж бодъё. Мань эр чадах уу. Чадахгүй. Юу дутуу байна. Түүнээс хэдүүлээ эхэлцгээе.

Нэгдүгээрт мань эрт чадвартай, бүтээмжтэй боловсон хүчин олдохгүй. Түүнээс эхэлнэ. Пикеттгийн хэлсэнтэй адил. Гэхдээ энэ дангаараа хангалтгүй. Мань эрд санхүүжилт хэрэгтэй.

Баялагийн төвлөрөлийн гурван парадигм.

Баялаг төвлөрөх нь буруу юм уу. Үгүй зөв. Бодоод үз. Монгол улсын жилийн орлого бүх иргэнд тэгш хуваагддаг байлаа гэж бодъё. Тэгвэл баялаг хүчгүйднэ. Нэг аятайхан том үйлдвэр байгуулчих мөнгөний төвлөрөл хэрэгтэй. Нэг сургууль байгуулах, нэг судлагаа хийхэд төвлөрөл хэрэгтэй.

Зөвхөн баялагийн төвлөрөл би яриад байгаа юм биш. Эрх мэдлийн төвлөрөл зайлшгүй байх ёстой. Хэн нэгэн нь алс ирээдүйг харсан, том хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргах ёстой. Үгүй бол бүгдээрээ багахан мөнгөөрөө луй вуттон цүнхээ аваад мөрөндөө дүүжилчихнэ. Тэгэж хөгждөггүй.

Баялагийн төвлөрөл маань хүн төрлөхтөний түүхэнд 3 парадигм дамжсан шиг, одоо санагдаж байна.

Нэгдүгээр. Хүн дээр. Дээр үеийнхээр бол феодал ноёд ба худалдаачид гэсэн үг. Энэ огт яваагүй. Нэг ухаантай философич хаан төрөөд л, хүүхэд нь хог. Угаасаа манлайлал цус дамждаггүй. Нүүр царай төстэй байдал цус дамждаг байж магадгүй. Удирдагч лав биш.

Хоёрдугаарт. Компани дээр. Чухамхүү нэг хүн биш харин нэг хүний наснаас онолын хувьд урт настай компанийг хүн төрлөхтөн бодож олсноороо аймшигтай том хувьсгал хийсэн юм. Үүнийг ойлгох хэрэгтэй. Адам Смит мундаг нээлт хийчихсэн ч юм биш. Нэр нь үл мэдэгдэх санхүүчид, бизнесмэнүүд, компанийн эзэд нээлт хийгээд, Адам Смит сургуулийнхаа цонхоор ажиглаж бичсэн хэрэг. Гэхдээ баялаг компани дээр төвлөрөх нь өөрөө бас төгс хуваарилалт биш. Тийм ч учраас Карл Марк алдарт Капитал зохиолоо бичиж, Ленин хувьсгал хийсэн. Гэхдээ компанитай улсад зориулж бичсэн номоор тариачидтай улсад хувьсгал гарсан нь инээдтэй.

Гуравдугаарт. Зах зээл дээр. Тухайлбал санхүүгийн зах зээл дээр.

Эртээд нэг бацаан Ротшилдийн гэр бүл одоо болтол дэлхийг атгаж байгаа тухай ярьж инээд хүргэж билээ. Нэг хүн дээр, эсвэл нэг компани дээр баялаг төвлөрдөг тэр цаг үе өнгөрөөд их удаж байна. 1900 орчим оны ном их уншихаар тийм дэмий балай юм бодохоос өөр аргагүй.

Баялаг орчин цагт зах зээл дээр төвлөрдөг болсон. Зах зээлд нэг хүн, нэжгээд компани нөлөөлөх боломжгүй.

Чухамхүү Стив Жобс, Элон Маск хоёрт мундаг санаа, сайн боловсон хүчин байгаад. Санхүүгийн зах байгаагүй бол энэ хоёр юу ч хийж чадахгүй байсан юм. Үүнийг л сайтар ойлго.

Санхүүгийн зах дээр баялаг төвлөрнө. Санхүүгийн зах эзэн биегүйгээр хамгийн авъяастай санаануудад баялагийг хуваарилна. Үр дүнд нь хүн төрлөхтөний амьдрал ахуйг дээшлүүлэх бүтээгдэхүүн төрнө.

Тийм ч учраас Америк бол Орос эсвэл Хятадтай огт харьцуулшгүй төвшинд хүрч хөгжсөн гүрэн юм. Тэнд хазгай муруй хэлтэй Герман нөхөр хамгийн том Калифорни мужийнх нь амбан захирагч хийх бол юу ч биш.