Макро, микро ертөнц

"The dinosaurs never saw that asteroid coming, what is our excuse?" Neil Tyson

Олон сая жилийн өмнө 5-10 орчим км диаметртэй солир дэлхийг мөргөснөөс динозаврын эрин үе дууссан. Өнөөдрийн дэлхий дээрх амьд ертөнцийг сүйрүүлэхэд ердөө 3-10 км диаметртэй солир байхад хангалттай гэж үздэг. Хангалттай урт хугацаанд аваад үзвэл ийм зүйл тохиолдож л таарна. (Anything can happen, will happen. Murphy's law)

Маш өндөр боловсролтой гэж хэлэхээр хүмүүс "хөгжил дэвшил хэрэггүй, Монголчуудын уламжлалт нүүдэлчин ахуй бол хамгийн байгал дэлхийд ээлтэй. Хүн төрлөхтөн ийм маягаар амьдрах нь зөв." гэх маягаар ярихыг, яагаад ч юм, сүүлийг үед хэд хэд сонсов.

Дэлхий агаар мандал дотор бол үнэхээр хүн төрлөхтөн байгал дэлхийг зэрэмдэглэж байна.

Дэлхийгээс гадагш макро ертөнц гэж үзвэл бидэнд түүний талаар бүрэн ойлголт алга л байна. Динозавруудаас бид үнэндээ ялгаагүй шахуу л байцгаана.

Бидэнд хоёр сонголт байна, динозавр шиг амьдраад хэзээ нэгэн цагт солирт цохиулж мөхөх. Эсвэл мэдлэгийн хязгаарыг нэвтэлж амьтанаас ялгаатай амьтан гэдгээ нотлох.

Өмнө нь бид жимс түүж, ан агнаж, ус бохирдуулж амьдарч ирсэн. Бид харин одоо цаашаа дахиад хэд хэд алхаж газар ухаж, утаа гаргаж агаар ус бохирдуулж, амьтадын орон зайг шахаж байгаа.

Нэг талаас Бид орон зай цаг хугацааг эзэмдэж амжилгүй дэлхийгээ сүйрүүлчихвэл бас л сүйрэх хувь тавилантай. Гэтэл нөгөө талаас бид хөгжиж дэвжихгүй бол гэнэт нэг өдөр л бас сүйрнэ.

Тэгэхээр асуудлын гол нь сонголт биш гэж би бодох юм. Хүн гэж амьтаны үндсэн дизайн нь мэдлэгийн хязгаарыг нэвтлэх хязгааргүй хүсэл тэмүүлэл нь байх. Түүний эсрэг ямар ч ухаантай юу ч гэж яриад нэмэргүй байх. Энэ нь хүн гэж амьтаны философийн шалтгаан нь.

Яг л Оюу Толгой, Таван Толгойн ордны эдийн засгийн шалтгааны эсрэг хэн ч юу ч гэж бураад энэ хоёр ордыг зогсоож чадахгүйтэй адил. Энэ хоёр орд явж л таарна. Дунд нь саад хийж болно л доо. Гэхдээ л явж л таарна. Учир нь эдийн засгийн учир шалтгаан бол хэн нэгэн хүнээс хүчтэй шүү дээ.

Тэгэхээр хүн гэж амьтаны хөгжих дэвжих хүсэл эрмэлзэлийн эсрэг хэн нэгэн номлогч юу ч яриад яагаад ч нэмэргүй байхаа.

Тэгэхээр асуудал үндсэндээ цэвэр эдийн засгийн нөөцийн асуудал болж хувирч байгаа юм.

Хүн сансрын уудмыг эзэмдэхүйц технологийн дэвшилд хүрч амжихаасаа өмнө, "дэлхий дээрх нөөцөө" барчих юм биш биз? Энэ яг л барилгын инженер 11 сард хүйтрэхээс өмнө цутгалтаа хийж амжих уу гэдэгтэй ижил төлөвлөлтийн асуудал юм.

Бид одоо дэлхийг энергийн төлөө сүйрүүлж байгаа. Гэрэл цахилгаан машин тэрэг гээд л. Гэтэл энэ энерги чинь сансраар дүүрэн огт үнэгүй байж л байна. Заавал нүүрс тос түлээд байх хэрэггүй.

Мал маллаж үзээгүй үндэстэн энэ дэлхийн түүхэнд бараг байхгүй дээ. За тэрэн дундаасаа бэлчээрийн мал аж ахуй хийж үзээгүй нь бүүр ч байхгүй. Гэтэл бид бэлчээрийн мал аж ахуйгаа өөрсдийн давуу тал гэж яриад байдаг нь ямар учиртай юм бол?

Фундаментал сэтгэлгээ: Мөн Чанар, Шинж Чанар

Хэд хоногийн өмнө нэг залуу надаас "Зориг гэж юу юм бэ" гэж асуув. Хариуд нь.

"Зориг гэж сэтгэл зүйн зан, төлөв байхгүй. Зориг бол харин Зорилгын илрэл юм. Зориг бол шинж чанар. Зорилготой хүн бүр зоригтой байдаг. Зорилготой хүн зоримог үйлдэл хийдэг, үүнийг нь хүмүүс хараад зоригтой хүн байна гэж дүгнэдэг юм." гэв.

Бид бусдад таалагдах 5 арга, уран илтгэх 4 зарчим, борлуулалтын 9 дүрэм гэх мэт ангилал зүйд толгойгоо эргүүлдэг. Энэ бол суурь нэг мөн чанарын 5, 4, 9 илрэл буюу шинж чанарууд юм. Яг л зориг бол зорилгын илрэл гэдэгтэй адил.

Шинж чанаруудад хууртаж, шинж чанараар хөөцөлдвөл бид мухардалд орно. Харин мөн чанарыг олж харж чадвал бид мухардлаас амархан гарна.

Би энд уран илтгэх тухай бичье гэж бодлоо.

Олон хүмүүсийн өмнө ярина гэдэг, бүүр ямар нэг ойлголт тайлбарлаж ойлгуулна гэдэг бол маш хэцүү. Ихэнх хүмүүсийн хувьд хэцүү. Бид уран илтгэх курст явж eye contact, project your voice, prepare points гэх мэт олон зүйлсийг сурч болно. Гэхдээ уран илтгэгч хүнээс анзаарагддаг эдгээр шинж чанарууд биднийг төгс илтгэгч болгохгүй.

Төгс илтгэл, төгс илтгэгч гэж хэн бэ.

Юуны өмнө авах өгөхийн талаар дурдах хэрэгтэй. Олон хүний өмнө ямар нэг зүйл өгөхөөр очиж байна уу, эсвэл авахаар (нэр алдар олох гм) очиж байна уу гэдгээс их зүйл шалтгаална.

Хүн хүмүүсээс ямар нэг зүйл хулгайлахаар очихдоо ЧИН СЭТГЭЛЭЭСЭЭ ярьж чадах уу. Эсвэл хүн хүмүүст ямар нэг зүйлийг өгөхөөр очихдоо ЧИН СЭТГЭЛЭЭСЭЭ ярьдаг уу.

Би маш олон презентаци хардаг. Эрээлжилсэн жижигхэн фонттой, утга агуулга муутай дүрс зурагтай ппт элбэг тохиолддог. Хүмүүст тод дүрс зурагтай, том фонттой презентаци тавихад хэлэх гэж буй санаа нь илүү ойлгомжтой бууна гэдгийг ойлгохын тулд уран илтгэлийн курст суух ёстой юу? Эсвэл ЧИН СЭТГЭЛ байхад хангалттай юу.

Хүмүүсээс авах гэж очиж буй хүн амархаан бууж өгнө. Хүмүүст өгөх гэж очиж байгаа хүн харин заавал өгч байж л сална. Өгөхийн тулд чанга дуугаар ярьж, презентацийн фонтоо тодруулж, танхимд буй бүх хүнтэй ай-контакт үүсгэж, чин сэтгэлээсээ байж чадна. Үүнийг ойлгохын тулд ямар ч курст уншиж ямар ч ном унших хэрэггүй.

Бид шинж чанарын дунд төөрөлдөж, хийж буй зүйлийнхээ мөн чанарыг мартах нь элбэг. Бид бусдын өмнө яриа, танилцуулга хийхдээ өгөх гэж очиж буйгаа мартдаг. Бид намайг юу гэж бодох бол, би яах бол, тэр яах бол гэж шал дэмий зүйл боддог. Чамайг юу гэж бодох чинь чамд хамаагүй, өдрийн эцэст чи сонсогч нарт ямар нэг мэдлэг, ямар нэг зөв ойлголт өгч чадсан уу үгүй юу гэдгээр л амьдрал чинь хэмжигдэнэ.
 
Чи өгөхөөр очиж байгаагаа ухамсарлаж чадвал ЧИН СЭТГЭЛ өөрөө урган гарч, чи шилдэг илтгэгч болно, чиний илтгэл шилдэг илтгэл байх болно.

Сэтгэл зүйн гаж дон

Сэтгэл зүйчид сүүлийн үед хүний автомат тархи ба ухаалаг тархи хоёрын талаар их ярих болсон. Энэ яриа уг нь тийм ч сүүлийн үеийн зүйл ч бас биш. Бүүр 2500 жилийн өмнөөс Грекчүүд хүний 4 темпраментийг (мэлийхойлог гм) гаргаж ирж байсан бол 100 жилийн өмнө Зигмунд далд ухамсарын тухай онолдсон.

1950-иад оноос эхлээд эдийн засгийн уламжлалт онолууд хүчтэй цохилтууд амсаж эхэлсэн. Бодит бараа таваарын, бодит логистикийг голдуу авч үзсэн болхидуу онолууд орчин үеийн глобал санхүүгийн зах зээлийн шинэ парадигмийг тайлбарлаж чадахгүй байсан хэрэг.

Ялангуяа эдийн засаг дахь хүний сэтгэл зүйн факторыг тооцож чадсангүй.

Хүнийг дандаа Рационал (Ухаалаг зөв шийдвэр гаргагч) гэж таамаглаж онолууд гарч байв. Харамсалтай нь АНУ-н төв банкийг 17 жил удирдсан алдар А.Грийнспан "Irrational Exuberance" хэмээн уулга алдаж хүнийг үнэн хэрэгтээ Иррационал (Ухаалаг бус) болохыг нь тунхагласан хэрэг.

Ямар сайндаа л Сэтгэл зүйч хүн Эдийн засгаар Нобелийн шагнал авч байхав.

Хэрэглээний сэтгэл зүй, Хэрэглээний санхүү (Behavioral Finance), Эдийн засгийн сэтгэл зүй   (Behavioral Economy) гэх мэт шинэ ухаанууд гэнэт хүчийг авав. Жишээ нь уламжлалт макро эдийн засгийн онолд Эрэлт Нийлүүлэлтийн хууль гэж байх бөгөөд үнэ өсвөл эрэлт буудаг, үнэ унавал эрэлт өсөх хуулийн тухай номлодог. Харамсалтай нь зарим бүтээгдэхүүний хувьд үнэ өсөхөд эрэлт өсөөд, үнэ буухад эрэлт буудаг зүй тогтол байна.

Гэх мэтчилэн хүний Рационал ба Иррационал талуудыг тайлбарлаж, бодит амьдралд маш олон туршилт хийж үзээд байна.

Бидний амьдралын 95 хувийг Автомат тархи буюу Иррационал тархи маань удирддаг гэсэн дүгнэлт хүртэл гаргаж амжив. Аймаар дүгнэлт шүү.

Автомат тархи бол уг нь эдийн засгийн шийдвэр гаргахад зориулагдаагүй. Амиа авархад буюу байгал эхтэй харилцахад зориулсан, асар богино хугацаанд хариу үйлдэл үзүүлэгч тархи юм.

Хэрхэн тэтгэвэрийн хөгшинд 5 саяын үнэтэй тоос сорогч шахаж чадаад байна вэ. Үүний хариулт бол борлуулалтыг Автомат тархинд хийж байгаатай холбогдоно. Рационал тархи бол хэзээ ч ийм шийдвэр гаргахгүй л дээ.

Рационал тархи бол эдийн засгийн шийдвэр гаргаж, бизнес удирдаж, хурал даргалж байвал зохилтой тархи билээ.

Гэвч бизнес уулзалтууд дээр бид хэчнээн удаа нэг нэгнийхээ илт дургүйцсэн царайг хардаг билээ. Энэ бол автомат тархи. Уг нь рационал тархи жаахан тэсвэртэй байж чадна л даа.

Өөр хаа нэгтээ хэн нэгэн илүү ойлгомжтой тодорхойлсон байхыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ надад дараах санаа байна.

Хүний автомат тархи бол рефлекс юм. Жишээ нь ойд явж байтал гэнэт Бар гарч ирлээ. Энэ хооронд рационал тархи бодож, тунгааж, дүгнэж байхыг нь хүлээгээд хүн зогсч байж таарахгүй. Огт юу ч бодохгүй, автоматаар л үйлдэл хийж таарна. Энэ бол бидэнд байгалаас заяасан бэлэг юм.

Харин нийгмийн харилцаанд ч гэсэн бидний автомат тархи ажилласаар л байна. Автомат тархи төрөлхийн зөн (амиа аврах)гөөс гадна бас зуршилийг өөртөө агуулдаг бололтой.

Зуршил бол хүнтэй цуг төрсөн байгалийн өгөгдөл биш харин олон удаа давтсаар суусан зүйл. Тамхи татах бол хүний физиологийн зуршил (сайн ухвал сэтгэл зүйн болж таарна л даа) гэж үзвэл хүнд ямар ямар сэтгэл зүйн зуршил байна вэ.

Хүмүүс өөрт нь таалагдахгүй зүйл ярих бүрт чангаар буруушаах зуршил байж болно. Эсвэл хурал дээр өөр хүний ярьж буй зүйлийг үл ойшоож буйгаа нүүрний хөдөлгөөнөөр илэрхийлдэг буруу зуршил байж болно. Бүүр үнэтэй л бол чанартай гэж бодох нь ч өөрөө зуршил л юм.

Рационал тархийг авч үзье. Надад таалагдахгүй зүйлийг хүн ярихад би буруушааж өөртөө дайсан бэлтгэх хэрэггүй. Хүний ярьж буй зүйлийг би анхааралтай сонсож байж (ядаж дүр эсгэж) тэр хүний хүндлэлийг авах болохоос биш өөдөөс нь нүүр амаа янз янз болгох хэрэггүй. Ер нь бол үнэ нь өртөгтэй нь маш ойрхон зүйл л чанартай шүү дээ.

Харж байна уу.

Хоёр тархи огт өөрөөр сэтгэж, өөрөөр авирлаж байна.

Зуршил суудаг. Буруу зуршил хортой. Буруу зуршлийг тамхиа хаяхтай адил хаяж чаддаг байх ёстой.

Зуршил дандаа үнэн дүр төрхийн эсрэг байдаг. Жишээ нь хүмүүст тус хүргэх сэдэлтэй, хүмүүсийг хайрладаг суурь бодолтой хүн байя. Гэтэл сэтгэл зүйн буруу зуршлаасаа болоод дандаа хүмүүсийг гомдоож явдаг байж болно.

Зохиолч Марк Твэйн "Хүн ядаж 7 хоногт 1 удаа боддог бол" гэж дуу алдсан гэдэг. Санаа нь рационал тархиа хүн хааяа ч гэсэн ажиллуулж бодит байдалд бодитой үнэлэлт дүгнэлт өгч байх хэрэгтэй юм.

Бид амьдралынхаа 95 хувийг сэтгэл зүйн буруу зуршлаараа удирдаад яваад байгаа юм биш биз?

Амьтанд байдаг, амиа аврахад зориулагдсан Автомат тархи маань хүний нийгмийн мэдлэг, бодолт шаардсан үйлдлүүдийг удирдахад хүрэлцэхгүй байгаа юм биш биз?

Зуршил буруу бас зөв байж болно.

Сэтгэл зүйн зөв зуршлийг автомат тархиндаа суулгаж болно. Ингэхийн тулд бид мэдлэгээ зузаалж, Рационал тархиараа Автомат тархиа удирдаж, түүндээ сэтгэл зүйн зөв зуршлуудыг суулгаж сурах хэрэгтэй юм.

Боловсролын реформ V-2

Өмнөх бичлэг дээрээ нэмж ганц хоёр технологийн санаа бичье.

Жишээлбэл их дээд сургуулийн боловсролын чанарыг харахад хэд хэдэн өнцөг байна.

1. Монголд хамгийн сайн сургууль нь улсынх байна. Гадаадад хувийнх байдаг. Яагаад.

Учир нь Монголын хувийн сургуулиудад economy of scale буюу эдийн засгийн чадвахи үүсэхгүй байна. Хэт жижиг учраас тэр шүү дээ.

Тэгэхээр юуны өмнө энэ бэрхшээлийг хувийн сургуулиудыг нэгтгэж, нийлүүлэх явдлыг дэмжих замаар шийдэж болно.

2. Улсын сургуулиуд үргэлжийн мөнхөд хэрүүл тэмцэлтэй байдгийг та бид мэднэ. Ер нь тэр хүмүүс сургалтын шинэ технологи гаргаж суудаг уу, эсвэл албан тушаал булаалдаж суудаг уу гэвэл хариулт нь тодорхой гарах байх.

Үүний шалтгаан нь тодорхой. Удирдлагыг нь төр томилж байгаа учраас. Гашуун ч гэсэн бид нэг алхамыг яаралтай хийх хэрэгтэй.

Удирдлагыг нь хувьд шилжүүлэх. Өөрөөр хэлбэл Удирдах зөвлөлийнх нь 50-иас дээш хувийг нь компанийн захирлуудаар бүрдүүлэхэд бүх асуудал шийдэгдэнэ. Захирлыг УЗ томилох хэрэгтэй.

Ингэснээр улсын сургуулийн төгсөгчийн/бүтээгдэхүүний гол хэрэглэгчид нь арай гэж барааны хяналтаа тавих эрхтэй болно. Энэ хүмүүст яг үнэндээ аль намын хэн нь сургуулийн захирал хийх нь хөгийн инээдтэй асуудал. Харин ирээдүйн боловсон хүчин яаж бэлтгэгдэж байгаа нь сонин асуудал юм.

3. Би саявтархан Монголын хамгийн том компаниудын хүний нөөцийн менежерүүдтэй цуг нэгэн их сургуулиас зохион байгуулсан санал авах уулзалтанд орсон юм. Сургууль сургалтын хөтөлбөр дээрээ санал авсан хэрэг.

Би ч тойрч сууж байгаад "за шүүмжлээд байгаарай, саналаа нэгтгээд өгье" гэхэд нөгөө менежерүүд маань "эдний сургуулийн хүүхдүүд мундаг ш дээ, жаахан биеэ тоогоод байдаг л болохоос. Шүүмжлэх зүйл байхгүй." гэж нэгэн дуугаар хариулсан юм.

Энэ бол 60 чавганцаас нэг түрүүлсэн чавганцыг нь шагнаж буй хэрэг.

Бид асуудалд улс орны төвшинд, хамгийн гол нь "БИД ХААНА БАЙЖ БОЛОХ БАЙСАН БЭ?" гэдэг өнцгөөр хандах ёстой.

Мэдээж Монголын боловсролын системдээ сайнд тооцогдох тэр сургуулиас компани хүүхэд авах нь сайн хэрэг. Гэтэл бодит байдал дээр тэр хүүхдийн боловсрол байх төвшиндээ хүрсэн үү гэвэл их эргэлзээтэй асуудал болно.

Мөн дээрээс тэр хүүхдүүд яагаад биеэ тоох болов. Энэ хариултаас л манай боловсролын систем үндсэндээ ажиллаж чадахгүй байгаа нь харагдаж байгаа юм.

Хүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, бүтээл гаргаж байж л сая биеэ тоохтойгоо болдог юмаа гэдгийг нь ч ойлгуулж чадахгүй боловсролын систем байгаа юм. Монголдоо гайгүй сургууль төгсч буй боловч Олон улсад хэр хойно хаягдсаныг нь ч ухамсарлуулж чадаагүй систем.

Боловсролын Реформ V

Би өмнөх хэдэн нийтлэлээрээ Боловсрол гэж юу болох тухай, Төр түүнд хэрхэн хандах тухай суурь асуудлыг бичсэн. Одоо Монголын боловсролын реформын талаар технологийн асуудлуудыг бичиж эхлэе.


Юуны өмнө боловсрох шаардлагатай байгаа хүн амыг хэдэн бүлэгт хувааж үзнэ.

1. Багш нар
2. Цэцэрлэг, Дунд сургууль, Их сургуулийн (мэргэжлийн гм) хүүхдүүд.
3. Ажилтанууд (сургуулиа төгсчихсөн ажил дээр гарсан)
4. Эцэг эх
5. Улс төрчид, бизнесийн эзэд

Одоо нэг нэгээр нь технологийн суурь асуудлуудыг тоочиж эхлэе. Нийгмийн аливаа үзэгдэлд эдийн засгийн ба/эсвэл философийн гэсэн 2 шалтгаан л бий бусад нь шалтаг байдаг. Тийм учраас энэ хоёр дээр би төвлөрч бичнэ.

1. 1990 он хүртэл багш хамгийн өндөр цалинтай хүн байв. Харин одоо хамгийн бага цалинтай хүн болж хувирсан. Бид ирээдүйгээ хамгийн бага цалинтай хүнээр бэлтгүүлнэ гэж байхгүй. Энэ бол Монгол улсын ирээдүй сүйрэх эдийн засгийн шалтгааныг нь бид өөрсдөө засч өгсөн гэсэн үг.

Боловсролын реформ хийх ажлыг хамгийн хүчтэй эсэргүүцэх хүмүүс бол багш нар өөрсдөө байх учир юуны өмнө эдийн засгийн шалтгааныг нь бий болгох ёстой.

Хоёрдугаарт багш нарын философийн шалтгааныг бий болгох буюу бүх багш нарыг дахин сургалтанд хамруулж ЯАГААД гэдэг асуултын хариултыг заах төвшинд аваачина.

2. Цэцэрлэг, дунд сургууль, Их сургуулийн хүүхдүүдийн боловсролын програмыг бүхэлд нь шинэчилнэ. ЮУ? -г заадаг биш ЯАГААД?-г заадаг болгож өөрчилнө. Энэ их хэцүү ажил биш.

Монгол улс дэлхийд тэргүүлэхийн тулд бусдын технологийг хуулж болохгүй. Бусдын технологийг амжилттай хуулсан Япон зэрэг орнууд байдаг тухай бид ярьдаг. Гэхдээ Япон Монгол хоёр маш ялгаатай. Манай хүн ам цөөн учир бид өвөрмөц технологи гаргаж таарна. Дээрээс нь манай боловсролын систем бүхэлдээ ӨРСӨЛДӨӨН ШАЛГАРАЛД биш харин ХҮН БҮР ҮНЭТЭЙ гэсэн суурьтай байх тухай би өмнө бичсэн. Энэ хугацаа нь ойролцоогоор практик туршилт зэрэгтэйгээ нийлээд 5-10 жил болно.

Шинэ технологи гаргах процесс нь энгийн дараалалтай явдаг. Доор харуулъя.
 - Одоо байгаа бэрхшээлийг судлах.
 - Зорилго тавих.
 - Бусдын туршлагыг судлах.
 - Шинэ технологийн талаар онол дэвшүүлэх.
 - Шинэ технологийг практикт туршиж эхлэх - туршилтын явцад сайжруулж эцэслэх.

Жишээлбэл цэцэрлэгийн хүүхдийн Монтессори технологи бол яг дээрх байдлаар гарч ирсэн.

3. Одоо 22 - 60 насны хүмүүс бол хамгийн төвөгтэй хэсэг юм. Энэ хүмүүс нэгэнт сургуулиа төгсөөд одоо Монгол улсын нийгэм эдийн засгийг нуруун дээрээ авч яваа.

Ийм хүмүүсийг дахин сургах тал дээр хүн төрлөхтөн олон янзын арга хэрэглэж ирсэн.

Монгол улс энэ тал дээр бүрэн бүтэлгүйтсэн. Аливаа нэг нийгмийн системээс нөгөөд шилжихэд заавал бүх нийтийг дахин сургах хэрэгтэй байдаг. Манайх харин тэгэх оролдлого ч хийгээгүй.

1990 онд чөлөөт зах зээлт тогтолцоонд шилжихэд бид маш олон мундаг эрдэмтэд, багш нар, сэхээтнүүдээ тархины нядалгаанд оруулж дуусгасан. Энэ хүмүүс бизнес мэдэхгүй, бүтээгдэхүүн мэдэхгүй, зах зээлд хөлөө олох учраа мэдэхгүй, нэг л өдөр та нарын хийж явсан бүх зүйл худлаа байсан гэж хэлээд гудамжинд гаргасан. Хүний 70 жил хийсэн системийг нураахад ердөө нэг л өдөр хангалттай.

Тэгэхээр бид нөхөж дахин сургах хөтөлбөр хэрэгжүүлэх ёстой. Маш төвөгтэй сонсогдож байгааг ойлгож байна.

Гэхдээ бидэнд өмнө нь хүн төрлөхтөнд байгаагүй мэдээллийн технологи гэж нэг шинэ хэрэгсэл бий гэдгийг санах хэрэгтэй. Шийдчихэж болохоор харагдаж байгаа.

4. Эцэг эх. 1990 оноос өмнө иргэнийг эцэг эх биш харин төр бэлтгэж өгдөг байсан юм. Харин 1990 он гарснаас хойш Төр энэ үүргээсээ ухарснаа ч хэлээгүй, эцэг эхчүүд нь ч мэдээгүй бөөн хаос болж байгааг та бид гадарлана.

Эцэг эхчүүдийг илүү сайн эцэг эх байх дахин боловсролын хөтөлбөр боловсруулна. Хүүхдийн зан төлөвшил ердөө эхний 20 сарын дотор төлөвшдөг тухай судлагаанууд бий. Ийм учраас эцэг эхчүүд хүүхдийн боловсролын эхний чухал шатыг нь тавьж байгаа. Монгол улс хүчирхэг тэргүүлэгч гүрэн болъё л гэж байгаа бол Эцэг эхчүүдэд хүүхэд хөгжүүлэх технологийг эзэмшүүлэх ёстой.

5. Улс төрчид, бизнесийн эзэд буюу одоогийн элитүүдийн ертөнцөд хандах хандлагыг өөрчлөх шаардлагатай.

Монгол улс одоо болтол ВИЖНгүй явж байгаа нь чухамхүү энэ хүмүүстэй холбоотой.

Аливаа дахин боловсролын арга хэмжээг хамгийн хүлээж авахгүй бүлэг нь энэ бүлэг байх болно. Шалтгаан нь тодорхой. Меритокрасигаар гарч ирээгүй учир.


Дээрх бүгдийг би маш объектив байдлаар, хайрцагнаас буюу улсаас гарч гаднаас нь харж байгаа байдлаар бичиж байгааг болгоогоорой. Энд хувь хүний талаар сүүдэр ч байхгүй, харин улс орны өчигдөр, өнөөдөр, маргаашийг дэнслэх, өнөөдөр тулгараад байгаа бэрхшээлийг шийдэх, маргааш орших уу эс орших уу гэсэн асуултыг болгоох зэрэг олон зангилааны уулзвар дээрх санаа юм.

Боловсролын Реформ IV

Юу болоод өнгөрөв...

Хэдэн жилийн өмнө улсын томоохон их сургуулийн төгсөлтийн шалгалтын комисст суусан юм.

Ганцхан охин л билетийн асуултаа боломжийн хариулсан. Гэвч задлаад асуулт асуутал тэр охин зүгээр л цээжилсэн зүйлээ (өөрөө огт ойлгоогүй) дуржигнуулсан байж. Би өөрөө Монголын боловсролын системийн бүтээгдэхүүн, мөн хэрэглэгч (ажил олгогч) болохын хувьд шалтгааныг нь сайн мэдэж байна.

Сүүлийн үед боломжтой эцэг эхчүүд дунд сургуулийн хүүхдээ Хятад улсын дунд сургуульд сургах нь элбэгшижээ. Хятадын боловсролын систем үнэхээр сайн гэж үү?

Ер нь төр засгаас боловсролын системийг авч үзэх хандлага гэж байдаг.

Тухайлбал Хятад улс хүүхэд бүрийг цөмийн физикч болгох зорилгогүй нь тодорхой. Нэгэнт 1.3 тэрбум хүнтэй тул тэндээс тооноос чанарт шилжих хуулийн дагуу Нобелийн шагналтнууд, мундаг бизнесмэнүүд төрж л таарах юм. Тийм ч учраас Хятадын төр боловсролын системээ авч үзэхдээ 2 зарчим баримтлана.

1. Хүн бүр минимум төвшний боловсролтой байна. (бослого гаргачихгүй төвшинд)
2. Мундаг хүн шалгарлаар (өрсөлдөөн - ширэнгийн хууль - хүчтэй нь амьд үлдэнэ) гарч ирнэ.

Америк ч бас ийм л зарчмаар явна. Хөгжлийн тодорхой төвшинд хүрчихсэн, олон хүн амтай улсуудад зохимжтой мэт.

1990 он хүртэл Монголын боловсролын систем арай өөр хандлагатай явж ирсэн юм. Тухайлбал Төр хүн бүрийг чухалд авч үзэж, хүн бүрийг хөгжүүлэх тал дээр анхаарч байв. (Ариун цэврийн бүлгэм, пионерууд)

Хүн бүрээ - Өв тэгш (мэдлэг/бие бялдарын хувьд) болгоход чиглэгдэж байв.

Ардчилсан, тэгээд чөлөөт зах зээлтэй нийгэмд хөгжил дэвшлийг өрсөлдөөнөөр шийддэг. Энийг уншигч авгай мэднэ. IBM, Apple хоёр өрсөлдөхөд Америк улс эцэст  нь технологийн тэргүүлэгч гүрэн болж хожиж байх жишээтэй. Боловсрол ч мөн адил. Өрсөлдөөн - шалгарал дээр суурилсан хандлагатай.

1990 оноос хойш Монголын Төр боловсролын системээ яаж авч үзэж эхэлсэн бэ? Энэ асуултын хариулт нь бидний бүүр нийтлэлийн эхэнд асуусан асуултын хариулт болох юм.

Ардчилал, чөлөөт зах зээлийг мэдээж өрсөлдөөн гэж ойлгосон Монголын "ногоон" төр Боловсролын системээ үндсэнд нь хаясан. Өнөөдөр хүртэл ийм л маягаар явж ирсэн.

Ганц ууланд буй нүүрс зэсийн асуудал болоход бие биендээ дүрэмдэж, захиа занаа шидэж, мэдэгдэл хийж сүржигнэдэг боловч Боловсролын асуудлаар бие биендээ шаардлага тавьж байхыг нь харсан уу ер нь?

Гэтэл энд л өнгөрсөн 25 жилийн хамгийн том логикийн алдаа агуулагдаж байгаа юм.

Америк бол дэлхийн тэргүүлэгч гүрэн. Хятад бол дэлхийн хамгийн том гүрэн. Гэтэл Монгол бол дэлхийд 100 хэддүгээрт жагсдаг орон.

Дэлхий дээр Монгол гэж ганцхан улс байгаад, дэлхийн хүн ам ердөө 3 сая байсан бол Монголын төрийн Боловсролд хандах одоогийн хандлага зохимжтой юм.

Гэтэл дэлхий дээр 200 гаруй улстай, Монгол улс хөгжлөөр хойгуур жагсаж, тэргүүлэгч гүрнүүдээс өдөр ирэх тутам хоцорч байгаа ийм нөхцөлд - Боловсролыг ШАЛГАРАЛ гэж харж болох уу???

Монголын төрийн хувьд 3 сая хүний, 1 бүр нь үнэ цэнэтэй.

Монгол хүүхэд бүр Харвардын төвшний боловсрол авах ёстой. Тэрнээс МУИС гэж хамгийн гайгүй сургуультай, тэр нь өөрөө чанаргүй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байж болохгүй. Хамгийн муу сургууль нь л одоогийн МУИС шиг байх ёстой. Тэгэж байж Монгол улс, Монгол хүн Хятадтай өрсөлдөх тухай ярина.

Хятадын топ 3 сая боловсролтой хүнийг Монголын 3 сая хүнтэй харьцуулж үздэг тийм л боловсролын систем байх ёстой.

Тооноос чанарт шилжих хуулийг эргээд санацгаая. Бид 3 сая хүнийхээ талыг нь мал дээр хөөж гаргачихаад, үлдсэнийх нь 90 хувийг бизнесээр сургачихаад, үлдсэн хэсгээс нь Нобелийн шагналтан гарна гэж найдах уу?

Монгол улс 100 жилийн дараа оршин тогтнож байх эсэх нь Монголын хамгийн боловсрол муутай хүний төвшин дэлхийн дунджаас дээгүүр байх тэр л нөхцөлд тодорхойлогдоно.

Боловсролыг хэрхэн реформ хийх вэ...

Би төр боловсролыг яагаад 25 жил буруугаар харсан, яаж харвал зохих тухай дээр бичлээ.

Одоо харин Боловсролын сайд хүн системийг яаж өөрчилж болох тухай яръя.

Монгол улсын өнөөдрийн боловсролын системд муу дүн тавьбал зохино. Цэцэрлэгээс эхлээд, дунд сургуулиар дамжаад, их сургууль төгсөөд 20 орчим жил сураад ирж буй залуу, ажил дээр гараад бүтээмж гаргаж чадахгүй байгаагаар энэ дүн тавигдаж байгаа юм.

Монголын боловсролын систем 1990 оноос хойшоо тархины нядалгааны газар болж хувирсан байна. (би хувийн блог дээрээ онгодоо оруулж бичиж байгааг болгооно бизээ)

Монголын боловсролын систем бол ангилал зүй дээр суурилсан систем юм.

Монголын боловсролын систем бол ангилал зүй дээр суурилсан систем юм. Үүнийг давтаж хэлмээр байна. Монголын боловсролын систем бол ангилал зүй дээр суурилсан систем юм.

Би зургаар үзүүлье.

Ангилал зүй дээр суурилсан боловсролын систем гэдэг бол сурагчид "мод гэж юу вэ?" гэдгийг заахдаа - дээрх шиг том зургийг нь эхэлж харуулаад, дараа нь үндэснээс эхэлж заагаад хамгийн сүүлд нь навчист хүрэх биш. Харин шууд навчиснаас эхлэж, тэр навч, энэ навч, бор навч, ногоон навч гэж ангилал зүйн "эргүүтэлд" оруулдаг системийг хэлнэ.

Мод яагаад оршдог, түүний утга учир нь юу болох тухай Навчисаас хайгаад олохгүй шүү дээ.

Дунд сургуульд жишээлбэл логарфим, өнцгийн косинус, синус, арифметик прогресс, геометр прогресс гэх мэт маш олон навчис заадаг. Энэ бол ЮУ? гэсэн асуултын хариултууд.

Их сургуульд маркетинг, хүний нөөц, софтвэйр, хардвэйр гээд заадаг. Энэ бол ЮУ? гэсэн асуултын хариултууд.

Харин ЯАГААД? гэдэг асуултын хариултыг Монголын боловсролын систем огт хөндөж чаддаггүй. Тийм учраас төгсөлтийн шалгалтаа өгч байгаа оюутнууд бүгд ташраараа унаж (миний буюу ажил олгогчийн шалгуураар) байгаа юм.

ЮУ? гэдэг асуултын хариултыг зөвхөн цээжлэх л боломжтой. Ойлгох боломжгүй. (шалгалт дээр дуржигнуулсан охиныг санацгаая)

ЯАГААД? гэдэг асуултын хариултыг харин ойлгох л боломжтой. Цээжлэх боломжгүй.

Тийм учраас ЯАГААД? логарфим, түүх, нягтлан бодох бүртгэл, дансны давхар бичилт, маркетинг, мэдээллийн технологи, архитектур, геологи - гэдэгт огт хариулахгүйгээр навчисийн ангилал зүйг зааж - тархины нядалгаа хийж байгаа юм. Түүхийг хүн яагаад судлах ёстой юм бэ, түүхийн том дүр зураг нь юу байв гэдгийг зааж эхлэх ёстой болохоос биш 15-р зууныг нь нэг сар үзээд, дараа нь 17-р зууныг нь үздэг юм биш.

Компьютерийн их сургуульд программ хангамж, техник хангамж л гэж зааснаас биш Хүн төрлөхтөний мэдээллийн зах зээлийг бүхэлд нь заасангүй. Тийм ч учраас өнөөдөр бид дэлхийн зах зээл дээр мобайл аппликэйшн нийлүүлж чадахгүй сууж байна. C++ гэдэг нэг хэл - нэг навч заасан болохоос биш үндсийг нь заасангүй. Том зургийг нь харуулж чадсангүй.

Мобайл апп зах зээлд Английн 16 настай бацаан ганц апп хийгээд л 40 тэрбум төгрөг олж байна. Бидний толгой тэр Англи бацаанаас дутахгүй. Гэтэл Компьютераар төгсч буй мянга мянган залуусдаа бид үндсийг нь, их биеийг нь, мөчирийг нь харуулж, ЯАГААД гэдэг асуултанд нь хариулж чадсангүй. Харин ямар нэг C++, сүлжээний угсралт, процессорын ажиллагаа гэх мэт навчис л заав.

Монголын бизнесмэнүүд, захирлуудаас хамгийн том проблемийг нь асуухад нэг дуугаар ХҮН гэж хэлдэг.

Хүн нь асуудалтай компани ашиг олж чадах уу. Шинэ бүтээгдэхүүн гаргаж чадах уу. Олон улсад өрсөлдөж чадах уу.

Асуудалтай хүмүүс ОТ, ТТ-г шийдэж чадахгүйтэй л адил шүү дээ.

Хэн ч харахад илт Боловсролын системдээ биш харин ТТ, ОТ-д бүх асуудлаа төр нь хандуулж байна гэдэг нь өөрөө Монгол улсын Боловсрол ямархуу гамшгийн төвшинд очоод байгааг харуулж буй юм.

Монгол улс 100 жилийн дараа орших уу эс орших уу гэдэг нь Оюу толгой, Таван толгой биш харин Монгол толгойдоо ТӨР хэр анхаарал хандуулснаар л тодорхойлогдоно.

Төрийн философи

Интернет орчинд "Төрийг урлах" тухай нэгэн хүүрнэл хийсч явахтай таарав. Халамжийн төр, хамжлагын төр гэх мэтээр төрийг ангилжээ. Мөн саяхан ерөнхийлөгчийн гадаад хүнд үзүүлсэн уучлалтай холбоотой баахан маргаан дэгдсэн билээ. Шүүгчийн шийдвэрийг ерөнхийлөгч өршөөсөн нь ер нь зөв үү буруу юу? Цэвэр философи нь юу вэ.

Энэ бүгдээс үүдээд төрийн философийн мөн чанарын талаар бичье гэж бодлоо.

Би нэг газар лекц уншиж яваад, "Хэрэв та анх шууд л Кораныг уншсан бол Лалын шашинтан болчихсон байх байсан юм." гэж нэг лалын шашинтай залуугаас сонсч билээ. Энэ логикоор 18 настай хүүхдэд шууд л Либертарианизм уншуулвал тэр хүн Либертариан болох нь.

Саяхандаа, "төр эдийн засагт огт оролцож болохгүй" гэсэн маргаан бас хэсэг дэгдэв дээ. Ард нь өөрсдийгөө либертариан гэж үзэгч хүмүүс байх шиг байсан.

Төрийн шинж чанарыг бид ийнхүү нэг нэгээр нь тоочоод, маргаад баршгүй билээ. Тийм учир төр гэж юмны цор ганц учир шалтгаан болох нэг л мөн чанарыг нь олохыг хичээцгээе.

Би өмнөх нийтлэл дээрээ "Нийгэм байхгүй нөхцөлд буюу арал дээр цор ганцаар амьдарч өөрөөс нь өөр хүмүүс байдаг тухай мэдэхгүй хүн хүн мөн үү" гэж асуусан. Энэ асуултаараа би хүн бол нийгмийн амьтан мөн гэдгийг харуулахыг зорьсон юм.

Нийгэм бол хүний философийн утга учир нь болдог. Харин түүний бие махбодь нь амьтан талыг нь харуулж байдаг.

Нийгэмд зорилго, чиглэл бий болдог. Үүнийгээ дагаад нийгэмд харилцаа үүсдэг. Нийгэмд хөдөлмөрийн хуваарь тогтдог. Өөрөөр хэлбэл зорилгод хүрэх ажлыг хувааж үүрнэ гэсэн үг.

Эндээс эхлээд философийн төвөгтэй асуудлууд гарч эхэлнэ. Тухайлбал "ижил хүйстний гэрлэлт зөв үү, үр хөндүүлэх нь зөв үү." гэх мэтчилэн философийн ахисан төвшний асуултууд гарч ирнэ. Ийм асуултын хариултыг зүгээр нэг Либертариан үзлийн тухай 2 ном уншаад л хариулчихдаггүй юм. Аль эсвэл Коран эсвэл Библи судараас ч хариулж болохгүй.

Зорилго бол цор үнэн байдаг. Гэтэл түүнд хүрэх арга зам маш олон салаа (үр хөндөлттэй зам ба үр хөндөлтгүй зам?) учир, аль нь зөв болохыг хариулах хэрэгтэй болдог.

Бид зөв бурууг ялгах хэрэгтэй болж байна гэсэн үг.

Төр гэхээр бидэнд ихэвчлэн эзэн бие төсөөлөгддөг. Цэрэг, цагдаа, сонгууль, хууль нүдэнд буудаг. Гэтэл үнэн хэрэгтээ эд нар чинь төрийн шинж чанарууд болохоос биш мөн чанар огтхон ч биш. Шинж чанар байнга өөрчлөгдөнө, түр зуурынх. Цагдаагүй төр байж болно.

Хүмүүс ухамсарын дээд төвшинд хүрэх тэр мөчид цагдаагүй, хуульгүй утопи төр оршиж болно гэдгийг санах хэрэгтэй.

Төрийн мөн чанар юу вэ? Агуйд 100,000 жилийн өмнө төрийг бий болгосон мөн чанар - учир шалтгаан юу вэ.

Энэ бол нийгэмд зөв бурууг шийдэх хэрэгцээ шаардлага юм. Нийгмийн цор үнэн зорилгыг биелүүлэхийн тулд олон салаа замаас дандаа зөв замыг нь сонгох тухай асуулт юм.

Энэ асуултын хариулт нь ардчилал байсангүй. Харамсалтай нь.

Агуйн 30 сармагчин санал хураалтаар олонхийг дагаад бүтэлтэй юм болоогүй юм. Олонх дандаа олонх л байдаг. Тийм ч учраас нийгэмд - философид Меритокраси (гавъяатанд эрх мэдлийг өгөх) тухай ойлголт гарч ирсэн. Гавъяатай нэг буюу нэг хэсэг хүмүүс нь зөв ба бурууг ялгаж эхэлсэн.

Энэ гавъяатнууд (агуйд суугаа хэсэг хөгшдийг төсөөл) бол төр юм. Тэд нар зөв ба бурууг дэнслэхийн тулд хуулийг, зөвийг мөрдүүлж, бурууг хаахын тулд цагдааг бий болгосон. Энэ бол төр юм.

Философийн ухаан тэр чигтээ зөв ба бурууг ялгахад байдаг гээд хэлчихвэл хилсдэхгүй байх. Тийм учраас төр бол филосфийн ухааны чухал судлагдахуун юм.

Төрийн философи ийм байхад бид Төр Эдийн засагт оролцох нь зөв үү, буруу юу гээд яриад сууж байж болох уу.

Дашрамд хэлэхэд би өөрөө либертари чиг хандлагатай хүн бөгөөд, аливаа философийн ахисан шатны салаа замуудыг заасан ухааныг авч үзэхдээ суурь ойлголтын талаар сайтар бясалгасан байвал зохино.

Төр олон хэлбэрийг туулсан нь үнээн. Гавъяатан нь гэнэт хаан болж хувираад, гавъяа нь цус дамжиж балайраад 6000 жил хүн төрлөхтөний хөгжлийг сааруулсан нь ч үнэн. Нөгөө талд нь Черчилийн хэлсэн шиг "Ардчилал бол муу төр, гэхдээ одоохондоо нээгдээд байгаа хамгийн сайн нь" гэж. Ямар ч гавъяагүй хүн их мөнгө зараад сонгогдож болдог төр нь ардчилал юм.

Гэхдээ мөнгө гэж юмны философийн утга учир нь уг нь гавъяаг хэмжих хэмжүүр юм. Гэвч тэр утгыг нь зөв хэрэгжүүлэхийн тулд сайтар хөгжсөн санхүүгийн зах зээл байх хэрэгтэй. Үгүй бол мөнгө буруу хүний гарт орж "зөв ба бурууг" шийдэх философийн утга учираа төр үндсэндээ алдаж төр биш болно.