Би ер нь их хойрго талдаа хүн л дээ. Хараад байхад монголчууд бид ерөнхийдөө тийм юм шиг.
Анх Худалдаа Хөгжлийн Банкинд орох ярилцлага өгөхөд "Дараа нь ирээрэй" гэв. Дотроо эелдэгээр "үгүй" гэж байна л гэж бодов. Тэр үед ХХБ-д над шиг сургууль төгссөн хүн, тэгээд дилерийн албанд орно гэж бараг л байж боломгүй зүйл байв. Ямар сайндаа л сүүлд орсон хойно манай сайн найзын ээж хэдэн төгрөгний хахууль өгсөн гэж асууж байхав дээ. Мөн ХХБ-д ажилладаг олон залуучууд намайг аль захирлыг арын хаалга юм бол гэж "илт" гайхдаг байв.
ХХБ-ны дилерийн албанд 11-р сургууль төгсөөд МУИС эсвэл СЭЗД-н банкны анги төгссөн, математик физикийн медальтай хүмүүс л ордог байв шүү. Над шиг тоо гадарлахгүй, 31 төгссөн, тэгээд ХҮДС-н нябо дипломтой хүн бол санахын гарз.
Тухайн үед нийгмийн хандлага ийм байхад би ч өөртөө итгэлгүй байх нь тодорхой.
Ингээд дараа нь ирээрэй гэсэн хугацаа болоход би бараг л очихооргүй байв. Өөрийгөө орж чадахгүй гээд итгэчихсэн байсан хэрэг. Тэгээд найз Азааруугаа залгав. Учир байдлаа хэллээ. Гэтэл мань хүн намайг зоригжуулж "айх юу байсан юм, уулзаад үзэхэд унах юм байхгүй" гэлээ. Би ч очиж, дилер болох замналаа эхлэсэн түүхтэй.
Сүүлд томоохон харилцагчийг "урвуулж" авах ажил дээр гадны санхүүгийн түнштэй хамтран ажиллаж байв. Харилцагчийг авч чадах эсэхдээ эргэлзэж байгаагаа хэлэхэд, тэр түнш маань "Ганзо! аваагүй юмаа алдахаас битгий ай. Чадах зүйлээ тултал нь хийхэд л болоо." гэв. Мундаг том захирал байгаад ийм анхан шатны хичээл, ийм агуу үг хэллэгтэйгээр хүлээж авсандаа болоод тархиндаа лантуудуулах шиг л болж билээ. Хүн гэж үнэхээр тэнэг амьтан ажээ.
АВААГҮЙ ЗҮЙЛЭЭ АЛДАХААС ХЭЗЭЭ Ч БИТГИЙ АЙ!
Бид үр хүүхдээ дандаа л "тэгэж болохгүй, ингэж болохгүй" гэж няцааж мохоодог. Бидний үр хүүхэддээ хэлдэг 10 үгний 8 нь болохгүй, чадахгүй, бүтэхгүй. Ийм байхад бид яаж үр хүүхдээ өөртөө итгэлтэй, зоригтой, алдахаас айдаггүй хүмүүс болгож хүмүүжүүлэх вэ дээ.
Монгол улсын хөгжлийн тухай ярихаар нэг л зүйл миний гэдэнг хөдөлгөөд байдаг юм. Монголыг дэлхийд тэргүүлэгч гүрэн болгох боломжтой гэж ярихад гадны хүмүүс солиотой хүн харж байгаа юм шиг харах нь ч дүүрч. Харин Монголчууд маань тэгэж харах нь хачирхалтай бөгөөд эмгэнэлтэй.
Бид тэртэй тэргүй хөгжлөөрөө 200 орноос 140-д жагсдаг. Бидэнд өөр алдаад байх юм алга. Яадаг юм номер 1 болъё гээд үзье, чадахгүй бол тэр л биз дээ, бидэнд алдах зүйл алга.
Амжилт Алдаа хоёр ямар ч ялгаагүй. Амжилт бол олон тооны алдаан дундаас төрсөн нэг алдаа юм. Тийм ч учраас алдаа гаргахаас айдаг хүн хэзээ ч амжилт олохгүй.
Tuesday, September 16, 2014
Sunday, September 14, 2014
Хөгжлийн загвар
Монгол улсад хөгжлийн загвар байхгүй. Харин байгалийн баялагийн найдвар бий. Энэ найдвар нь хоёр хүчин зүйлээс, за бараг гурван хүчин зүйлээс тогтоно. Тэдгээр нь: 1. Байгалийн баялаг газар дороос олдох уу? 2. Олдсон баялаг нь эрэлттэй байх уу? 3. Түүнийгээ эдийн засгийн үр ашигтай зарах уу?
Энэ гурван хүчин зүйлс тус бүр дээр бүдэрч ирсэн тул би Монгол улсад хөгжлийн загвар байхгүй гэж зоримог хэлсэн юм. Анх 2004 онд Оюу Толгойн ордын нээлтийг Блүүмбергийн дэлгэцэн дээрээ л анх харж байлаа. Монгол улсад таг чиг.
Гэтэл энэ Оюу Толгой ордын анхны бүтээгдэхүүн ердөө 2013 онд л гарав. Манай улс төрчид, иргэний хөдөлгөөнийхөн ингэж удаан гацаав.
Эдийн засгийн ухаанд зөв моментонд нь зөв үнээр зарах л гэсэн логик байдаг болохоос, өмхийртөл нь дараад хэнд ч хэрэггүй болоход нь хог дээр хаях гэсэн ойлголт үгүй. За би арай ч хэтрүүлчихэв үү.
2008 оны 2-р сард зэсийн анализ хийв. Тухайн үед олон улсын эдийн засгийн хямрал болох магадлал, миний хувьд, маш өндөрсөөд байсан үе. Зэсийн үнэ 9000 гаруй доллар байлаа. Гэхдээ хэд ч болж унаж мэдхээр байв. Монгол улс Эрдэнэтийн зэсээс хамаардаг байсан үе. Анализаа бичлээ, улсын нийт зэсийн экспортыг эрсдлээс хамгаалах төлөвлөгөө гаргалаа, төсвийг нь тооцлоо. Зэсийн үнэ унах эрсдлээс бүрэн хамгаалахад 10 сая долларын зардал гарах тооцоо хийв. Үүнийгээ мөн сард нь Сангийн Яаманд өглөө.
2008 оны эцэс гэхэд зэсийн үнэ 2700 доллар хүртэл унав. Монгол улс үүнээс болж 300 сая долларын алдагдал хүлээж ОУВСангаас тусламж авч байж арай гэж тогтов.
Энэ бол миний амьдралд тохиолдсон олон жишээний нэг нь л. Энэ бүх жишээнээс би сургамж авч, Монгол улс хөгжлийн ямар ч загваргүй гэж зоригтой хэлж байгаа юм. Мөн ямар ч гадны зөвлөх Монгол улсыг хөгжүүлэх зөвлөгөө өгөх боломжгүй гэдгийг туршлагаасаа мэднэ.
Дунд шатны түшмэл л улсыг алдаг. Улсын бодлогын чухал яам, газарт суучихаад хувийн ажлаа хийж суухаар эцэст нь ингэж улс 300 сая доллараар хохирдог юм. Чухал албан тушаал дээр суучихаад улсын хувь заяаг түй ч сонирхохгүй болохоор ийм юм болдог юм. Бүх яам ийм.
Монгол улсын хөгжлийн загвар гаргах тухай би их олон жил бодов. Хэдэн ном уншив. Эцэст нь би улс орны хөгжил боловсрол дээр тогтох тухай итгэл үнэмшилтэй болов.
Улс орны хөгжлийн зорилго тавих, түүндээ хүрэх стратеги гаргах нь хүүхдийн тоглоом. Тэрийг хийхэд хэдхэн сар, хэдхэн сая доллар хэрэгтэй. (2009 онд бид ямаанд 30 тэрбум өгсөнтэй харьцуулахад)
Харин хамгийн хэцүү зүйл бол түүнийгээ "ажил хэрэг" болгох тухай асуудал юм аа. Ажил хэрэг болгохын тулд Монгол улсын иргэд бүгдээрээ ажил хэрэгч болох ёстой.
Хятад улс 1.3 тэрбум хүнтэй. Яагаад олимпийн бүх алтыг хамж эхлэв. Тооноос чанарт шилжих хуулийг хэрэглэв. Японд буудлыг спортоор 20 мянган хүн хичээллэж байхад, Хятад тэнд 200 мянган хүнээ хуваарилж чадна. Хүн бол эдийн засгийн хамгийн том нөөц мөн. Байгалийн баялаг биш ээ.
Ихэнх их гүрнүүд эдийн засгаа солонгоруулж, хүн амаа маш олон салбарт хуваарилдаг. Энэ бол өндөгнүүдээ нэг сагсанд хийхгүй олон сагсанд хийх онол буюу диверсификаци юмаа. Аль нэг салбар нь бүтэлгүйтэхэд нөгөө салбар нь чирнэ.
Гэтэл харамсалтай нь Монголд эдийн засгийн нөөц ХҮН маш цөөхөн, дутмаг. Бид дэлхийн гүрнүүдийн хэрэглэдэг тооноос чанарт шилжих хуулийг диверсификаци дээр суурилж хийвэл асар том бүтэлгүйтэл болно. Жишээ нь бид цөмийн физикийн салбарт ердөө 5 мянган хүн хуваарилж чадах бол Хятадууд тэнд 500 мянгыг хөнгөхөн хуваарилчихна. Бид дандаа ялагдах болно.
Ийм учраас бид тооноос чанарт шилжих хуулийг их өөр байдлаар, Чингис хаан шиг хийнэ. Чингис хаан Монголын бүх эрчүүдийг цэрэг болгосон. Ингэснээр 10 хүний нэг нь л цэрэг байдаг асар олон хүн амтай улсуудыг амархан эзлэж байв. Бид ч гэсэн орчин үед ингэнэ.
Бид дэлхийд хамгийн үнэд орох, хамгийн ашиг ихтэй бизнес, эдийн засгийн салбарт бүх хүчээ төвлөрүүлнэ. Бид хүмүүсээ барилгачид, малчид байлгаж болохгүй. 100 хонь дагаад ууланд явах биш, 100 эрдэм шинжилгээний бүтээл хийгээд лабраторид сууж байх ёстой, монгол хүн.
Энэ бол их амархан бодоод олчихоор логик байна. Эргээд нөгөө хамгийн хэцүү асуудалдаа оръё.
БОЛОВСРОЛ.
Бид бүх хүмүүсээ цөмийн физикчид бол гээд хэлчих даруйд л болохгүй нь ойлгомжтой юм байна.
Би боддог байв. Хойноос гарч ирэх залуучуудын англи хэл мундаг болох байх. Бидний үед англи хэлний курс ховор, ном ховор, интернет ховор, англи хэл сурах хэрэгцээг ухамсарлах нь ховор тийм үе байв. Би 10 жилийн дараа гэхэд шинээр сургууль төгсч байгаа хүүхдүүдийн англи хэл нь монголоос нь дээр байна гэж төсөөлж байв. Харамсалтай нь бидний үеээс ямар ч ялгаа алга. Яалт ч үгүй Америк явж сурсанууд нь л халтар хултар ярихаас биш, Монголд байснууд нь таг. Дээрээс нь Америк явснууд нь ямар ч бичгийн хэл байхгүй. Үгүй юм байна, ертөнц миний төсөөлсөн шиг ажилладаггүй юм байна.
Ушигч авхай, үүний буруутныг залхуу залуучууд гэж бодсон бол асар том эндүүрэл. Үгүй ээ. Энэ бол ялзарсан, хугацаа нь хэтэрсэн боловсролын систем болно. Залхуу, зорилгогүй, чиглэлгүй, тэвчээргүй, оюун бодолдоо биш сэтгэл хөдлөлдөө захирагддаг тийм хүмүүсийг мянга мянгаар нь үйлдвэрлэж байгаа боловсролын систем буруутан нь юм.
Ингээд миний Монгол улсын хөгжлийн загвар гаргах - эдийн засгийн ажил маань Боловсролын системийг шинэчлэх дээр таг тулж очив. Асуудал эдийн засагт биш боловсролд байжээ.
Хүн төрлөхийн гэсэн онолд би хэзээ ч итгэж байсангүй. Би өөрөө тоонд дургүй, сурлагандаа муу, тогтож сууж чаддаггүй, хичээлээ байнга тасалдаг сурагч байв. Хүн ямар ч бай, түүнийг хөгжүүлж шилдэгүүдийн нэг болгож болно гэдэгт би итгэнэ.
Би одоо Нобелийн шагналт сэтгэл зүй-эдийн засгийн эрдэмтэн Д.Канманын номыг уншиж байна. Энэ номонд миний дээрх итгэл үнэмшлийг багтана. Түүний хэлж байгаагаар:
Хүний сэтгэн бодох үйл явц 2 системээс бүрэлдэнэ. Эдгээр нь Систем 1 ба Систем 2 нар болно. Систем 1 нь сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж, зөн совин зэргээс бүрэлдэж хариу үйлдэл үзүүлдэг бол Систем 2 нь дүн шинжилгээ, дүгнэлт, харьцуулалт зэрэг үйлдлээс бүрдэнэ.
Энэ хоёр системийн хамтран ажиллагаа, харилцан үйлчлэлийг олон туршилтаар илрүүлжээ. Хамгийн энгийн жишээ бол Сонгуульд нэр дэвшигчийн нүүр төрх.
Судлагаагаар нэр дэвшигчдийн мөрийн хөтөлбөрийг харуулахгүй зөвхөн нүүр царайг харуулж, хэн нь сонгуульд ялахыг таамаглуулахад, бодит үр дүнтэй 80 хувь таарчээ. Энэ бол Систем 1-н гаргаж буй шийдвэр юм. Харин Систем 2 тухайн хүний нүүр царайнд ач холбогдол өгөлгүй мөрийн хөтөлбөрийг нь нарийвчлан сулаж, үр дүнг нь тунгааж байж шийд гаргана.
Хүний тархи огт бодолгүйгээр ажиллаж байдаг. Жишээ нь "алим" гэж хэлэхэд заримд маань алимны пирог зурсхийнэ. Энэ бол Систем 1 ажиллаж буй хэлбэр юм. Систем 1 огт бодолгүй, тунгаалгүй, өмнөх мэдээлэл, сэтгэл хөдлөл дээр суурилан хариу ажиллаж байдаг.
Нэгэн танил маань хэлж билээ. "Хонг Конгуудтай бизнес хийхэд тэд эмоцио хаалганы гадна орхиод, бизнесийн ширээн дээр цэвэр бизнесээ л ярьдаг нь гайхалтай." гэж. Хүн ийм л байх ёстой. Монголын захирлууд яадаг билээ? Дүүрэн эмоци.
Эмоци хэрэгтэй. Гэхдээ зөв эмоци л хэрэгтэй. Систем 2-г сайн хөгжүүлснээр Систем 1-н ажиллагаа сайжирна. Систем 1, Систем 2 хоёрын уялдаа холбоог сайжруулснаар асуудал эвгүйтэх үед Систем 2 ажиллаж шийднэ.
Систем 2 -оо огт ажиллуулдаггүй хүний Систем 1 ямархуу байх бол оо?
Боловсролын системийг ийм төвшинд хүртэл өөрчилнө. Бид амьдралдаа хэзээ ч хэрэглэхгүй логарифм (мэдээж физикийг гол салбараа гэж сонгохгүй бол) заахын оронд Систем 1-ээ яаж сайжруулах, Систем 2 ба 1-н уялдаа холбоог хэрхэн хангах талаар бэлтгэл хийлгэнэ.
Мөн номон дээр бас дурьджээ. Систем 2 нь сэтгэл зүйн тэвчээрийг зааж байдаг. Урт хугацаанд харж байдаг. 4 настай хүүхдүүд дээр туршилт хийсэн байна. Одоо 1 орео печень авах, эсвэл 10 минут тэвчээртэй суугаад 2 орео авах. Шалгалтанд орсон хүүхдүүдийн 60 хувь нь өнөөдрийн уушгийг сонгож.
10 гаруй жилийн дараа мөнөөх хүүхдүүдийн явцыг харахад тэсч үлдээд 2 орео авсан хүүхдүүд бусад хүүхдүүдээс оюун ухааны хөгжил, сурлагаараа маш илүү байсан байна.
Бид хүчтэй сэтгэл зүйтэй иргэдийг бэлтгэнэ. Тархины булчинг нь хөгжүүлж дундаж Монгол хүүхэд дэлхийд топ хүүхдүүдтэй чацах төвшинд хүргэх тийм л боловсролын системийг бүрдүүлэх ёстой.
Үүний дээрээс манай боловсролын системд огт заадаггүй - ярих чадвар - өөрийгөө илэрхийлэх чадвар, бичих чадвар - хүнийг сонсох чадвар - гүн дүгнэлт хийх чадвар - биеэ барих чадвар тэргүүтнийг тусгай технологи гаргаж заанаа. Бидэнд оксфордын систем хэрэггүй. Бидэнд асар ахисан төвшний систем хэрэгтэй.
Ийм системээс гарсан хүүхдүүд, бидний гаргасан Монгол улсыг хөгжүүлэх эдийн засгийн загварын гүйцэлдүүлж чадна. Бид жил бүр хэдэн арван мянгаар нь алдсаар л.
Энэ гурван хүчин зүйлс тус бүр дээр бүдэрч ирсэн тул би Монгол улсад хөгжлийн загвар байхгүй гэж зоримог хэлсэн юм. Анх 2004 онд Оюу Толгойн ордын нээлтийг Блүүмбергийн дэлгэцэн дээрээ л анх харж байлаа. Монгол улсад таг чиг.
Гэтэл энэ Оюу Толгой ордын анхны бүтээгдэхүүн ердөө 2013 онд л гарав. Манай улс төрчид, иргэний хөдөлгөөнийхөн ингэж удаан гацаав.
Эдийн засгийн ухаанд зөв моментонд нь зөв үнээр зарах л гэсэн логик байдаг болохоос, өмхийртөл нь дараад хэнд ч хэрэггүй болоход нь хог дээр хаях гэсэн ойлголт үгүй. За би арай ч хэтрүүлчихэв үү.
2008 оны 2-р сард зэсийн анализ хийв. Тухайн үед олон улсын эдийн засгийн хямрал болох магадлал, миний хувьд, маш өндөрсөөд байсан үе. Зэсийн үнэ 9000 гаруй доллар байлаа. Гэхдээ хэд ч болж унаж мэдхээр байв. Монгол улс Эрдэнэтийн зэсээс хамаардаг байсан үе. Анализаа бичлээ, улсын нийт зэсийн экспортыг эрсдлээс хамгаалах төлөвлөгөө гаргалаа, төсвийг нь тооцлоо. Зэсийн үнэ унах эрсдлээс бүрэн хамгаалахад 10 сая долларын зардал гарах тооцоо хийв. Үүнийгээ мөн сард нь Сангийн Яаманд өглөө.
2008 оны эцэс гэхэд зэсийн үнэ 2700 доллар хүртэл унав. Монгол улс үүнээс болж 300 сая долларын алдагдал хүлээж ОУВСангаас тусламж авч байж арай гэж тогтов.
Энэ бол миний амьдралд тохиолдсон олон жишээний нэг нь л. Энэ бүх жишээнээс би сургамж авч, Монгол улс хөгжлийн ямар ч загваргүй гэж зоригтой хэлж байгаа юм. Мөн ямар ч гадны зөвлөх Монгол улсыг хөгжүүлэх зөвлөгөө өгөх боломжгүй гэдгийг туршлагаасаа мэднэ.
Дунд шатны түшмэл л улсыг алдаг. Улсын бодлогын чухал яам, газарт суучихаад хувийн ажлаа хийж суухаар эцэст нь ингэж улс 300 сая доллараар хохирдог юм. Чухал албан тушаал дээр суучихаад улсын хувь заяаг түй ч сонирхохгүй болохоор ийм юм болдог юм. Бүх яам ийм.
Монгол улсын хөгжлийн загвар гаргах тухай би их олон жил бодов. Хэдэн ном уншив. Эцэст нь би улс орны хөгжил боловсрол дээр тогтох тухай итгэл үнэмшилтэй болов.
Улс орны хөгжлийн зорилго тавих, түүндээ хүрэх стратеги гаргах нь хүүхдийн тоглоом. Тэрийг хийхэд хэдхэн сар, хэдхэн сая доллар хэрэгтэй. (2009 онд бид ямаанд 30 тэрбум өгсөнтэй харьцуулахад)
Харин хамгийн хэцүү зүйл бол түүнийгээ "ажил хэрэг" болгох тухай асуудал юм аа. Ажил хэрэг болгохын тулд Монгол улсын иргэд бүгдээрээ ажил хэрэгч болох ёстой.
Хятад улс 1.3 тэрбум хүнтэй. Яагаад олимпийн бүх алтыг хамж эхлэв. Тооноос чанарт шилжих хуулийг хэрэглэв. Японд буудлыг спортоор 20 мянган хүн хичээллэж байхад, Хятад тэнд 200 мянган хүнээ хуваарилж чадна. Хүн бол эдийн засгийн хамгийн том нөөц мөн. Байгалийн баялаг биш ээ.
Ихэнх их гүрнүүд эдийн засгаа солонгоруулж, хүн амаа маш олон салбарт хуваарилдаг. Энэ бол өндөгнүүдээ нэг сагсанд хийхгүй олон сагсанд хийх онол буюу диверсификаци юмаа. Аль нэг салбар нь бүтэлгүйтэхэд нөгөө салбар нь чирнэ.
Гэтэл харамсалтай нь Монголд эдийн засгийн нөөц ХҮН маш цөөхөн, дутмаг. Бид дэлхийн гүрнүүдийн хэрэглэдэг тооноос чанарт шилжих хуулийг диверсификаци дээр суурилж хийвэл асар том бүтэлгүйтэл болно. Жишээ нь бид цөмийн физикийн салбарт ердөө 5 мянган хүн хуваарилж чадах бол Хятадууд тэнд 500 мянгыг хөнгөхөн хуваарилчихна. Бид дандаа ялагдах болно.
Ийм учраас бид тооноос чанарт шилжих хуулийг их өөр байдлаар, Чингис хаан шиг хийнэ. Чингис хаан Монголын бүх эрчүүдийг цэрэг болгосон. Ингэснээр 10 хүний нэг нь л цэрэг байдаг асар олон хүн амтай улсуудыг амархан эзлэж байв. Бид ч гэсэн орчин үед ингэнэ.
Бид дэлхийд хамгийн үнэд орох, хамгийн ашиг ихтэй бизнес, эдийн засгийн салбарт бүх хүчээ төвлөрүүлнэ. Бид хүмүүсээ барилгачид, малчид байлгаж болохгүй. 100 хонь дагаад ууланд явах биш, 100 эрдэм шинжилгээний бүтээл хийгээд лабраторид сууж байх ёстой, монгол хүн.
Энэ бол их амархан бодоод олчихоор логик байна. Эргээд нөгөө хамгийн хэцүү асуудалдаа оръё.
БОЛОВСРОЛ.
Бид бүх хүмүүсээ цөмийн физикчид бол гээд хэлчих даруйд л болохгүй нь ойлгомжтой юм байна.
Би боддог байв. Хойноос гарч ирэх залуучуудын англи хэл мундаг болох байх. Бидний үед англи хэлний курс ховор, ном ховор, интернет ховор, англи хэл сурах хэрэгцээг ухамсарлах нь ховор тийм үе байв. Би 10 жилийн дараа гэхэд шинээр сургууль төгсч байгаа хүүхдүүдийн англи хэл нь монголоос нь дээр байна гэж төсөөлж байв. Харамсалтай нь бидний үеээс ямар ч ялгаа алга. Яалт ч үгүй Америк явж сурсанууд нь л халтар хултар ярихаас биш, Монголд байснууд нь таг. Дээрээс нь Америк явснууд нь ямар ч бичгийн хэл байхгүй. Үгүй юм байна, ертөнц миний төсөөлсөн шиг ажилладаггүй юм байна.
Ушигч авхай, үүний буруутныг залхуу залуучууд гэж бодсон бол асар том эндүүрэл. Үгүй ээ. Энэ бол ялзарсан, хугацаа нь хэтэрсэн боловсролын систем болно. Залхуу, зорилгогүй, чиглэлгүй, тэвчээргүй, оюун бодолдоо биш сэтгэл хөдлөлдөө захирагддаг тийм хүмүүсийг мянга мянгаар нь үйлдвэрлэж байгаа боловсролын систем буруутан нь юм.
Ингээд миний Монгол улсын хөгжлийн загвар гаргах - эдийн засгийн ажил маань Боловсролын системийг шинэчлэх дээр таг тулж очив. Асуудал эдийн засагт биш боловсролд байжээ.
Хүн төрлөхийн гэсэн онолд би хэзээ ч итгэж байсангүй. Би өөрөө тоонд дургүй, сурлагандаа муу, тогтож сууж чаддаггүй, хичээлээ байнга тасалдаг сурагч байв. Хүн ямар ч бай, түүнийг хөгжүүлж шилдэгүүдийн нэг болгож болно гэдэгт би итгэнэ.
Би одоо Нобелийн шагналт сэтгэл зүй-эдийн засгийн эрдэмтэн Д.Канманын номыг уншиж байна. Энэ номонд миний дээрх итгэл үнэмшлийг багтана. Түүний хэлж байгаагаар:
Хүний сэтгэн бодох үйл явц 2 системээс бүрэлдэнэ. Эдгээр нь Систем 1 ба Систем 2 нар болно. Систем 1 нь сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж, зөн совин зэргээс бүрэлдэж хариу үйлдэл үзүүлдэг бол Систем 2 нь дүн шинжилгээ, дүгнэлт, харьцуулалт зэрэг үйлдлээс бүрдэнэ.
Энэ хоёр системийн хамтран ажиллагаа, харилцан үйлчлэлийг олон туршилтаар илрүүлжээ. Хамгийн энгийн жишээ бол Сонгуульд нэр дэвшигчийн нүүр төрх.
Судлагаагаар нэр дэвшигчдийн мөрийн хөтөлбөрийг харуулахгүй зөвхөн нүүр царайг харуулж, хэн нь сонгуульд ялахыг таамаглуулахад, бодит үр дүнтэй 80 хувь таарчээ. Энэ бол Систем 1-н гаргаж буй шийдвэр юм. Харин Систем 2 тухайн хүний нүүр царайнд ач холбогдол өгөлгүй мөрийн хөтөлбөрийг нь нарийвчлан сулаж, үр дүнг нь тунгааж байж шийд гаргана.
Хүний тархи огт бодолгүйгээр ажиллаж байдаг. Жишээ нь "алим" гэж хэлэхэд заримд маань алимны пирог зурсхийнэ. Энэ бол Систем 1 ажиллаж буй хэлбэр юм. Систем 1 огт бодолгүй, тунгаалгүй, өмнөх мэдээлэл, сэтгэл хөдлөл дээр суурилан хариу ажиллаж байдаг.
Нэгэн танил маань хэлж билээ. "Хонг Конгуудтай бизнес хийхэд тэд эмоцио хаалганы гадна орхиод, бизнесийн ширээн дээр цэвэр бизнесээ л ярьдаг нь гайхалтай." гэж. Хүн ийм л байх ёстой. Монголын захирлууд яадаг билээ? Дүүрэн эмоци.
Эмоци хэрэгтэй. Гэхдээ зөв эмоци л хэрэгтэй. Систем 2-г сайн хөгжүүлснээр Систем 1-н ажиллагаа сайжирна. Систем 1, Систем 2 хоёрын уялдаа холбоог сайжруулснаар асуудал эвгүйтэх үед Систем 2 ажиллаж шийднэ.
Систем 2 -оо огт ажиллуулдаггүй хүний Систем 1 ямархуу байх бол оо?
Боловсролын системийг ийм төвшинд хүртэл өөрчилнө. Бид амьдралдаа хэзээ ч хэрэглэхгүй логарифм (мэдээж физикийг гол салбараа гэж сонгохгүй бол) заахын оронд Систем 1-ээ яаж сайжруулах, Систем 2 ба 1-н уялдаа холбоог хэрхэн хангах талаар бэлтгэл хийлгэнэ.
Мөн номон дээр бас дурьджээ. Систем 2 нь сэтгэл зүйн тэвчээрийг зааж байдаг. Урт хугацаанд харж байдаг. 4 настай хүүхдүүд дээр туршилт хийсэн байна. Одоо 1 орео печень авах, эсвэл 10 минут тэвчээртэй суугаад 2 орео авах. Шалгалтанд орсон хүүхдүүдийн 60 хувь нь өнөөдрийн уушгийг сонгож.
10 гаруй жилийн дараа мөнөөх хүүхдүүдийн явцыг харахад тэсч үлдээд 2 орео авсан хүүхдүүд бусад хүүхдүүдээс оюун ухааны хөгжил, сурлагаараа маш илүү байсан байна.
Бид хүчтэй сэтгэл зүйтэй иргэдийг бэлтгэнэ. Тархины булчинг нь хөгжүүлж дундаж Монгол хүүхэд дэлхийд топ хүүхдүүдтэй чацах төвшинд хүргэх тийм л боловсролын системийг бүрдүүлэх ёстой.
Үүний дээрээс манай боловсролын системд огт заадаггүй - ярих чадвар - өөрийгөө илэрхийлэх чадвар, бичих чадвар - хүнийг сонсох чадвар - гүн дүгнэлт хийх чадвар - биеэ барих чадвар тэргүүтнийг тусгай технологи гаргаж заанаа. Бидэнд оксфордын систем хэрэггүй. Бидэнд асар ахисан төвшний систем хэрэгтэй.
Ийм системээс гарсан хүүхдүүд, бидний гаргасан Монгол улсыг хөгжүүлэх эдийн засгийн загварын гүйцэлдүүлж чадна. Бид жил бүр хэдэн арван мянгаар нь алдсаар л.
Wednesday, September 10, 2014
Эдийн засгийн догма
Өнгөрсөн хоёр орой Freakonomics-н гуравдах цуврал болох Think Like a Freak номыг уншиж дуусгав. Уг номонд яагаад ихэнхдээ хүмүүсийн үзэл бодол маш хэврэг үндэслэл дээр суурилдаг тухай. Сүүлдээ тэр хэврэг үзэл бодлоо, ичсэн нүүрэндээ хамгаалж итгэл үнэмшил болгодог тухай бичиж.
Эдийн засгийн онолууд хүн рационал (зөв логиктой) сэтгэдэг амьтан гэсэн үндэслэл дээр суурилсан байдаг. Гэтэл сүүлийн 20 гаруй жил хүн бол ихэнхдээ иррационал (логикийн хувьд зөв биш) шийдвэр гаргадаг амьтан юм аа гэдэг нь нотлогдсоор буй.
Эдийн засгийн онолууд худлаа болсон тухай өмнө нь бичиж байсан. Гэтэл эдийн засгийн догматизм эдийн засагчдын дунд их байна. Үүний учир шалтгаан нь өнөөх онолуудаа хамгаалаад байгаадаа ч биш юм.
Ердөө л амьдралын олон жилээ зарцуулж, зөв-үнэн гэж бодож байсан ойлголт нь няцаагдахад хүрэхэд амь тэмцэн хамгаалж буй хэлбэр юм. Энэ бол туйлын буруу, хортой зан авир мөн.
Фрийкономиксийн сүүлчийн номонд мөн бичсэн байна. Амжилт гэдэг бол олон Алдааны дундаас гардаг гэж. Ө.х. алдаа гаргахгүйгээр амжилтанд хүрэх тухай ойлголт үгүй.
Хүн өөрийн үзэл бодол, мэдлэг чадвар, итгэл үнэмшилдээ шүүмжлэлтэй, нээлттэй хандаж чадаж байвал гэгээрэлийн эхний шатыг давлаа л гэсэн үг.
Бүх насаараа худал хуурмаг, буруу зүйлийг үнэн зөв гэж шүтэж, хамгаалж амьдарснаас эцсийн мөчид ч атугай цорын ганц үнэнийг ойлгох нь үнэхээр бахдалтай хэрэг мөн.
Нэг хүний үйл хөдлөлийг психологийн ухаан томъёолж чадаагүй байхад яаж нэг хэсэг хүмүүсийн харилцан үйлчлэлийг томъёолсон эдийн засгийн онол үнэн байна гэж? Үнэн гэж итгэж байгаа эдийн засагч бол өөрөө иррационалын үлгэр жишээ болчихож байгаа юм.
Рационал байна гэж эхэлдэг онолыг иррационал сэтгэлгээ хамгаалдаг байх нь.
Хэрвээ энэ хүртэл тэсч уншсан бол би нэг харамсалтай мэдээ хэлье.
Нассим Талеб бол Хар Хун номын зохиогч. Түүний бичсэн номнууд сүүлчийн 100 жилийн хамгийн ухаалаг, хамгийн шинэлэг 100 номны жагсаалтанд ороод буй. Сонирхолтой нь Ливан гаралтай тэрээр ном бичиж эхлэхээсээ өмнө дэлхийн хамгийн том банкнуудын дериватив арилжаа хариуцсан захирлаар ажиллаж байв. Сүүлд нь өөрөө Чикагогийн деривативийн зах зээл дээр бие даасан трэйдер (independent market maker) хүртэл хийж байв.
Деривативийн зах зээл дээр ажилладаг дилер хүн толгойдоо л опшинийн үнийг гаргаж байх ёстой. Санхүүгийн удирдлагын бүх номон дээр Опшинийн үнийг Black Scholes моделиор тооцно гэж байгаа. Хачирхалтай нь опшины арилжааны бодит хаан Нассим опшинийн үнийг моделиор тооцно гэж байхгүй харин дилерүүд өөрсдөө тэр моментод нь тооцож гаргадаг гэж нотолж байх юм.
Би өмнө нь эдийн засгийн онолууд ч дүүрч, ядаж опшинийн үнэ гаргадаг санхүүгийн модел Black Scholes (Блэк болон Шольс нар энэ моделио гаргаад Нобелийн шагнал авсан л даа) үнэнд нэлээд ойрхон гэж боддог байв. Гэтэл үгүй бололтой юм. Би өмнө нь дилер хийж байхдаа яг зах зээл дээрх опшиний үнэлгээ уг моделиор тооцсон онолын үнэлгээнээс зөрүүтэй байдгийг анзаарч л байсан л даа.
Тийм учраас эдийн засаг ба санхүүгээр сурч буй оюутан дүү нартаа захиж хэлэхэд "Орчлон ертөнц үнэнд улам бүр ойртож байна, гэхдээ хараахан цор үнэнийг хэн ч нээж олоогүй байна. Та нарын сурч судлаж, үнэн гэж заалгаж буй онол ба моделиуд үнэнд зарим нь огт дөхөж очихгүй, зарим нь боломжын ойртох болов ч аль нь ч цор үнэнийг төлөөлөхгүй гэдгийг бодолцоорой" гэж.
Эдийн засгаар доктор хамгаалсан зарим хүмүүс ч яахав, догматизм болоод миний хэлж байгааг огт сонсохгүй. Харин тэр хүмүүс магадгүй Нассим Талебийн Хар Хун, С.Левиттийн Фрикономикс, Р.Талерийн Надж, Д.Канманын Тинк Слоу, Тинк Фаст гэх мэт тоо томшгүй олон номнуудаас нэгийг нь олж харна биз ээ. Энэ улсууд надаас арай илүү баримттай ярих байх.
Эдийн засгийн онолууд хүн рационал (зөв логиктой) сэтгэдэг амьтан гэсэн үндэслэл дээр суурилсан байдаг. Гэтэл сүүлийн 20 гаруй жил хүн бол ихэнхдээ иррационал (логикийн хувьд зөв биш) шийдвэр гаргадаг амьтан юм аа гэдэг нь нотлогдсоор буй.
Эдийн засгийн онолууд худлаа болсон тухай өмнө нь бичиж байсан. Гэтэл эдийн засгийн догматизм эдийн засагчдын дунд их байна. Үүний учир шалтгаан нь өнөөх онолуудаа хамгаалаад байгаадаа ч биш юм.
Ердөө л амьдралын олон жилээ зарцуулж, зөв-үнэн гэж бодож байсан ойлголт нь няцаагдахад хүрэхэд амь тэмцэн хамгаалж буй хэлбэр юм. Энэ бол туйлын буруу, хортой зан авир мөн.
Фрийкономиксийн сүүлчийн номонд мөн бичсэн байна. Амжилт гэдэг бол олон Алдааны дундаас гардаг гэж. Ө.х. алдаа гаргахгүйгээр амжилтанд хүрэх тухай ойлголт үгүй.
Хүн өөрийн үзэл бодол, мэдлэг чадвар, итгэл үнэмшилдээ шүүмжлэлтэй, нээлттэй хандаж чадаж байвал гэгээрэлийн эхний шатыг давлаа л гэсэн үг.
Бүх насаараа худал хуурмаг, буруу зүйлийг үнэн зөв гэж шүтэж, хамгаалж амьдарснаас эцсийн мөчид ч атугай цорын ганц үнэнийг ойлгох нь үнэхээр бахдалтай хэрэг мөн.
Нэг хүний үйл хөдлөлийг психологийн ухаан томъёолж чадаагүй байхад яаж нэг хэсэг хүмүүсийн харилцан үйлчлэлийг томъёолсон эдийн засгийн онол үнэн байна гэж? Үнэн гэж итгэж байгаа эдийн засагч бол өөрөө иррационалын үлгэр жишээ болчихож байгаа юм.
Рационал байна гэж эхэлдэг онолыг иррационал сэтгэлгээ хамгаалдаг байх нь.
Хэрвээ энэ хүртэл тэсч уншсан бол би нэг харамсалтай мэдээ хэлье.
Нассим Талеб бол Хар Хун номын зохиогч. Түүний бичсэн номнууд сүүлчийн 100 жилийн хамгийн ухаалаг, хамгийн шинэлэг 100 номны жагсаалтанд ороод буй. Сонирхолтой нь Ливан гаралтай тэрээр ном бичиж эхлэхээсээ өмнө дэлхийн хамгийн том банкнуудын дериватив арилжаа хариуцсан захирлаар ажиллаж байв. Сүүлд нь өөрөө Чикагогийн деривативийн зах зээл дээр бие даасан трэйдер (independent market maker) хүртэл хийж байв.
Деривативийн зах зээл дээр ажилладаг дилер хүн толгойдоо л опшинийн үнийг гаргаж байх ёстой. Санхүүгийн удирдлагын бүх номон дээр Опшинийн үнийг Black Scholes моделиор тооцно гэж байгаа. Хачирхалтай нь опшины арилжааны бодит хаан Нассим опшинийн үнийг моделиор тооцно гэж байхгүй харин дилерүүд өөрсдөө тэр моментод нь тооцож гаргадаг гэж нотолж байх юм.
Би өмнө нь эдийн засгийн онолууд ч дүүрч, ядаж опшинийн үнэ гаргадаг санхүүгийн модел Black Scholes (Блэк болон Шольс нар энэ моделио гаргаад Нобелийн шагнал авсан л даа) үнэнд нэлээд ойрхон гэж боддог байв. Гэтэл үгүй бололтой юм. Би өмнө нь дилер хийж байхдаа яг зах зээл дээрх опшиний үнэлгээ уг моделиор тооцсон онолын үнэлгээнээс зөрүүтэй байдгийг анзаарч л байсан л даа.
Тийм учраас эдийн засаг ба санхүүгээр сурч буй оюутан дүү нартаа захиж хэлэхэд "Орчлон ертөнц үнэнд улам бүр ойртож байна, гэхдээ хараахан цор үнэнийг хэн ч нээж олоогүй байна. Та нарын сурч судлаж, үнэн гэж заалгаж буй онол ба моделиуд үнэнд зарим нь огт дөхөж очихгүй, зарим нь боломжын ойртох болов ч аль нь ч цор үнэнийг төлөөлөхгүй гэдгийг бодолцоорой" гэж.
Эдийн засгаар доктор хамгаалсан зарим хүмүүс ч яахав, догматизм болоод миний хэлж байгааг огт сонсохгүй. Харин тэр хүмүүс магадгүй Нассим Талебийн Хар Хун, С.Левиттийн Фрикономикс, Р.Талерийн Надж, Д.Канманын Тинк Слоу, Тинк Фаст гэх мэт тоо томшгүй олон номнуудаас нэгийг нь олж харна биз ээ. Энэ улсууд надаас арай илүү баримттай ярих байх.
Tuesday, September 9, 2014
Кобра эффект
...Колончилолын үеийн Энэтхэгийн Англи амбан захирагч Дели хотыг кобра могойнуудаас салгахаар шийджээ. Ингээд авч ирсэн кобраны арьс бүрт мөнгөн шагнал амласан байна. Урамшуулал "хэтэрхий" сайн ажиллаж, бүүр Кобра үржүүлдэг шинэ аж ахуйнууд бий болж эхэлсэн байна. Энэтхэгчүүд гудамжаар сэлгүүцэж буй кобра могой авчрах биш харин өөрсдөө өсгөж, үржүүлж, алаад арьсыг нь авчирч эхлэв. Үүнийг мэдсэн Англичууд кобранд өгөх шагналаа зогсоосноор, Энэтхэгчүүд кобраны аж ахуйнуудаа орхиж, үр дүнд нь Дели хот урьд өмнөхөөс ч олон Кобратай болжээ.
Үүнээс хойш бодлогын ийм харалган шийдлийн сөрөг нөлөөг Кобра эффект гэж нэрлэдэг болсон.
Яг үүнтэй адилаар Мехико хотын удирдлага замын түгжрэлийг бууруулах зорилгоор, машины дугаарын хязгаарлалтыг 7 хоногийн нэг өдөр хийх журам гаргажээ. Үр дүнд нь түгжрэл буурах нь битгий хэл Мехико хотын машины тоо нэмэгдэж, зогсоол талбай хүрэлцэхээ больсон байна. Учир нь мехикочууд нэмж машин худалдан авцгаасан, ингэхдээ хуучин, муу машин авсан учир Мехико хотын агаарын бохирдол бүүр ч их нэмэгдсэн байна... /С.Левитт номын хэсгээс/
Улаанбаатар хот машиныг дугаараар хязгаарлах журам нэвтрүүлээд 2 жил болж байна. Журам нэвтрэх тэр мөчид мэдээж замын хөдөлгөөн шингэрсэн боловч эргээд хахаж эхэлж байгааг хүн бүр мэдэрч байгаа байх. Учир нь 2 жилийн хугацаанд боломжтой хүмүүс нь бүгд нэмж машин худалдан авсан байх ёстой. Ялангуяа албан байгууллагууд машин паркаа хамгийн багаар бодоход 20 хувиар нэмэгдүүлсэн нь яриангүй үнэн. Энэ нь тэртэй тэтгүй хомс байгаа долларыг л гадагш нь алдах том хүчин зүйл болно. Нөгөө талаас компаниудад томоохон санхүүгийн дарамт болж, элэгдлийн зардал өсөх бөгөөд улмаар төсвийн орлогод орох байсан олон тэрбум төгрөгийн татварын хохирол учруулж байгааг дурдах нь зөв.
Улаанбаатар хотын барилгажилттай холбоотой хоёр асуудал байдаг.
1. Гудамжаар гэмгүй явж байсан хүний дээрээс юм унаж бүрэлгэх.
2. Барилга барьж байсан барилгачин унаж нас барах.
Энэ асуудал нь өмнө нь гарч л байсан боловч, сүүлийн үед огцом ихсэв. Шалтгаан нь ойлгомжтой.
Үүнд Улаанбаатар хотын удирдлага анхаарал хандуулж, Барилгатай холбоотой осол гарах тохиолдолд захиалагч компанийн эзнийг шоронд явуулах талаар ТВ-р мэдэгдэл хийв. Миний сонссоноор эхний захиалагч компанийн эзэн ял аваад шоронд явсан сурагтай. Шоронд явуулаад байвал барилгаас юм эсвэл хүн унахгүй аж.
Дээр дурьдсан 2 төрлийн эрсдлийн нэг нь Барилгын ерөнхий хариуцлага (орчин тойрондоо учруулах хохирол), нөгөө нь Ажилчдын гэнэтийн осол гэсэн нэр томъёонд бууна.
Дэлхийн бүх улс шахуу, энэ эрсдлийг даатгалын оролцоотой их хялбар шийддэг. Аливаа барилгын төсөл бүр Барилгын ерөнхий хариуцлага ба Ажилчдын гэнэтийн осолоо заавал даатгуулсан байх ёстой. Үгүй тохиолдолд барилга эхлүүлэх зөвшөөрөл өгөхгүй.
Энэ тохиолдолд мэргэжлийн хяналтын газарт хийх ажил үлдэхгүй. Тухайн барилгаас юм унах эсвэл хүн унахад даатгалын компани хариуцах учир барилгын компанийг хэр барагтай даатгахгүй, маш өндөр шалгуур тавина. Даатгалын компани хувийн байх тул хэзээ ч барилгын компаниас авилга авахгүй. Хэрэв тухайн эрсдэлтэй барилгын компанийн бүх даатгалын компани даатгахгүй гэвэл барилгаа эхлүүлж чадахгүй, Даатгалын компанийн тавьж буй хөдөлмөр аюулгүй ажиллагааны бүх шаардлагыг сахин биелүүлэх л болно.
Зөв бодлого хийснээр хүн шоронд явуулж ялтан болгохгүй, барилгаас юм унаж хүн алахгүй, барилгаас хүн унаж нас барахгүй, авилгалын асуудал бүрэн шийдэгдэж байгаа жишээ энэ юм.
Улаанбаатар хотын захиргааны гол зорилго нь энэ хотод амьдарч буй хүнд аятай таатай орчныг бүрдүүлэх явдал мөн. Аятай таатай орчин гэдэг нь эрсдэлгүй орчин хэлбэрээр илэрнэ.
Гэтэл Монгол улсын хүн амын тал нь амьдардаг Улаанбаатар хот дэлхийн хамгийн өндөр эрсдэлтэй хотуудын (статистикаар нотлогдоно) нэг болчихоод байхад Улаанбаатар хотын захиргаанд Эрсдэлийн Удирлагын Газар нэгж одоог хүртэл байхгүй байгаа нь үнэхээр гайхалтай.
Ийм газар байгуулах нь зөв болох тухай, хэрэв байгуулахаар шийдвэл арга зүйн туслалцааг үнэ төлбөргүй үзүүлж болох тухай албан бичгээ би явуулаад 1 жил хүлээж байна. Энэ хооронд хүмүүс юманд цохиулж, барилгаас унаж зүй бусаар хорвоогоос одсоор л.
Үүнээс хойш бодлогын ийм харалган шийдлийн сөрөг нөлөөг Кобра эффект гэж нэрлэдэг болсон.
Яг үүнтэй адилаар Мехико хотын удирдлага замын түгжрэлийг бууруулах зорилгоор, машины дугаарын хязгаарлалтыг 7 хоногийн нэг өдөр хийх журам гаргажээ. Үр дүнд нь түгжрэл буурах нь битгий хэл Мехико хотын машины тоо нэмэгдэж, зогсоол талбай хүрэлцэхээ больсон байна. Учир нь мехикочууд нэмж машин худалдан авцгаасан, ингэхдээ хуучин, муу машин авсан учир Мехико хотын агаарын бохирдол бүүр ч их нэмэгдсэн байна... /С.Левитт номын хэсгээс/
Улаанбаатар хот машиныг дугаараар хязгаарлах журам нэвтрүүлээд 2 жил болж байна. Журам нэвтрэх тэр мөчид мэдээж замын хөдөлгөөн шингэрсэн боловч эргээд хахаж эхэлж байгааг хүн бүр мэдэрч байгаа байх. Учир нь 2 жилийн хугацаанд боломжтой хүмүүс нь бүгд нэмж машин худалдан авсан байх ёстой. Ялангуяа албан байгууллагууд машин паркаа хамгийн багаар бодоход 20 хувиар нэмэгдүүлсэн нь яриангүй үнэн. Энэ нь тэртэй тэтгүй хомс байгаа долларыг л гадагш нь алдах том хүчин зүйл болно. Нөгөө талаас компаниудад томоохон санхүүгийн дарамт болж, элэгдлийн зардал өсөх бөгөөд улмаар төсвийн орлогод орох байсан олон тэрбум төгрөгийн татварын хохирол учруулж байгааг дурдах нь зөв.
Улаанбаатар хотын барилгажилттай холбоотой хоёр асуудал байдаг.
1. Гудамжаар гэмгүй явж байсан хүний дээрээс юм унаж бүрэлгэх.
2. Барилга барьж байсан барилгачин унаж нас барах.
Энэ асуудал нь өмнө нь гарч л байсан боловч, сүүлийн үед огцом ихсэв. Шалтгаан нь ойлгомжтой.
Үүнд Улаанбаатар хотын удирдлага анхаарал хандуулж, Барилгатай холбоотой осол гарах тохиолдолд захиалагч компанийн эзнийг шоронд явуулах талаар ТВ-р мэдэгдэл хийв. Миний сонссоноор эхний захиалагч компанийн эзэн ял аваад шоронд явсан сурагтай. Шоронд явуулаад байвал барилгаас юм эсвэл хүн унахгүй аж.
Дээр дурьдсан 2 төрлийн эрсдлийн нэг нь Барилгын ерөнхий хариуцлага (орчин тойрондоо учруулах хохирол), нөгөө нь Ажилчдын гэнэтийн осол гэсэн нэр томъёонд бууна.
Дэлхийн бүх улс шахуу, энэ эрсдлийг даатгалын оролцоотой их хялбар шийддэг. Аливаа барилгын төсөл бүр Барилгын ерөнхий хариуцлага ба Ажилчдын гэнэтийн осолоо заавал даатгуулсан байх ёстой. Үгүй тохиолдолд барилга эхлүүлэх зөвшөөрөл өгөхгүй.
Энэ тохиолдолд мэргэжлийн хяналтын газарт хийх ажил үлдэхгүй. Тухайн барилгаас юм унах эсвэл хүн унахад даатгалын компани хариуцах учир барилгын компанийг хэр барагтай даатгахгүй, маш өндөр шалгуур тавина. Даатгалын компани хувийн байх тул хэзээ ч барилгын компаниас авилга авахгүй. Хэрэв тухайн эрсдэлтэй барилгын компанийн бүх даатгалын компани даатгахгүй гэвэл барилгаа эхлүүлж чадахгүй, Даатгалын компанийн тавьж буй хөдөлмөр аюулгүй ажиллагааны бүх шаардлагыг сахин биелүүлэх л болно.
Зөв бодлого хийснээр хүн шоронд явуулж ялтан болгохгүй, барилгаас юм унаж хүн алахгүй, барилгаас хүн унаж нас барахгүй, авилгалын асуудал бүрэн шийдэгдэж байгаа жишээ энэ юм.
Улаанбаатар хотын захиргааны гол зорилго нь энэ хотод амьдарч буй хүнд аятай таатай орчныг бүрдүүлэх явдал мөн. Аятай таатай орчин гэдэг нь эрсдэлгүй орчин хэлбэрээр илэрнэ.
Гэтэл Монгол улсын хүн амын тал нь амьдардаг Улаанбаатар хот дэлхийн хамгийн өндөр эрсдэлтэй хотуудын (статистикаар нотлогдоно) нэг болчихоод байхад Улаанбаатар хотын захиргаанд Эрсдэлийн Удирлагын Газар нэгж одоог хүртэл байхгүй байгаа нь үнэхээр гайхалтай.
Ийм газар байгуулах нь зөв болох тухай, хэрэв байгуулахаар шийдвэл арга зүйн туслалцааг үнэ төлбөргүй үзүүлж болох тухай албан бичгээ би явуулаад 1 жил хүлээж байна. Энэ хооронд хүмүүс юманд цохиулж, барилгаас унаж зүй бусаар хорвоогоос одсоор л.
Monday, September 1, 2014
Хөрсний онол
Хөрс үгүй бол цэцэг ургахгүй.
Философич Адам Смит анх эдийн засгийн далд гарын тухай гаргаж ирсэн. Эдийн засаг аливаа төрийн оролцоогүйгээр өөрийгөө зохицуулах чадвартай гэж. Америкийн төв банкны ерөнхийлөгчийн албыг 18 жил хашсан, домогт Алан Грийнспан, 2006 онд бичсэн Age of Turbulence номондоо "урт хугацаанд эдийн засаг өөрөө, өөрийгөө зохицуулах гайхамшигтай чадвартай гэдгийг би 50 жилийн турш эдийн засгийн төлөвлөлт хийхдээ ойлгосон." гэж бичсэн байдаг.
Гэхдээ нөгөө талд нь төр заавал оролцож зохицуулах ёстой гэдгийг Ж.Кэйнс томъёолсон билээ.
Яагаад ч юм бэ, 1990 онд бид ардчилсан, тэгээд чөлөөт зах зээлт нийгэмд шилжихэд - эдийн засагт төр огт оролцох хэрэггүй гэж ойлгож. Өнөөдрийг хүртэл тэгэж л явж ирэв.
Гэхдээ бид ямаанд 30 тэрбум төгрөг өгч байлаа. Бид ноолуурыг аль зах зээл дээр гаргах талаар судлагаа хийхэд 3 сая төгрөг зарцуулаагүй байж ямаанд 30 тэрбум төгрөг өгч байв.
Австралид үер болж, нүүрсийн уурхайнууд нь живж, Монголын нүүрс хаданд гарахад бид Австралируу эдийн засгийн тагнуулчдаа явуулаагүй байж ард иргэддээ орж ирсэн хэдэн зуун тэрбум төгрөгийг нь тараасан улс. Энэ мөнгөөр төмөр замаа барьчихаж болохоор байв.
Үүрд нүүрсний үнэ өндөр байх мэтээр ард түмнийхээ тархийг угаах гэж байгаад өөрсдийнхөө тархийг өөрсдийнхөө амаар угаасан улс төрчидтэй ийм л улс. Гэвч Австрали улсын нүүрсний уурхайнууд ердөө ганцхан жилийн дотор эргээд сэргэв.
Монгол улсын төр 23 жилийн түүхэндээ хэзээ ч улс орны хөгжлийн зорилгоо тодорхойлж, түүнийг хэрэгжүүлэх стратегиа боловсруулсангүй. Учир нь манай улс хэзээ ч зах зээлийн судлагаанд мөнгө хаясангүй.
Дөнгөж хөл дээрээ тогтож ядан байгаа, хэдхэн сая долларын хөрөнгөтэй компаниуд олон улсын зах зээлийн судлагааг өөрсдөө хийнэ гэж гэнэнтэв. Яагаад Монголын мах дэлхийд гардаггүй юм бэ. Хэн ч хариултыг нь олох гэж хичээсэнгүй. Яавал Монголын ноолуурыг дэлхийн брэнд болгох вэ, хэн ч судлагаа хийсэнгүй.
Компани Улс хоёр яг ав адилхан. Улс экспорт дээр тогтдог. Гэтэл Монгол улс түүхий эдээ экспортлож, болсон эд импортлож байна. Энэ тохиолдолд Монгол улс байнга гадаад худалдааны алдагдалтай байх болно.
Ихэнх хүмүүс эдийн засгийн ухааны хэцүү гэж боддог. Эдийн засгаар доктор хамгаалсан багш нар албаар хэцүү мэт харагдуулах гэж хичээдэг. Яг үнэндээ тийм биш.
Эдийн засгийн онол шиг наад захын, энгийн зүйл хүний амьдралд үгүй. Ямар ч гэсэн хайр дурлалаас л лав илүү төвөгтэй биш.
10 жилийн хүүхдээс асууя. Түүхий эд, Болсон эд хоёрын аль нь илүү үнэтэй байх вэ гэж. Хэн ч хэлнэ. Болсон эд, Түүхий эдээс илүү үнэтэй байна гэж. Монгол улсын экспортын 100 хувь нь түүхий эд, импортын 90 хувь нь болсон эд байгаа тохиолдолд бид байнга гаднаас олсон доллараасаа илүү долларыг гадаадад төлөх болно.
Болсон эд гэдэг бол Компанийн хувьд бүтээгдэхүүн. Ийм учраас Компани ба Улсын эдийн засаг ав адилхан болно.
Компани бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхдээ заавал дараах судлагааг хийдэг. Энэ нь.
1. Хэрэглэгч ямар бүтээгдэхүүн хүсч байна.
2. Хэрэглэгч уг бүтээгдэхүүнийг ямар үнээр, хэдий хэмжээтэй авахаар байна.
3. Компани ямар бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж чадах вэ.
4. Компани уг бүтээгдэхүүнийг ямар өртөгөөр, хэдий хэмжээтэй үйлдвэрлэх вэ.
Улс орны эдийн засаг ч гэсэн ийм л 4 асуулт дээр тогтдог.
Саяхан би нэг эдийн засгаар доктор хамгаалсан гэх залуутай мэтгэлцэв. Төр огт эдийн засагт оролцох ёсгүй гэсэн үзэл санааг мань эр дэвшүүлсэн юм. Би хариуд нь "Монгол улс Америкаас 100 жилээр хоцорсон. Дэлхийд тэргүүлэгч Америкийн хувь төр оролцох биш, харин зах зээл нь хөгжлийг чиглүүлэх нь зөв байж болно. Гэтэл бид яахав. Монголын бизнесмэнүүд хэзээ Монголыг Америк шиг болгохыг хүлээж суух уу, эсвэл Төрөөс бодлого чиглэлээр туслах уу." гэж асуув. Гэтэл харин өөдөөс "Америк шиг болж яах юм." гэдэг байгаа.
Тэр мөчийг хүртэл үнэндээ би Монгол хүн бүр сайн сайхан хөгжилтэй, нарийвчилж хэлбэл Монгол улсыгаа дэлхийд тэргүүлэгч улс болоосой гэж хүсдэг маягийн юм боддог байв. Би их гэнэн байж.
Монгол улс дэлхийд 100 жилийн дараа хаахна байхыг Төр биш зах зээл өнөөдөр тодорхойлдог юм байна. Уг нь Төр 10 мянган жилийн өмнө үүсэхдээ, миний бодлоор огт өөр философитой байсан шиг санагдах юм.
Монголын төр хэзээ 10 сая долларыг 7 триллион төгрөгийн төсөвтөө суулгаж, Хятад, Орос, Европ, Америкийн хэрэглэгчид юу хүсч байгаа, ямар үнээр авч чадахыг - бид тэр бүтээгдэхүүнийг хийж чадах эсэхийг судлах юм бол?
Дэлхий үнэхээр ноолуур хүсээд байгаа юм уу, үгүй юу. Хэрэв хүсэхгүй, ноолуур шинэ тутам гарч ирж байгаа синтетик материалуудад байраа тавьж өгч байгаа нь үнэн юм бол ямаанд 30 тэрбум төгрөг өгөхөө зогсооё л доо. Тэр ямаа хариулж яваа малчидаа өөр үйлдвэрлэлд шилжүүлье л дээ, энэ чинь.
Энэ судлагааг А.Смитийн далд гар хийх юм болж байна уу, эсвэл Төр хийх үүрэгтэй, философитой, зорилготой, чиглэлтэй юм уу.
Хөрс үгүй бол цэцэгс хэрхэн ургаж, өөр хоорондоо өрсөлдөх билээ. Хөрсийг бэлтгэх нь төрийн үүрэг юм бус уу.
Философич Адам Смит анх эдийн засгийн далд гарын тухай гаргаж ирсэн. Эдийн засаг аливаа төрийн оролцоогүйгээр өөрийгөө зохицуулах чадвартай гэж. Америкийн төв банкны ерөнхийлөгчийн албыг 18 жил хашсан, домогт Алан Грийнспан, 2006 онд бичсэн Age of Turbulence номондоо "урт хугацаанд эдийн засаг өөрөө, өөрийгөө зохицуулах гайхамшигтай чадвартай гэдгийг би 50 жилийн турш эдийн засгийн төлөвлөлт хийхдээ ойлгосон." гэж бичсэн байдаг.
Гэхдээ нөгөө талд нь төр заавал оролцож зохицуулах ёстой гэдгийг Ж.Кэйнс томъёолсон билээ.
Яагаад ч юм бэ, 1990 онд бид ардчилсан, тэгээд чөлөөт зах зээлт нийгэмд шилжихэд - эдийн засагт төр огт оролцох хэрэггүй гэж ойлгож. Өнөөдрийг хүртэл тэгэж л явж ирэв.
Гэхдээ бид ямаанд 30 тэрбум төгрөг өгч байлаа. Бид ноолуурыг аль зах зээл дээр гаргах талаар судлагаа хийхэд 3 сая төгрөг зарцуулаагүй байж ямаанд 30 тэрбум төгрөг өгч байв.
Австралид үер болж, нүүрсийн уурхайнууд нь живж, Монголын нүүрс хаданд гарахад бид Австралируу эдийн засгийн тагнуулчдаа явуулаагүй байж ард иргэддээ орж ирсэн хэдэн зуун тэрбум төгрөгийг нь тараасан улс. Энэ мөнгөөр төмөр замаа барьчихаж болохоор байв.
Үүрд нүүрсний үнэ өндөр байх мэтээр ард түмнийхээ тархийг угаах гэж байгаад өөрсдийнхөө тархийг өөрсдийнхөө амаар угаасан улс төрчидтэй ийм л улс. Гэвч Австрали улсын нүүрсний уурхайнууд ердөө ганцхан жилийн дотор эргээд сэргэв.
Монгол улсын төр 23 жилийн түүхэндээ хэзээ ч улс орны хөгжлийн зорилгоо тодорхойлж, түүнийг хэрэгжүүлэх стратегиа боловсруулсангүй. Учир нь манай улс хэзээ ч зах зээлийн судлагаанд мөнгө хаясангүй.
Дөнгөж хөл дээрээ тогтож ядан байгаа, хэдхэн сая долларын хөрөнгөтэй компаниуд олон улсын зах зээлийн судлагааг өөрсдөө хийнэ гэж гэнэнтэв. Яагаад Монголын мах дэлхийд гардаггүй юм бэ. Хэн ч хариултыг нь олох гэж хичээсэнгүй. Яавал Монголын ноолуурыг дэлхийн брэнд болгох вэ, хэн ч судлагаа хийсэнгүй.
Компани Улс хоёр яг ав адилхан. Улс экспорт дээр тогтдог. Гэтэл Монгол улс түүхий эдээ экспортлож, болсон эд импортлож байна. Энэ тохиолдолд Монгол улс байнга гадаад худалдааны алдагдалтай байх болно.
Ихэнх хүмүүс эдийн засгийн ухааны хэцүү гэж боддог. Эдийн засгаар доктор хамгаалсан багш нар албаар хэцүү мэт харагдуулах гэж хичээдэг. Яг үнэндээ тийм биш.
Эдийн засгийн онол шиг наад захын, энгийн зүйл хүний амьдралд үгүй. Ямар ч гэсэн хайр дурлалаас л лав илүү төвөгтэй биш.
10 жилийн хүүхдээс асууя. Түүхий эд, Болсон эд хоёрын аль нь илүү үнэтэй байх вэ гэж. Хэн ч хэлнэ. Болсон эд, Түүхий эдээс илүү үнэтэй байна гэж. Монгол улсын экспортын 100 хувь нь түүхий эд, импортын 90 хувь нь болсон эд байгаа тохиолдолд бид байнга гаднаас олсон доллараасаа илүү долларыг гадаадад төлөх болно.
Болсон эд гэдэг бол Компанийн хувьд бүтээгдэхүүн. Ийм учраас Компани ба Улсын эдийн засаг ав адилхан болно.
Компани бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхдээ заавал дараах судлагааг хийдэг. Энэ нь.
1. Хэрэглэгч ямар бүтээгдэхүүн хүсч байна.
2. Хэрэглэгч уг бүтээгдэхүүнийг ямар үнээр, хэдий хэмжээтэй авахаар байна.
3. Компани ямар бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж чадах вэ.
4. Компани уг бүтээгдэхүүнийг ямар өртөгөөр, хэдий хэмжээтэй үйлдвэрлэх вэ.
Улс орны эдийн засаг ч гэсэн ийм л 4 асуулт дээр тогтдог.
Саяхан би нэг эдийн засгаар доктор хамгаалсан гэх залуутай мэтгэлцэв. Төр огт эдийн засагт оролцох ёсгүй гэсэн үзэл санааг мань эр дэвшүүлсэн юм. Би хариуд нь "Монгол улс Америкаас 100 жилээр хоцорсон. Дэлхийд тэргүүлэгч Америкийн хувь төр оролцох биш, харин зах зээл нь хөгжлийг чиглүүлэх нь зөв байж болно. Гэтэл бид яахав. Монголын бизнесмэнүүд хэзээ Монголыг Америк шиг болгохыг хүлээж суух уу, эсвэл Төрөөс бодлого чиглэлээр туслах уу." гэж асуув. Гэтэл харин өөдөөс "Америк шиг болж яах юм." гэдэг байгаа.
Тэр мөчийг хүртэл үнэндээ би Монгол хүн бүр сайн сайхан хөгжилтэй, нарийвчилж хэлбэл Монгол улсыгаа дэлхийд тэргүүлэгч улс болоосой гэж хүсдэг маягийн юм боддог байв. Би их гэнэн байж.
Монгол улс дэлхийд 100 жилийн дараа хаахна байхыг Төр биш зах зээл өнөөдөр тодорхойлдог юм байна. Уг нь Төр 10 мянган жилийн өмнө үүсэхдээ, миний бодлоор огт өөр философитой байсан шиг санагдах юм.
Монголын төр хэзээ 10 сая долларыг 7 триллион төгрөгийн төсөвтөө суулгаж, Хятад, Орос, Европ, Америкийн хэрэглэгчид юу хүсч байгаа, ямар үнээр авч чадахыг - бид тэр бүтээгдэхүүнийг хийж чадах эсэхийг судлах юм бол?
Дэлхий үнэхээр ноолуур хүсээд байгаа юм уу, үгүй юу. Хэрэв хүсэхгүй, ноолуур шинэ тутам гарч ирж байгаа синтетик материалуудад байраа тавьж өгч байгаа нь үнэн юм бол ямаанд 30 тэрбум төгрөг өгөхөө зогсооё л доо. Тэр ямаа хариулж яваа малчидаа өөр үйлдвэрлэлд шилжүүлье л дээ, энэ чинь.
Энэ судлагааг А.Смитийн далд гар хийх юм болж байна уу, эсвэл Төр хийх үүрэгтэй, философитой, зорилготой, чиглэлтэй юм уу.
Хөрс үгүй бол цэцэгс хэрхэн ургаж, өөр хоорондоо өрсөлдөх билээ. Хөрсийг бэлтгэх нь төрийн үүрэг юм бус уу.
Tuesday, August 26, 2014
education
Абстракт
2014 оны 8-р сарын 23-ны өдөр Хятадын ерөнхийлөгч ноён Ши Жинпин Монгол
Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдаан дээр үг хэлэхдээ “Хятадын ард түмэн хоёр 100
жилийн зорилт биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж байна.” гэж тэмдэглэсэн.
Аливаа улс орны эдийн засгийн хөгжил дэвшил нь эдийн засгийн нөөцийн
төлөвлөлттэй салшгүй холбоотой. Эдийн засгийн хөгжил дэвшлийг хэдий чинээ урт
хугацаанд харж, төлөвлөж чадна, өнөөдрөөс эхлээд нөөцийн хуваарилалт зөв
хийгдэнэ. Тухайлбал энд хүний нөөцийг авч үзье.
Хэрэв Монгол улс 50 жилийн дараа гэхэд электроникийн салбарт дэвшил гаргаж,
улмаар дэлхийн зах зээлд бүтээгдэхүүн нийлүүлэх эдийн засгийн хөгжлийн тухай
төлөвлөж байгаа тохиолдолд, өнөөдрөөс эхлээд хүний нөөцийг бэлтгэх хэрэгтэй
болно. Бид 50 жилийн дараа гэхэд дэлхийн зах зээлд хүлээн зөвшөөрөгдсөн 50
настай эрдэмтэд, бизнесмэнүүдтэй байх боломжтой.
Гэтэл хүний нөөцийг ингэж төлөвлөөгүйгээс болж жил бүр хэдэн арван мянган
хүүхдийн ирээдүй харамсалтайгаар хохирч байна.
Үнэн хэрэгтээ Монгол улс эдийн засгийн төлөвлөлтөө иймэрхүү маягаар харж
ирсэнгүй. Маргаашийн өөхнөөс өнөөдрийн уушиг гэсэн сэтгэхүйгээр хандаж ирлээ.
Үүний гол учир шалтгаан нь эдийн засгийн нэгдсэн төлөвлөлт хийдэг байсан
аппаратаа 1990 онд нурааж орхисон оршино. Оронд нь зөвхөн төсвийн зарцуулалт
хянадаг Сангийн яам, богино хугацааны ханшийн савлагааг зохицуулах үүрэгтэй
Монголбанк хоёрыг байгуулснаар эдийн засгийн урт хугацааны төлөвлөлт, түүнд
нөөцийн өнөөдрөөс эхлэн хуваарилах тухай асуудал орхигдсон болно.
Энэ хооронд ердөө 4 жилийн
хугацаатай сонгогдсон улс төрчид эдийн засгийн циклийг 4 жилийн хугацаанд харж,
баялагийн хуваарилалтыг 4 жилийн мөчлөгтэй хийж, нөөцийн төлөвлөлтийг 4 жил
тутам өөрчилж ирсэн нь Монголын эдийн засгийн хамгийн чухал нөөц болох хүний
нөөцийг үнэгүйдүүллээ. Бид 1990 онд дэлхийд дээгүүр бичигдэх мэргэжилтнүүдтэй
улс байснаа ердөө 20 жилийн дотор гулсан бууж хамгийн доогуур жагсах болов.
Хамгийн өндөр цалинтай байсан багш, хамгийн бага цалинтай хэрэггүй ажил
болж хувирснаар эдийн засгийн ирээдүйн үнэтэй нөөц болох бидний хойч үеийн
боловсрол ангалын ирмэгээс түлхэгдэн унав. Одоо жил бүр хэдэн арван мянган
монгол хүүхэд ирээдүйд өрсөлдөх чадвар үгүй боловсролыг авч байна.
Энэ эмгэнэлтэй нөхцөл байдал нь эдийн засгийн анхан шатны мэдлэггүй, 4
жилийн амьдралын мөчлөгтэй, эдийн засагч мэргэжилтнүүдийнхээ үгийг сонсдоггүй
улс төрчдөөс болов.
Wednesday, August 20, 2014
Макдоналдсын Маркетингийн алдаа
2000-2001 оны үед дээ. Вагнер Ази Монголд Форд Экспедишн гэх бандгар жийп 200 гаруйг зарж, Фордын оны хамгийн өндөр өсөлттэй зах зээлээр тодорч. Вагнер Азийн дилерүүд гэх хүмүүс сард 10 20 саяын бонус авдаг гээд л ёстой домог шиг яригддаг байв.
Тэр дилерүүд гэх хүмүүс нь бараг л тэнгэрээс төрсөн тусгай хүмүүс байдаг мэтээр ойлгогдож. Тэр хүмүүс л тийм өндөр борлуулалт хийгээд байгаа мэтээр сэтгэгдэж.
Яг үүнтэй адилаар 2010 оны үед Монголд Луи Вуттон нээгдсэний дараа борлуулалтын өсөлт нь бүс нутагтаа дээгүүр хэмжигдэж ам дамжин яригдаж байв. Гэтэл нөгөө талд 2008 оны үед шиг санана, МакДоналдсынхан Монголд ирээд энэ зах зээлд салбараа нээх тохиромжгүй юм гэж дүгнэчихээд явсан.
МакДоналдс Биг Мак нь зарагдахгүй гэж айсан хэрэг л дээ.
Хэрэглэгчийн сэтгэл зүйг моделчилж болдоггүй төвөгтэй эд. Ямар сайндаа л Эдийн засгийн ухааны эрэлт нийлүүлэлтийн хууль нь бүх талаар цохилтонд орж байхав. Би өмнө нь бичсэн шиг санагдана - "намайг алтны дилер хийж байхад алтны үнэ өсөх тусам л эрэлт нь нэмэгдээд байхыг харсан" гэж. Амьдрал дээр хэрэгждэггүй бол хууль гэж нэрлэх хэрэг юусан билээ.
Асуудлын гол нь хэрэв 2008 онд Макдоналдс Монголд салбараа нээсэн бол үнэхээр бүтэлгүйтэх байсан гэж үү. Макдоналдс аливаа улс оронд салбараа нээх шийдвэрээ гаргахдаа тухайн улс орны эдийн засгийн нөхцөл байдал, хүн амын худалдан авах чадварыг харгалздаг гэж байгаа. Мэдээж чанартай бүтээгдэхүүн хүргэх боломж нөхцөл зэргийг бас харгалзана.
Макдоналдсын менежерүүд маш муухай, бүдүүлэг алдаа гаргаж байх шиг санагдана. Ер нь тэднийд хэрэглэгчийн сэтгэл зүй ойлгодог хүн байна уу?
Гол асуудал нь нөхцөл байдлын ялгаанд оршиж байна гэж бодном.
Тухайлбал дэлхийд хөгжлөөр тэргүүлэгч Америк улсад Макдоналдс брэндийг цоо шинэ бүтээгдэхүүн болгож гаргахад хэрэглэгчийн худалдан авах чадвар ямар түвшинд байх ёстой вэ? Гэтэл нөгөө талд нь хэдийгээр ядуу ч гэсэн Америкийн кино зохиолоор хүмүүжиж, Макдоналдсыг хэрэглээний охь манлай гээд ойлгочихсон ард түмэнд Макдоналдсыг хүргэх нь ямархуу байх бол.
Хүн ер нь хэрэглээг чухалчилдаг амьтан юм шиг. Учир нь хүн хэрэглээнээсээ таашаал авч байдаг шүү дээ. Сүүлчийн мөнгөө шавхаад Луй Вуттоны цүнх авч байгаа хүнийг харж байлаа.
Ер нь Монголын ард түмэн дэлхийн хөгжилтэй орнуудаас хэрэглээгээрээ яажшуухан хоцорсон байгаагаа мэдэхийн дээдээр мэдэж л байгаа шүү дээ. Дутуугаа мэдэрсэн хүн түүнийгээ гүйцээхийн тулд юу ч хийхээс буцахгүй. Өр зээл тавьж байгаад ч болсон хэрэглэхийг л бодно.
Бидний хэрэглээний иймэрхүү хандлагыг ойлгож чадсан Луй Вуттоныхон мундаг байхад, Макдоналдсынхан үнэхээр арчаагүй л байна даа.
Тэр дилерүүд гэх хүмүүс нь бараг л тэнгэрээс төрсөн тусгай хүмүүс байдаг мэтээр ойлгогдож. Тэр хүмүүс л тийм өндөр борлуулалт хийгээд байгаа мэтээр сэтгэгдэж.
Яг үүнтэй адилаар 2010 оны үед Монголд Луи Вуттон нээгдсэний дараа борлуулалтын өсөлт нь бүс нутагтаа дээгүүр хэмжигдэж ам дамжин яригдаж байв. Гэтэл нөгөө талд 2008 оны үед шиг санана, МакДоналдсынхан Монголд ирээд энэ зах зээлд салбараа нээх тохиромжгүй юм гэж дүгнэчихээд явсан.
МакДоналдс Биг Мак нь зарагдахгүй гэж айсан хэрэг л дээ.
Хэрэглэгчийн сэтгэл зүйг моделчилж болдоггүй төвөгтэй эд. Ямар сайндаа л Эдийн засгийн ухааны эрэлт нийлүүлэлтийн хууль нь бүх талаар цохилтонд орж байхав. Би өмнө нь бичсэн шиг санагдана - "намайг алтны дилер хийж байхад алтны үнэ өсөх тусам л эрэлт нь нэмэгдээд байхыг харсан" гэж. Амьдрал дээр хэрэгждэггүй бол хууль гэж нэрлэх хэрэг юусан билээ.
Асуудлын гол нь хэрэв 2008 онд Макдоналдс Монголд салбараа нээсэн бол үнэхээр бүтэлгүйтэх байсан гэж үү. Макдоналдс аливаа улс оронд салбараа нээх шийдвэрээ гаргахдаа тухайн улс орны эдийн засгийн нөхцөл байдал, хүн амын худалдан авах чадварыг харгалздаг гэж байгаа. Мэдээж чанартай бүтээгдэхүүн хүргэх боломж нөхцөл зэргийг бас харгалзана.
Макдоналдсын менежерүүд маш муухай, бүдүүлэг алдаа гаргаж байх шиг санагдана. Ер нь тэднийд хэрэглэгчийн сэтгэл зүй ойлгодог хүн байна уу?
Гол асуудал нь нөхцөл байдлын ялгаанд оршиж байна гэж бодном.
Тухайлбал дэлхийд хөгжлөөр тэргүүлэгч Америк улсад Макдоналдс брэндийг цоо шинэ бүтээгдэхүүн болгож гаргахад хэрэглэгчийн худалдан авах чадвар ямар түвшинд байх ёстой вэ? Гэтэл нөгөө талд нь хэдийгээр ядуу ч гэсэн Америкийн кино зохиолоор хүмүүжиж, Макдоналдсыг хэрэглээний охь манлай гээд ойлгочихсон ард түмэнд Макдоналдсыг хүргэх нь ямархуу байх бол.
Хүн ер нь хэрэглээг чухалчилдаг амьтан юм шиг. Учир нь хүн хэрэглээнээсээ таашаал авч байдаг шүү дээ. Сүүлчийн мөнгөө шавхаад Луй Вуттоны цүнх авч байгаа хүнийг харж байлаа.
Ер нь Монголын ард түмэн дэлхийн хөгжилтэй орнуудаас хэрэглээгээрээ яажшуухан хоцорсон байгаагаа мэдэхийн дээдээр мэдэж л байгаа шүү дээ. Дутуугаа мэдэрсэн хүн түүнийгээ гүйцээхийн тулд юу ч хийхээс буцахгүй. Өр зээл тавьж байгаад ч болсон хэрэглэхийг л бодно.
Бидний хэрэглээний иймэрхүү хандлагыг ойлгож чадсан Луй Вуттоныхон мундаг байхад, Макдоналдсынхан үнэхээр арчаагүй л байна даа.
Subscribe to:
Posts (Atom)