Эдийн засгийн философи

Эдийн засаг бол үзэгдэл болохоос байгалийн хууль биш. Эдийн засаг бол хүний шинж чанар болохоос мөн чанар биш юм. Тийм учраас эдийн засгийг ойлгохын тулд хүний философийн мөн чанарыг авч үзэхээс өөр аргагүй.

Ингээд Эдийн засаг гэж чухам юу болох талаар ярилцацгаая.

Хүн ямар нэг хөдөлмөр бүтээж (модон сандал хийх, үс засах, айл нүүлгэх, програм бичих г.м.) нөгөө хүндээ зарж, орлого олохоос эдийн засаг эхэлж байгаа юм.

Орлогыг яах гэж олдог юм бэ. Мэдээж хэрэглэх гэж. Тэгэхээр эдийн засгийн суурь нь хэрэглээ юм. ( Үүнийг эрэлт гэж эдийн засагт хэлдэгийг санаж буй бизээ). Хэрэглэх хэрэглэхдээ хангалуун идэж ууж, өмсөж зүүхийг хичээдэг, хүн.

Тэгэхээр хөдөлмөр байж орлого олох тухай асуудал яригдах нь. Энэ орлого олж чаддаг хөдөлмөрийг БҮТЭЭГДЭХҮҮН (product and services) гэж нэрлэнэ.

Бүтээгдэхүүн нь хүний ур ухаан шингэсэн байдаг.

Нүүрс бол бүтээгдэхүүн биш. Зэс, алт, ноос, ноолуур ч бүтээгдэхүүн биш. Эдгээр нь түүхий эд (commodity) юм.

Монгол улсын хэмжээнд авч үзвэл манай жилийн экспортын 97 хувь нь түүхий эд. Бид БҮТЭЭГДЭХҮҮН экспортолдог улс биш. Байгал эхийн бидэнд өгсөн бэлэн түүхий эдийг зарж орлого олж, хэрэглээгээ зохицуулдаг улс юм.

Дээр дурьдсан хүнээр авч үзвэл, эцэг эхээс өвлүүлсэн хөрөнгөө бага багаар зарж, хоногийн хоолоо залгуулдаг. Өөрөө бол юу ч хийдэггүй залуутай адил гэсэн үг. Энэ бол Эдийн засгийн бодит үнэн.

Яагаад манай улс бүтээгдэхүүн огт хийдэггүй, хийж чадахгүй байна вэ?

БҮТЭЭГДЭХҮҮН байхын тулд БҮТЭЭМЖ (productivity) хэрэгтэй. Хятад хүн цагт 2 хадаас үйлдвэрлэдэг байхад Монгол хүн цагт 1 хадаас хийж байвал энэ маш муу бүтээмж гэсэн үг. Ийм бүтээмжийн дүнд бий болсон бүтээгдэхүүн хэнд ч зарагдахгүй хог болно. Монголд үйлдвэрлэсэн аливаа зүйлс гаднаас тээврийн зардал, татвар, цаг хугацаа шингэж импортлосон бүтээгдэхүүнээс дандаа үнэтэй байдгийг анзаарч байсан уу, та? Бүтээмж муу байна л гэсэн үг.

Улс орны төвшинд БҮТЭЭМЖИЙГ бий болгодог институцийг КОМПАНИ гэж нэрлэнэ. Тиймээ, компани бол хүн төрлөхтөний бодож олсон бүтээмжийг хурдасгаж, бүтээгдэхүүнийг гаргадаг институц юм.

Тэгэхээр Монгол улс бүтээгдэхүүн гаргаж зарж чадахгүй (ердөө 3 хувь) байгаа гэдэг чинь КОМПАНИУД нь туйлын дорой, буурай байна аа л гэсэн үг.

Тэгвэл компанид хэн ажиллаж бүтээмжийг бий болгож байдаг юм бэ. ХҮН. Тийм ч учраас Менежментийн ухаанд компанийн нөөцийг ХҮН, ТЕХНОЛОГИ, КАПИТАЛ гэж авч үздэгийг сануулах юун.

Эдийн засгийн ухаанд хамгийн чухал ойлголтуудыг би дээрээс эхлээд дэс дарааллан бичиж байна. Хүн бол маш чухал хүчин зүйл билээ.

Өнөөдөр эдийн засагчийн өнцөгөөс авч үзвэл Монгол хүн бүтээмжгүй, бүтээгдэхүүн гаргаж чаддаггүй болсон нь тоогоор нотлогдох аж.

Би эдийн засгийн философи ярина гэж хэлсэн билээ. Философи ярилгүйгээр улс орны эдийн засгийг удирдах боломжгүй.

Хүний амьдрал утга учиртай өнгөрөх ёстой. Хүн бүр амьдралдаа утга учир хайж байдаг. Аз жаргалтай амьдрал гэдэг бол чухамдаа мөнгөтэй эсвэл байнга инээсэн амьдрал биш харин утга учиртай амьдрал болно. Үүнийг олон философичид хэлжээ.

Нөгөө талаас хүн ба амьтны ялгаа нь хорвоо дэлхийд үлдээх ул мөр нь юм. Зөвхөн хүн л бусад амьтнаас ялгарч өөрийн гэсэн бүтээлийг (Форд, Ай-Фон, Пушкин) хорвоо дэлхийд үлдээж чаддаг. Тийм ч учраас хүний амьдралын утга учрыг түүний бүтээл (би энд бүтээгдэхүүнийг бүтээл гэж нэрлээд эхэлсэн болно) тодорхойлно. Хүн бүтээл хийж байхдаа л аз жаргалтай байдаг гэж хэлж ч бас болно.

Энд л Эдийн засаг ба Философи хоёр холбогдож байгаа юм. Хүний философийн утга учир нь бүтээл бүтээх байдаг бол, Харин нөгөө талд нь үнэ цэнэтэй бүтээгдэхүүн экспортлодог улс баян байдаг.

Мэдээж хэн нэгэн нь асууж болно. Түүхий эдээ экспортлоод л, орж ирсэн орлогоор нь хэрэглээгээ хангадаг эдийн засагтай байж болохгүй юу гэж. Зөв асуулт.

Хариулт нь. Түүхий эд аюулгүй байдлыг батладаггүй. Түүхий эд дуусна. Харин хүн төрлөхтөнд хэрэгтэй, өвөрмөц бүтээгдэхүүнтэй улс гүрэнд хэн ч халдахгүй. Түүхий эд баянтай, харин бүтээгдэхүүнгүй улс түүхийн турш дандаа эзлэгдэж, газар нутгаасаа хөөгдөж байсан. Энэ бол геополитик, нарийн өргөн төмөр зам гэхээсээ цэвэр эдийн засгийн учир шалтгаан байдаг гэдгийг бид сайн ойлгох хэрэгтэй.

Чихрийн шижинг эмчлэх технологийг (бас л нэг бүтээгдэхүүн) эзэмшдэг улс оронд хэн ч халдахгүй. Учир нь энэ бол глобал эдийн засаг.

За эргээд үндсэн асуудалдаа оръё.

Хүн өөрийн бүтээлч мөн чанараа нээж чадахгүй бол амьдрал нь утга учиргүй өнгөрнө. Амьтнаас ялгаагүй, үр зулзгаа үлдээх төдийгээр л хорвоо дэлхийгээс тасарна. Монгол улсын эдийн засгийн бодит асуудал тодорхой болсон байхаа гэж бодож байна.

Laniakea: Fabric of Spacetime

Саяхан эрдэмтэд 500 сая гэрлийн жилийн (гэрлийн хурдаар зорчиход 500 сая жил явна гэсэн үг) диаметртэй ертөнцийн газрын зургийг гаргажээ. Энэ бол томоохон нээлт юм.

Энэ бол бид (дэлхий, тэгээд нарын аймаг, тэгээд милки вэй) ямар галактикийн суперкластерт аж төрдөгийг харуулсан зураг юм. Эрдэмтэд галактик тус бүрийг зурж гаргахад олон арван жил зарцуулсан байна.

Бидний аж төрдөг суперкластерийг Laniakea гэж нэрлэжээ.

Улаан шаргал хүрээний доторх хэсэг бол Laniakea юм. Диаметр нь 500 сая гэрлийн жил. Ногоон хэсэг галактикуудын бөөгнөрөлийг харуулна. Манай галактик милки вэйн байршил бас харагдаж байгаа. Бидний суперкластераас цааш Shapley хэмээх бүүр ч аварга том кластер харагдана. Цагаан зураас нь галактикууд Great Attractor гэж нэрлэгдсэн хүндийн төврүү татагдах урсгалыг харуулж байна.

Дэлхий наранд татагддаг. Дэлхий нарыг тойрон эргэхтэй зэрэгцэн нарны аймаг тэр чигтээ Милки вэй галактикийн төвөө тойрон эргэнэ (226 Сая жилд нэг тойрно). Галактикийн төвд оддын бөөгнөрөл, супер том хар нүх байгаа гэж үздэг.

Гэтэл манай Милки вэй галактик нь өөрөө бас Great Attractor-н зүг/тойрон хөдлөнө. Милки вэй галактик маань Laniakea-н төвөөс дор хаяж 300 сая гэрлийн жилийн зайтай. Манайтай хамгийн ойрхон галактик Андромеда 2.5 сая гэрлийн жилийн зайтай.

Бүх галактикийн бүтэц нь хар нүх, од, гариг, биет - тэдгээрийн бүтэц нь молекул, атом, электрон. Ямар ч хоёр электрон дээр дурьдсан шиг хол зайд бие биендээ үйлчилэх боломжгүй.

Гэтэл ийм аварга биес, гэхдээ бие биенээсээ тийм хол зайтай байж бие биендээ таталцаж байна гэдэг нь сансарын оройн зай бидний төсөөлдөг шиг хоосон биш.

Орон зай нь загасны тор мэт өөрийн нэхээстэй гэдгийг харуулж байгаа юм. Энэ орон зайд маш хүнд галактикийг тавихад алс хол байгаа нөгөө галактикт таталцал үүсгэж нөлөөлж байна. Түүнээс биш галактикаас таталцал хэмээх энерги гарч, тэр нь олон сая жилийн замыг туулж нөгөө галактиктаа нөлөөлж байна гэсэн үг биш юм.

Mastering the Mind

THE MIND

We are shaped by conditions. Our environment defines who we are. Our parents, friends, media affect how we see the world.

Our habits and behaviors are usually reflection of those conditions. In turn we are the collections and unity of those habits and behaviors.

As Simone.D.B stated "Body is just one condition, does not determine the destiny."

"Don't treat child like that, because she is a girl" - we, as parents, create false conditions to promote gender inequality. How can you expect your girl to become a CEO since you have always treated her like a secondary, weak species.

"I was born poor, so I have lacked all the privileges to become successful" - kind of an unnecessary deficiency shock that ultimately leads to a failure in life. It is not the fact being poor that is leading to poverty but this mere wrongful feeling that is ensuring the poverty.

Think of Nick Vujicic, a person without limbs because of a rare disorder, who became the leading inspirational speaker.

Feelings and emotions are powerful survival tools, but they are not thinking. A thinking, the product of MIND seems to be the only differentiating factor of a human and other animals. Animals have feelings and emotions not thinking.

World famous economist Steven.D.Levitt wrote in his latest "Freakonomics" series that people are too lazy to think. Most often people limit their minds by conditions they are within.

THE REALITY

When I was trader, I was fascinated how no one could knew about the price of gold next month but how everyone had a "clear" explanation after gold had surged or plummeted. Everyday I analyzed and read all the news, I was dazzled by ready explanations that follows any global event that sounded fake.

That is why I have left my passion (trading) and started a journey to seek the truth. It seemed to be that we, in the financial markets, were bombarded by news and information that can not represent the REALITY. The news were done not to represent the REALITY but offer a plausible version of it that everyone would be satisfied of. Traders, in general were too lazy to work their MINDS and stipulate the REALITY. Instead they were prone to and satisfied enough to receive a version of REALITY produced by someone else.

Later on I came across this very pleasing passage from The Black Swan by philosopher N.Taleb.

"""One day in December 2003, when Saddam Hussein was captured, Bloomberg News flashed the following headline at 13:01: u.s. TREASURIES RISE ; HUSSEIN CAPTURE MAY NOT CURB TERRORISM.
Whenever there is a market move, the news media feel obligated to give the "reason." Half an hour later, they had to issue a new headline. As these U.S. Treasury bonds fell in price (they fluctuate all day long, so there was nothing special about that), Bloomberg News had a new reason for the fall: Saddam's capture (the same Saddam). At 13:31 they issued the next bulletin: u.s. TREASURIES FALL ; HUSSEIN CAPTURE BOOSTS ALLURE OF RISKY ASSETS .""" Real passage from Black Swan, Nassim Taleb.

REALITY is independent of us, independent of our genders, our emotions, our behaviors.


PRODUCER OR CONSUMER

We became consumers of truth versions without ever thinking of the validity of such information.

Mind is used to produce not to consume.

But if we do not exert on our minds and work our minds, we will always be consumers of reality/truth.

Meditation is about working our minds. Not "not thinking about anything". I have never studied meditation in my life but it is very clear to me that Buddhist philosophers were pondering on the question "How to make people think?!". They had to come up with some tool readily available for people.

Meditation is to separate our minds from conditions/behaviors/emotions/feelings/habits and focus it on finding the reality.

(My own version of tool, focusing on reality is called Fundamental Thinking. I would not be surprised if it is very similar to Meditation.)

REALITY AGAIN

As all these considered, there is only one version of Reality to be seen by humankind.

Therefore, philosophical conclusion is that Reality is only one and ultimate. Truth is only one and ultimate.

They are there to be seen by humankind, free of conditions.

Компани гэж юу вэ: Корпорацийн философи

https://www.youtube.com/watch?v=jdQrYWfu5hY
уншингаа сонсох хөгжим.

2040 он хүртэл Монгол улсын хөгжлийн зорилтуудыг гаргажээ. Энэ бол зорилго хийгээд улс орны философийн талаар ойлголт маруу сонирхогчдын гаргасан оролдлого ажээ.

Зорилго хэзээ ч дотогшоогоо чиглэдэггүй билээ. Олон төрөлжилттэй эдийн засгийг хөгжүүлнэ, боловсролоо анхаарна гэх мэтээр улс орны Вижн дотогшоогоо чиглэж тодорхойлогддоггүй. Юм мэддэг хүн харвал шоолохоор л юм.

Компанийг авч үзье л дээ. Хүний нөөцөө бэхжүүлнэ, маркетингаа сайжруулна, бүтээгдэхүүнээ хөгжүүлнэ гэсэн зорилготой компани байж болох уу? Болохгүй.

Компани ч тэр, улс ч тэр, хувь хүн ч тэр зорилго нь гадагшаа чиглэсэн байх ёстой. (outside the box)

Олон улсын тавцанд, зах зээл дээр, бусад хүмүүстэй харьцуулахад ямар байх тухай ярьдаг үндсэн логиктой.

Вижн, Мишн, Стратеги (Vision, Mission, Strategy) зэрэг ойлголт дээр Фортун 500 компанийн гүйцэтгэх захирал хүртэл эндүүрдэг. Аргагүй. Эдгээр нь MBA-д заалгах төдийгээр ойлгодог зүйл биш. Эдгээр нь философийн ойлголтууд юм.

Яагаад гэвэл Компани гэдэг чинь Философийн судлагдахуун юм. Тэрнээс бидний төсөөлдөг шиг ашгийн төлөө мангас биш билээ.

Би энд жаахан философийн үндэслэлийг нь бичье.

Философийн үндэслэлийг бичихийн өмнө, нээрэн Харвардыг нэг муулаадхая.

Аливаа бизнес ашиггүй бол оршин тогтнохгүй. Ашиг орлогоос гардаг. Орлогыг бүтээгдэхүүнийн борлуулалт л бий болгодог. Тэгэхээр бизнесийн мөн чанар бол бүтээгдэхүүн хийгээд борлуулалт юм. Та нар төсөөлөөд үз. Харвардын MBA-д борлуулалт заадаггүй гээд бод. Тэгэхээр яаж Вижн, Мишний философийн үндсийг нь зааж чадах вэ дээ.

За үндсэн ажилдаа оръё.

Би бодож байна, Би оршин байна, Тийм учраас миний амьдралд учир шалтгаан байх ёстой. Рене Декарте.

Бүх агуу философич, Плато, Цицеро, Кант - хүний амьдралын мөн чанарыг хүнтэй өөртэй нь холбож биш харин нийгэмтэй холбож тайлбарлах хэрэгтэй гэжээ.

Өөрөөр хэлбэл хүний амьдралын утга учир нь хүнээс нийгэмд "өгөх" зүйлд орших ажээ.

Амин хувиа хичээж, өөртөө зориулж амьдарснаар хүний амьдралын утга учир тодорхойлогдохгүй аж.

Хүний амьдралдаа "өгөх" хамгийн анхны хүмүүс бол үр хүүхэд нь юм. Үр хүүхэддээ сайн боловсрол, үгүйдээ л эрүүл чийрэг бие өгснөөр хүн нийгэмд "өгөх" үйлс эхэлдэг билээ.

Хамгийн адгийн хүн үр хүүхдээ сайн хүмүүс болгож, өсгөж хүмүүжүүлснээр нийгэмд "өгөх" буюу амьдралын мөн чанараа биелүүлэх эхний алхамаа хийдэг.

Харамсалтай нь бидний зарим нь давардаг. Бид үр хүүхдээрээ хязгаарлагдахгүй, бүүр олон хүмүүст, нийгэмд, зарим нь бүүр хүн төрлөхтөнд "өгөх" тухай бодож эхэлдэг.

Үхэх мөч болоход, хүн амьдралаа цэгнэж үзнэ. Хүнийг өөрөөс нь илүү хайр найргүй, шудрага шүүх шүүх үгүй билээ. Хорвоод юу үлдээв.

Хүний амьдралын утга учир, "өгөх" тухайд заавал ҮРГЭЛЖЛЭЛИЙН тухай асуудал яригдана.

Бид адаглаад л дэлхийд өөрсдийн үр хүүхдийг үлдээж болон.

Үйл хэрэг яах билээ.

Гэтэл бидний үр хүүхдийн хэд нь бидний үйл хэргийг үргэлжлүүлдэг билээ? Эхийн санаа үрд, үрийн санаа ууланд байдаг.

Компани бол философийн субъект мөн.

Компани бол аливаа хүний үйл хэргийг үргэлжлүүлэх үүрэгтэй философийн зэмсэг мөн юм гэдгийг би хэлэхийг хүсч байна.

Билл Гэйтсийн олон тэрбум долларын Гэйтс Санг би дурдъя. Эсвэл хүн төрлөхтөний түүхэнд олон буян үйлдсэн Рокефеллер сан. Үгүй бол Форд Моторз компани.

100 орчим жилийн өмнө "машин бол тансаг хэрэглээ бишээ, хүн бүр хөл дүүжлэх унаатай байгаасай" гэсэн агуу вижн гаргаж хэрэгжүүлсэн ноён Фордын үйл хэргийн үргэлжлэл одоо болтол явж л байна.

Компани бол хүний үйл хэргийг үр хүүхдийн хүсэл эрмэлзэл ямар байхаас үл хамааран үргэлжүүлэх үндсэн чиг үүрэг бүхий философийн институт болно.

IQ vs EQ: round one: Боловсролын реформ 7

Дастин Хофман болон Том Круз нарын Рэйнмэн киног бид мэднэ. Энд маш өндөр оюуны чадвартай (IQ) аутизмтай залуу, түүний ах хоёрын тухай гардаг. Аутизмтай залуу хүнтэй огт харилцах чадваргүй боловч маш өндөр оюуны чадвартай.

Маш хүнд бодлого өгөхөд л хариуг нь тэр дор гаргах. Эсвэл маш олон дараалал комбинацыг төвөггүй цээжлэх гэх мэт тархины чадвар нь IQ юм. Үүнийг оюуны чадвар гэж орчуулж болох юм.

Харин эрдэмтэд сүүлийн үед EQ (Emotional Intelligence) буюу Харилцааны чадварт ихээхэн анхаарлаа хандуулж буй. Энэ нь бас л нэг тархины чадвахи юм.

Харвардын эрдэмтэд Америкийн топ компаниудыг судлаж үзээд амжилтын 75-аас дээш хувийг EQ харин ердөө 25 хүрэхгүй хувийг IQ бүрдүүлж байгааг тогтоогоод буй.

Тухайлбал 1920 оны үед Америкийн сэтгэлзүйч нар тухайн үеийн математик, физикийн болон бусад олимпиадын аварга, тэргүүлэгч сурагчид, болон дундаж сурлагатай хүүхдүүдээс бүрдсэн ажиглалтын бүлэг бий болгожээ. Эдгээр сурагчдыг оюутан, ажилтан, нас тогтсон хүмүүс хүртэл нь дагаж судласан байна. Сонирхолтой нь нөгөө мундаг аваргууд болон дундаж хүүхдүүдийн хооронд амжилтын ямар ч ялгаа гарсангүй.

Бид ч гэсэн мундаг сурлагатай, мундаг олимпиадын аварга хүүхдүүдийг цаашид байнга л манлайлах мэт сэтгэдэг. Гэвч амьдрал дээр тийм биш байдаг билээ.

Мундаг сурлагатай, олимпиадын аварга байна гэдэг нь IQ өндөртэй байна гэсэн үг. Гэтэл энэ амжилтыг тайлбарлаж чадсангүй. Тийм ч учраас 1950 оноос Америкийн сэтгэл зүйч нар өөр факторыг хайж эхэлсэн байдаг. Тэгээд EQ-г нээжээ.

EQ гэдэгт хүний сэтгэл зүй болон харилцааны олон үзүүлэлт орно. Тухайлбал.
- Бусдыг таньж ойлгох
- Өөрийгөө мэдэж хянах
- Зорилго чиглэлтэй байх
- Сэтгэлийн хатуужилтай байх
- Аливаа зүйлд эерэг хандах
- Багийн сайн гишүүн байх
- Бусдад хэрэгтэй зүйлс хийж бүтээх эрмэлзэл гэх мэт бүтээмжийн олон үзүүлэлт багтдаг.

2008 онд Монгол улс олимпийн анхны алтан медал авахад би ТВ үзэж байв. Түвшинбаяр хэмээх тэр залуугийн сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадварыг нь гайхаж байлаа. Өмнө нь ТВ-р дэлхийн чанартай тэмцээн үзэхэд манай тамирчдын царайнаас дандаа л нэг бол айж сандарсан, эсвэл яарсан, үгүй бол уурласан дүр харагддаг байсан бол Түвшинбаяр огт өөр хүн байв.

Монголд олимпийн аварга болох бие хаатай залуус олон бий. (IQ гэж үзье) Гэтэл хичнээн нь тэр заяагдмал нөөцөө эрч хүч, эерэг хандлага, тэсвэр хатуужил, зорилго чиглэлээр баяжуулж амжилтад хүрч чаддаг вэ.

Яг үүнтэй л адил тархины өндөр чадвартай (IQ) залуус зөндөө л байдаг. Гэтэл дундаж тархины чадвартай залуу гарч ирээд цахиур хагалдаг нь ердөө өндөр EQ-тэй нь холбоотой.

Улс орон хүчирхэг байхын тулд Эдийн засаг баялаг бүтээдэг байх ёстой.

Эдийн засаг баялаг бүтээдэг байхын тулд Компаниуд өндөр бүтээмжтэй ажилладаг байх ёстой.

Гэтэл өнөөдөр Монголын компани бүрийн захирлуудын толгойны өвчин нь Хүний нөөц болоод байна.

Бүтээмж муутай хүний нөөцөөр хол явахгүй. Тийм учраас л Монголд улсад гаргаад заръя нүүрснээс өөр юм алга. Нүүрсийг ямар бид хийсэн биш байгал эхийн хишиг.

Хүний нөөцийн үндсэн асуудал нь EQ л байдаг. Тархи толгой нь мундаг ажилладаг залуус монголд зөндөө л байдаг. Харин мундаг харилцдаг залуусыг хайгаад хайгаад олохгүй.

Үг хэлнэ, ойлгохгүй. Өөрийн бодсоноо илэрхийлж чадахгүй. Хүний нүдрүү эгц хараад зөв ойлголт өгч чадахгүй. Ийм л хүний нөөцийг манай боловсролын систем мянга мянгаар нь үйлдвэрлэн гаргаж байгаа.

Манай дунд сургуульд хэлж бичүүлж, тоо бодуулж, ангилал зүй цээжлүүлээд гаргаж байна. Өөрөөр хэлбэл IQ хөгжүүлэлт хийхээс биш EQ хөгжүүлэлт огт хийгддэггүй. Их дээд сургууль мөн адил.

Амжилтын ердөө 25 хувийн хүчин зүйл дээр суурилсан 1950 оны хоцрогдсон боловсролын системээр бид хол явахгүй ээ.

Харин бид цоо шинэ систем гаргаж амжилтын 75 хувь дээр суурилсан боловсролын системтэй болох ёстой. Сэтгэл зүйн хувьд Түвшинбаяр шиг хатуужилтай, Стив Жобс шиг эрч хүчтэй, Элбэгдорж шиг уран таниулдаг, Энхболд шиг сонсож чаддаг, Ганбаатар шиг шаргуу, Билл Гэйтс шиг тусч тийм хүмүүсийг бэлтгэе.

Логарифм яаж хувиргадагийг 5 минутанд Хан Академиас сурдаг тийм цаг үед бид амьдарч байна. Сэрцгээе нөхдөө.

Магадлалын онол - Гранд сэтгэлгээ

Дээхнэ нэг уншигч Магадлалын онолын талаар бичээч гэсэн хүсэлт гаргаж билээ. Түүнээс хойш хэдэн жил өнгөрчээ.

Надад харин одоо бичих нэг оригинал өнцөг гарч ирлээ.

Дилер хүн огт арилжаа хийдэггүй бол тэр дилер биш. Алдсан ч, оносон ч зориглоод арилжаа хийж байж л дилер байж чадна.

Надад учир нь олддоггүй хэд хэдэн асуултууд бий. Тухайлбал 800 жилийн өмнөх хүн төрлөхтөний түүхэнд өмнө нь тохиож байгаагүй үсрэлт. Хэрхэн эргээд анх эхэлсэн цэгтээ очсон хийгээд одоо дэлхийд хөгжлөөрөө адагт байгаа асуудал.

Би сүүлийн хэдэн сар лекц унших бүртээ асууж байгаа. "50 жилийн дотор Монгол Америкийг хөгжлөөрөө гүйцэж чадах уу."

Хариулт нь бараг бүхэлдээ "Үгүй."

Магадлалын онолын философийн нэг өнцөг энд нуугдаж байгаа юм.

Хэрэв чи өөрийнхөө хүүхдийн Нобелийн шагналтан болох магадлалыг "Үгүй буюу Тэг" гэж хариулвал тэр магадлал үүрд 0 байх болно. Баяр хүргэе. Дөнгөж сая та өөрийнхөө хүүхдийн Нобелийн шагналтан болохгүй гэдгийг нь баталгаажуулчихлаа. Сэтгэлгээгээрээ. Магадлалын онолыг ойлгодоггүйгээсээ болоод.

Гайхалтай нь 0 магадлал гэдэг нь ердөө хүний сэтгэлд оршихоос биш ертөнцөд 0 магадлал гэж байдаггүй. Тухайлбал квант физикийн онолоор электроний байршил, өгөгдсөн мөчид ертөнцийн хаана ч байж болно. Төсөөлөөд үз дээ. Хаана ч байх магадлалтай.

Яг үүнтэй адилаар Монгол улс Америкийг 50 жилийн дотор цохих, таны хүүхэд Нобелийн шагналтан болох магадлал нь 0-ээс дандаа их байна. Таны төсөөлөлд 0 байхыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ бодит байдал дээр тийм биш.

Магадлал 0.1% (1000-д 1 гэсэн үг) буюу өчүүхэн байна гэж үзье. Үүний дараа магадлалын философийн өнцөг гарч ирж байгаа юм.

0.1 магадлалыг 1 болгох, цаашлаад 5, 10, 25 болгож өсгөх боломжтой юу. Боломжтой.

Хүүхдэдээ багаас нь ютюбээр хог нэгээрээ байгаа шинжлэх ухааны видео үзүүлье. Магадлал 0.1-ээс шууд 1 хувь болж өсч байна. Үүнтэй адилаар боловсролын сектортоо реформ хийе. Монгол улс Америкийг цохих магадлал 0.1-ээс шууд 5 болж өснө.

1206 онд Монгол улс боловсрол үгүй, цэрэг зэвсэг үгүй, гол нь технологигүй байв. Харин Хятад дэлхийн хамгийн том гүрэн байв. "Дайны урлаг" нэртэй бестселлэр ном гараад шуугиулж байсан цаг. Дарь гаргаад их буугаар байлдах шахуу байсан цаг л даа.

Тэмүүжин хүү үүнийг мэдэхгүй байв уу. Үгүй. Монголчууд энэ том ялгааг мэдэхийн дээдээр мэдэж байв. Гэхдээ Тэмүүжин болон Чингисийн Монголчууд одоогийн бядан шиг магадлалыг ТЭГЛЭЭГҮЙ юм.

Биднээс хамаагүй бага мэдлэгтэй боловч хавьгүй илүү боловсорсон байжээ.

Лалын шашинтай хүн гэрт нь орж ирсэн өстөн дайснаа дээд зэргээр хүндлээд, зочлоод гаргадаг. Чингис хаан шууд л Хятадаас философичид, төрчдийг урьж залан, хүндэтгэн сонсож байв. Мэдлэгийг тэгэж үнэлдэг байв. Тэрнээс биш Хятадуудыг үзэн ядах сэтгэл Чингисд байсангүй. Ийм л гранд сэтгэдэг, гранд боловсролтой хүн байж.

Шоогоо шидэхгүй бол юу ч тохиолдохгүй гэдгийг би чамд батлая. Харин шидээд үз ямар нэг зүйл тохиолдох л болно. Гайхалтай зүйл байж ч магадгүй.

Хэл, мал, оюуны террорист

Саяхандаа, Монгол хэлний тухай хууль баталцгаасан. Тэгээд тэр хуулинд нь ийм нэг заалт байдаг юм.

6.3.Төрөөс олгосон зөвшөөрлийн дагуу гадаад хэлээр сургалт явуулдаг болон гадаад хэл заах тусгай зөвшөөрөл бүхий ерөнхий боловсролын сургуулиас бусад ерөнхий боловсролын сургуульд гадаад хэлийг тавдугаар ангиас эхлэн зааж болно.

Ер нь бол 5-р ангиас өмнө гадаад хэл заахгүй шүү, тусгай зөвшөөрөлгүй бол, гэсэн логиктой заалт юм л даа. Энэ логикийн цаана нь эх хэлээ хадгалж үлдэх гэсэн мэдлэггүй, гэнэхэн санаа байгаа юм.

Харамсалтай нь эдийн засгийн болон өрсөлдөх чадвар, цаашлаад Монгол хүний потенциалыг олж харсангүй. Философийн хувьд ч тэр асар том алдаатай сэтгэжээ.

Алийн болгон ингэж мэдлэггүй хүмүүс, гэнэн, нэг сонсоход зөв ч юм шиг, нөгөө бодлын буруу ч юм шиг бодрол дээрээ үндэслэн энэ улсыг хөтлөхөв дээ.

Дэлхийн Эдийн Засгийн Форумын вэбсайт дээр саяхан дараах нийтлэл гарчээ.
"2 хэл сурах нь Тархины физик бүтцийг өөрчилж, сэтгэн бодох чадварыг дээшлүүлж, элдэв өвчлөлд өртөх магадлалыг бууруулж байгаа нь бидний судлагаагаар нотлогдлоо" Christos Pliatsikas is a Lecturer in Cognitive Psychology at University of Kent.

Мөн орчин үеийн шинжлэх ухаанд хүний тархи 20 нас хүрээд шинэ зүйл хүлээж авах чадвар нь айхтар саардаг тухай нотлож буй.

За шинжлэх ухаанд итгэдэггүй өөр зүйл шүтдэг хүмүүст энэ ч сонин байв л гэж.

Харин дээрх ухвар мөчид хуулийн заалт нь философийн хувьд ноцтой үр дагавартай. Тухайлбал 5-р анги хүртлээ Монгол хэлнээс өөр хэл сурч болохгүй гэдэг санаа нь цаанаа Монгол хүүхдийн оюун ухааны чадамж нь нэгээс илүү хэл сурах боломжгүй гэсэн логикийг агуулж байгаа юм.

Өөрөөр хэлбэл дэлхий даяараа 10 настайдаа 5, 6 хэлээр ярьж сурч болоод байгаа энэ эрин үед Монгол хүүхдийн оюуны чадамжийг ингэж өчүүхнээр гутаасан хэрэг. Үүнийгээ өөрсдийн хамаатан садны Америкт амьдардаг эсвэл Орос сургууль төгссөн Монгол хэл ч үгүй, Англи хэл ч үгүй болсон хүүхдүүдээр жишээ татаж зөвтгөдөг. Энэ зөв үү. Тэр хүүхдүүдэд Монгол хэлийг нь Англи хэлтэй нь зөв хослуулж заасан бол тийм болох байсан гэж үү. Нэг хойшоо суугаад бодооч. Бодит байдал чиний харж байгаа шиг гэж үү.

Бас нөгөө талаас дунд сургуулийн багш нар тэртэй тэргүй одоо 5-р анги хүртэл гадаад хэл заадаггүй ш дээ. Тийм байхад Ганзориг чи юундаа сүржигнэнэ вэ гэж хэлдэг. Үнэн, харин тийм учраас Монгол улс дэлхийд мэдлэг боловсролоороо 100-с хойгуур байранд жагсаж байгаа юм. Тэгэж гадаад хэл сурах явдлыг нь хойшлуулж ирсэн, одоо бүүр хуульчилаад өгчихөөр Монгол хүн үүрд дэлхийд хойгуур явахыг нь Монгол УИХ-н гишүүд бататгаж өгч байгаа юм.

Би харин энд өөр юм яриад байна. 5-р анги гэхдээ 2, 12 төгсөхдөө 3 хэлтэй хүмүүс төгсгөж байж бид дэлхийд өрсөлдөх тухай ярина. Монгол хүн дэлхийд өрсөлдөж чадна. 800 жилийн өмнө Монгол хүн дэлхийд өрсөлдөж чадсан. Харин одоо Монгол хэл дээр ямар ч мэдлэг алга байна. Тэр мэдлэгийг гадаад хэлээр олж авах асуудлын тухай би ярьж байна. Монгол үндэстэн мандан бадрахын учир шалтгаан нь Монгол хүний толгой доторх мэдлэг байх болохоос биш толгой доторх Монгол бичиг нь биш. Тэгээд ч тэр бичиг чинь өөрөө харийн гаралтай юм. Монгол бичигээр хичнээн мэдлэг, оюун ухаан дэлхийд байгааг бод.